DOI 10.14746/ssp.2022.4.1 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska Instytut Finansów ORCID: 0000-0003-2311-0061 katarzyna.oblakowska@mf.gov.pl Artur Bartoszewicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie ORCID: 0000-0002-3872-9441 artur.bartoszewicz@sgh.waw.pl Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka publiczna wobec alkoholu na przestrzeni dziejów. Pomiędzy piwnym wolnym rynkiem a spirytusowym monopolem Streszczenie: Artykuł podejmuje problematykę przemian wzorów spożywania przez Polaków napojów alkoholowych (piwo, wino, napoje spirytusowe) na przestrzeni dziejów oraz wzorów prowadzonej przez państwo polskie polityki alkoholowej. Prze- prowadzona przez autorów analiza wykazała, że można wyodrębnić etapy w tych dziejach, które zostały nazwane w następujący sposób: 1) Piwo i wino dominują do XV w.; 2) Pojawienie się wódki w XVI w. i wzrost jej konsumpcji; 3) Wódka z ziem- niaków degraduje naród od XIX w.; 4) Monopol państwowy w XX w. zwiększa spo- życie; 5) Nowa polityka alkoholowa od 1982 r. – ku trzeźwości narodu; 6) Działania kontr produktywne w XXI w.; 7) Współczesność – Polacy piją szkodliwie, a polityka publiczna RP wobec alkoholu przynosi negatywne wyniki. W artykule przedstawiono te etapy, a także sformułowano rekomendacje dla polityki alkoholowej Rzeczypospo- litej Polskiej wobec zdiagnozowanej jej nieskuteczności od 2001 do 2019 roku. Jako istotny obszar dla współczesnej polityki społeczno-gospodarczej w obszarze alkoholu wskazano m.in. e-commerce napojów alkoholowych. Słowa kluczowe: polityka alkoholowa, polityka społeczno-gospodarcza, alkohol, piwo, wódka, wino Wstęp Polityka publiczna jest ukierunkowana na realizację celu, na rozwią- zanie problemu społecznego, zabezpieczenie kwestii publicznej. W  perspektywie państwowo-centrycznej polityka alkoholowa to dzia- 6 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 łania państwa kształtujące rolę, jaką alkohol ogrywa w społeczeństwie. Obejmuje ona ustanawianie i egzekwowanie reguł oraz prowadzenie działalności faktycznej w zakresie m.in. produkcji alkoholu, sprzedaży wyrobów alkoholowych, ceny wyrobów alkoholowych (w tym kwestia podatków), dostępności alkoholu (kto może pić alkohol, minimalny le- galny wiek picia alkoholu, miejsca, gdzie można spożywać napoje al- koholowe), czynności, których nie wolno wykonywać po spożyciu al- koholu, reklamy alkoholu, edukacji dotyczącej spożywania alkoholu, rozwiązywania problemów związanych z alkoholem, importu i exportu alkoholu (por. National Institute, 2021). Polityka państwa wobec alkoholu etylowego (dalej: alkoholu), jak każda inna, może rozciągać się od nicnierobienia, w sytuacji, gdy państwo przyjmie rolę „niezaangażowanego obserwatora”, poprzez rolę „regula- tora” stwarzającego ramy funkcjonowania, „akuszera” wdrażającego na- rzędzia wspierające, „partnera” permanentnie współdziałającego i współ- pracującego oraz „demiurga” działającego samodzielnie i samodzielnie dostarczającego rozwiązania (por. Obłąkowska, 2017, s. 31). Niezaanga- żowany obserwator objawia się brakiem ingerencji przez państwo i po- zostawieniem sfery spożycia alkoholu regułom wolnego rynku, normom i zwyczajom panującym w społeczeństwie, rodzinom, społeczeństwu obywatelskiemu, sile charakteru jednostek. Państwo jako demiurg może całkowicie zakazać wytwarzania, sprzedawania i spożywania alkoholu w danym społeczeństwie (prohibicja), albo przejąć monopol i kontrolo- wać sferę wytwarzania, sprzedawania i dostarczania napojów alkoholo- wych na swoim terenie. Może też przyjmować świadomą (wylobbowaną) lub nieświadomą (brak uznania problemu) rolę zaniechania działania. Państwo polskie w ciągu dziejów przyjmowało różne role, od niezaan- gażowanego obserwatora w okresie średniowiecza do demiurga monopo- listy w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL). W III Rzeczpo- spolitej Polskiej (RP) przyjęło rolę regulatora, ale patrząc przez pryzmat aktualnych wyników tej polityki, nie prowadzi ona do pozytywnego re- zultatu w postaci narodu trzeźwego lub umiarkowanie spożywającego alkohol. Ostatnie lata, z uwagi na skalę narastania problemu związanego z ilością spożywanego alkoholu w społeczeństwie polskim, wskazują na istotny wymiar zaniechania aktywności państwa. Autorzy niniejszego artykułu postawili sobie za cel prześledzenie wzorów spożywania napojów alkoholowych w społeczeństwie polskim (piwo, wino, wyroby spirytusowe) oraz polskiej polityki publicznej wo- bec alkoholu na przestrzeni dziejów do 2019 r. Postawili hipotezę, iż ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 7 można w tych dziejach wyodrębnić etapy. Analiza metodą desk research pozwoliła wyróżnić następujące: 1) Piwo i wino dominują do XV w.; 2)  Pojawienie się wódki w XVI w. i wzrost jej konsumpcji; 3) Wód- ka z ziemniaków degraduje naród od XIX w.; 4) Monopol państwowy w XX w. zwiększa spożycie; 5) Nowa polityka alkoholowa od 1982  r. – ku trzeźwości narodu; 6) Działania kontr produktywne w XXI w.; 7) Współczesność – Polacy piją szkodliwie, a polityka publiczna RP wo- bec alkoholu przynosi negatywne wyniki. Artykuł niniejszy prezentuje wyniki przeprowadzonej analizy, a także rekomendacje dla współczesnej polityki wobec alkoholu pań- stwa polskiego wobec zdiagnozowanej jej nieskuteczności. Autorzy sformułowali rekomendacje w oparciu o swoją wieloletnią współ- pracę ekspercką z  następującymi instytucjami: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych1, Instytut Jagielloński2, Ministerstwo Zdrowia i Ministerstwo Rozwoju i Technologii3, Sejm 1  Opracowania przygotowane przez autorów we współpracy z Państwową Agen- cją Rozwiązywania Problemów Alkoholowych: 1) A. Bartoszewicz (2015), Minimum pricing of alcohol versus social and econo- mic costs in Poland, w ramach projektu badawczego: Addiction and Lifestyles in Contemporary Europe: Reframing Addictions Project (ALICE RAP), Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2) A. Bartoszewicz (2019), Ekspertyza dotycząca minimalnej ceny alkoholu w po- równaniu do kosztów społecznych i ekonomicznych w Polsce wraz z uzasadnie- niem proponowanych zaleceń literaturą przedmiotowego zagadnienia i/lub wyni- kami badań, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 3) A. Bartoszewicz, K. Obłąkowska (2021), Czynniki wpływające na popyt na alko- hol w kontekście kosztów społecznych i ekonomicznych w Polsce. Zmiany wysoko- ści danin publicznych i model ceny minimalnej a spożycie alkoholu i wypływy do budżetu, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 4) K. Obłąkowska (2021), Społeczne aspekty spożywania alkoholu przez kobiety w ciąży, referat wygłoszony podczas konferencji pt. „Zrozumieć Spektrum Pło- dowych Zaburzeń Alkoholowych – FASD”, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Rzecznik Praw Pacjenta, Instytut Matki i Dziecka w Warszawie, Warszawa, Sejm RP, 13.09.2021. 2  A. Klimkiewicz, K. Obłąkowska, A. Bartoszewicz (2021), Polska zalana pi- wem. Analiza ewolucji modelu spożycia alkoholu w Polsce – przyczyny i skutki, Insty- tut Jagielloński, Warszawa. 3  K. Obłąkowska (2022), Uregulowanie e-commerce napojów alkoholowych w Polsce – perspektywa nauk o polityce i administracji oraz nauk społecznych, przy- gotowana analiza i wystąpienie przedstawione na spotkaniu z Ministerstwem Zdrowia (Departament Zdrowia Publicznego) i Ministerstwem Rozwoju i Technologii (Depar- tament Gospodarki Cyfrowej) w dniu 24.06.2022 r. 8 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 RP4 oraz pracę naukową5. Polityka alkoholowa oraz wzory spożywa- nia napojów alkoholowych przez społeczeństwo (naród) są to tematy niezwykle istotne. Alkohol etylowy jako napój szkodliwy i degradują- cy, jeśli jest spożywany w nadmiarze, musi być przedmiotem polityki publicznej opartej na dowodach. Od tego bowiem zależy przyszłość społeczeństwa. Polacy ze wskaźnikiem 10,6% odsetka osób pijących szkodliwie w populacji 15+ są trzecim najbardziej szkodliwie pijącym narodem świata, a polityka prowadzona przez Rzeczpospolitą Polską od 2001 r. przynosi skutki negatywne, co zostanie wykazane w artykule. 1. Piwo i wino dominują do XV w. W początkowym okresie państwowości polskiej napojem alkoholo- wym spożywanym przez biedniejsze warstwy społeczne było piwo. Bo- gatsze warstwy zaś piły miód pitny i wino. W średniowieczu przeciętne podniebienie Europejczyka było przyzwyczajone do alkoholi o mocy 5% (Simpson, 2010, s. 123–126). W Polsce do XV w. niemal każdy chłop i mieszczanin mógł sam wytwarzać piwo. Istniała także produkcja dworska. Piwo było podsta- wowym trunkiem podawanym w karczmach i spełniało ono istotną rolę w kształtowaniu form współżycia społecznego. Od XIV w. w miastach polskich zaczęły funkcjonować cechy piwowarów (browarników) (Sam- sonowicz, 1984, s. 561, 564). Zaś od XVI–XVII wieku prawo do wytwa- rzania, sprzedawania i szynkowania piwa, wina, miodu i wódki (prawo propinacji) należało wyłącznie do posiadaczy ziemskich. Produkować i sprzedawać alkohol mógł tylko król, szlachcic lub duchowny będący właścicielem danego obszaru, a także te osoby, którym za odpowiednią opłatą udzielono takiego pozwolenia (tzw. monopol propinacyjny). Od 1494 r. prawo propinacyjne, w tym przymus propinacyjny, zastrzegało dla właścicieli wiosek wyłączność sprzedaży trunków w obrębie ich wło- 4  A. Bartoszewicz (2022), Reforma polityki alkoholowej w Polsce. Główne za- łożenia polityki akcyzowej Polski. Źródło i skala zjawiska tzw. „luki akcyzowej” w Polsce w zakresie poszczególnych wyrobów alkoholowych. Ujednolicenie systemu naliczania akcyzy na alkohol w Polsce. Zmiana modelu spożycia alkoholu w Polsce, przygotowana analiza i wystąpienie przedstawione podczas posiedzenia Parlamentar- nego Zespołu ds. Rozwiązywania Problemów Uzależnień w dniu 13.05.2022 r. 5  A. Bartoszewicz, K. Obłąkowska (2021), Rynek i spożycie napojów alkoho- lowych w Polsce: podstawowe dane dla polityki społeczno-gospodarczej, „Zeszyty Naukowe Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze”, 15, s. 61–83. ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 9 ści, a wieśniacy byli zmuszeni do zaopatrywania się w napoje alkoholowe w karczmie wskazanej przez pana. Do XIX w. karczma miała wyłączne prawo do produkcji piwa, gorzałki i miodu oraz przywilej do sprowadza- nia tych trunków (Gawryszczak, 2012, s. 80,86). Tradycja produkcji wina w Polsce liczy ponad 1000 lat. Winoogrod- nictwo i winiarstwo rozwijało się tu do XVII wieku, kiedy to nastąpiło ochłodzenie się klimatu, przyszły wojny i zniszczenia, w XVIII w. nastą- piły rozbiory Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a w XIX w. epidemia filoksery zniszczyła miliony hektarów winnic i przyczyniła się do zastoju produkcji wina w całej Europie. Ostateczny cios winiarstwu w Polsce oraz kulturze picia wina zadała II wojna światowa, a następnie system go- spodarczy PRL, bowiem centralnie planowana uprawa w winnicach oka- zała się nieopłacalna i w latach 60-tych XX w. zlikwidowano plantacje oraz placówki zajmujące się winogrodnictwem i enologią (Pink, 2015, s. 39–41). W czasie PRL państwo w tej przestrzeni działało zatem jako demiurg. Po 2000 r., w nowych realiach gospodarczych i politycznych III  RP, zmieniający się klimat oraz zwiększające się w latach 90-tych XX w. zainteresowanie Polaków winem zaowocowały wzrostem liczby winnic w naszym kraju (Pink, 2015, s. 44–45). 2. Pojawienie się wódki w XVI w. i wzrost jej konsumpcji Wódka (gorzałka) jako napój do konsumpcji rekreacyjnej (a nie jako lekarstwo) pojawiła się w Polsce na początku XVI w. i do jego końca nie była polskim napojem narodowym (Simpson, 2010, s. 123–129). W XVI i XVII w. jej konsumpcja, zwłaszcza wśród klas wyższych, stale rosła. W XVIII w. arystokraci i bogatsi mieszkańcy miast wypijali średnio 20 litrów spirytusu destylowanego (prawdopodobnie około 30% etanolu) rocznie per capita, podczas gdy chłopi spożywali średnio bliżej 3 litrów napojów spirytusowych per capita rocznie przy jednoczesnym dalszym piciu co najmniej 75 ml piwa dziennie jako podstawowego elementu co- dziennej diety (Simpson, 2010, s. 129). Oznacza to według współcze- snych przeliczników na czysty alkohol etylowy, że arystokraci i bogatsi mieszkańcy miast spożywali rocznie per capita 6 litrów czystego etanolu w wyrobach spirytusowych, zaś chłopi prawie 1 litr w wyrobach spirytu- sowych oraz prawie 11 litrów w piwie (zakładając piwo 5%). Ostatni król Polski Stanisław II August (rządy: 1764–1795) w 1775 r. złamał piwo- warski i gorzelniczy system cechowy (w imię postępu oświeceniowego), 10 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 czego natychmiastowym efektem był nieokiełznany wzrost produkcji i spadek jakości napojów alkoholowych (Simpson, 2010, s. 129). 3. Wódka z ziemniaków degraduje naród od XIX w. Wódkę z ziemniaków po raz pierwszy wyprodukowała destylarnia Davida Mollingera w Monheim na zachodzie Królestwa Prus w 1760 r. W Polsce ziemniaki obecne są dopiero od XVIII w. i uważane były wtedy za niesmaczne i niezdrowe, a oferowanie mąki z ziemniaków kościołom chrześcijańskim niektórzy Polacy uważali za grzech. Pierwsza polska wódka z ziemniaków pojawiła się niedługo przed tym, jak państwo pol- skie w 1795 r. zniknęło z mapy świata. Na początku XIX w. oceniana była przez polskich specjalistów jako najgorsza ze wszystkich wódek, a metod jej przygotowania poszukiwano w źródłach niemieckich (Simpson, 2010, s. 135–138). W XIX w. ziemniaki przejęły kuchnię polską, zastępując kaszę jagla- ną jako podstawowe źródło węglowodanów. Były tanie, łatwe w uprawie i dość dobrze rosły nawet na ubogich działkach. Cieszyły się poparciem państw zaborczych. W XIX w. wódka z ziemniaków odniosła triumf dzięki nowym technologiom pozwalającym mniejszym gorzelniom na dochodową produkcję surowego spirytusu i rozwinięcie się w duże, no- woczesne fabryki. Rozwój kolei pozwolił zaś na tani i szybki transport produktów tych fabryk na dalsze odległości. Innowacje drastycznie ob- niżyły cenę wódki z ziemniaka i liczna polska klasa chłopska odeszła od wielowiekowej tradycji spożywania piwa na rzecz spożywania właśnie tej wódki. Pijaństwo stało się ogromnym problem wsi, wręcz klęską spo- łeczną, wzbudzając panikę moralną wśród wykształconych elit, które po- pierały nieskuteczny ruch wstrzemięźliwości w niższych warstwach spo- łecznych (Simpson, 2010, s. 135–138). Karczmy na wsiach, wcześniej miejsca gospody dla podróżnych, narad i biesiad miejscowej ludności, stały się jedynie miejscem picia wódki i określane były „pijackimi meli- nami” (Gawryszczak, 2012, s. 77, 86). 4. Monopol państwowy w XX w. zwiększa spożycie Po powrocie państwa polskiego na mapę polityczną świata wdrożono monopol państwowy na napoje spirytusowe. Funkcjonował on od 1924 ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 11 do 1989 r. z przerwą w czasie trwania II wojny światowej. W 1924 r. utworzono państwowe przedsiębiorstwo o nazwie Państwowy Monopol Spirytusowy (PMS), które kontrolowało produkcję spirytusu i wódki czy- stej (wódki bezsmakowej ze spirytusu rektyfikowanego i wody)6 oraz zaj- mowało się obrotem wyrobami spirytusowymi w należących do PMS lub koncesjonowanych sklepach monopolowych. Prywatne wytwórnie moc- nych wyrobów alkoholowych musiały ściśle współpracować z rządem ze względu na państwowy monopol na rektyfikację. W ich rękach pozo- stawiono produkcję wódek gatunkowych (Simpson, 2010, s. 141). PMS zlikwidowano w 1949 r. powołując Centralny Zarząd Przemysłu Spirytu- sowego, który w 1959 r. został zastąpiony przez Zjednoczenie Przemysłu Spirytusowego i Drożdżowego „Polmos”, a ten w 1972 r. przekształcony w Państwowe Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego „Polmos”. Wszystkie te przedsiębiorstwa państwowe miały monopol na produkcję 6  Wódki czyste stanowiły 85–90% całej ówczesnej sprzedaży w Polsce (Grata, 2002, s. 48). Wykres 1. Rejestrowana konsumpcja litrów czystego alkoholu per capita 15+ w konkretnych napojach alkoholowych (piwo, wino, wyroby spirytusowe) w Polsce w latach 1961, 1971, 1981, 2001, 2011 i 2019. 12 10 8 6 4 2 0 1961 1971 1981 1991 2001 2011 2019 4,36 3,77 2,09 4,91 7,71 4,74 0,880,91 1,56 1,25 1,561,01 5,725,56 4,08 2,471,942,28 0,92 1,76 3,56 Piwo Wino Wyroby spirytusowe Źródło: Opracowanie własne w oparciu o: World Health Organisation (2022), Alcohol, recorded per capita (15+) consumption (in litres of pure alcohol), https://www.who. int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/alcohol-recorded-per-capita-(15-)- consumption-(in-litres-of-pure-alcohol), 10.04.2022. 12 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 W yk re s 2 . R ej es tr ow an a* k on su m pc ja li tr ów c zy st eg o al ko ho lu p er c ap ita 1 5+ w k on kr et ny ch n ap oj ac h al ko ho lo w yc h (p iw o, w in o, w yr ob y sp ir yt us ow e) w P ol sc e w la ta ch 1 96 1– 20 19 * K on su m pc ja a lk oh ol u w P ol sc e by ła i je st w yż sz a ni ż w sk az uj ą na to ź ró dł a re je st ro w an e, b ow ie m o pr óc z ty ch ź ró de ł k on su m ow an y by ł i je st ró w ni eż a lk oh ol z e źr ód eł n ie le ga ln yc h or az w yt w ar za ny w d om u na w ła sn y uż yt ek . Ś w ia to w a O rg an iz ac ja Z dr ow ia o dn os zą c si ę do 2 01 0 r. w sk az ał a, ż e je dn a cz w ar ta (2 4, 8% ) k on su m pc ji al ko ho lu n a św ie ci e je st n ie za re je st ro w an a. W 2 01 6 r. w sk az an o, iż z n ie re je st ro w an yc h źr ód eł ko ns um uj e si ę na św ie ci e 25 ,5 % a lk oh ol u. S ą to n ap oj e al ko ho lo w e do m ow ej ro bo ty , n ie le ga ln ie p ro du ko w an e lu b sp rz ed aw an e po za k on tro lą rz ąd u. Ś w ia to w a O rg an iz ac ja Z dr ow ia u w ra żl iw ia ła ta kż e na fa kt , ż e ni ez ar ej es tro w an y al ko ho l m oż e ch ar ak te ry zo w ać si ę w yż sz ą za w ar to śc ią et an ol u i p ot en cj al ny ch z an ie cz ys zc ze ń, a je go n is ki k os zt m oż e pr om ow ać in te ns yw ne p ic ie . D la P ol sk i w 2 01 6 r. pr zy ję to w sk aź ni k ok oł o od 10 % d o 15 % i sz ac ow an o ni er ej es tro w an e sp oż yc ie a lk oh ol u na 1 ,7 l cz ys te go a lk oh ol u na o so bę w ie ku 1 5+ (W or ld H ea lth O rg an is at io n, 2 02 1; W or ld H ea lth O rg an iz at io n, 2 01 8, s. 4 3, 1 12 , 2 81 ; B ar to sz ew ic z, O bł ąk ow sk a, 2 02 1, s. 9 ). Ź ró dł o: O pr ac ow an ie w ła sn e w o pa rc iu o : W or ld H ea lth O rg an is at io n, 2 02 2a . ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 13 wódek i innych napojów spirytusowych. Państwo zatem przyjęło w tym czasie rolę demiurga. W 1989 r. Państwowe Przedsiębiorstwo Przemy- słu Spirytusowego „Polmos” podzielono na mniejsze przedsiębiorstwa i poddano procesowi prywatyzacji. Marki Polmosu podzielono pomiędzy producentów na chaotycznej akcji w 1999 r. (Simpson, 2010, s. 146). Państwowy monopol spirytusowy w okresie PRL objawił się wzro- stem spożycia przez Polaków wyrobów spirytusowych w okresie od 1961 r. do 1981 r., co prezentuje wykres 1, wykres 2 i tabela 1. PRL jako demiurg produkujący wódkę czystą rozpił tym napojem społeczeństwo polskie. Tabela 1 Rejestrowana konsumpcja litrów czystego alkoholu per capita 15+ łącznie i w konkretnych napojach alkoholowych (piwo, wino, wyroby spirytusowe) w Polsce w latach 1961–2019 Rok Piwo Wino Wyroby spirytusowe Razem 1 2 3 4 5 1961 1,76 0,92 3,59 6,27 1962 1,60 0,88 3,58 6,06 1963 1,74 0,77 3,70 6,22 1964 1,75 0,79 3,52 6,16 1965 1,74 0,77 3,78 6,29 1966 1,84 0,71 4,02 6,57 1967 1,96 0,73 4,25 6,94 1968 2,02 0,77 4,61 7,41 1969 2,10 0,84 4,69 7,64 1970 2,16 0,94 4,52 7,62 1971 2,28 1,01 4,74 8,03 1972 2,43 1,03 5,23 8,70 1973 2,41 1,03 5,23 8,67 1974 2,54 1,01 5,46 9,01 1975 2,42 1,04 5,16 8,62 1976 2,39 1,16 5,91 9,45 1977 2,25 1,31 6,91 10,47 1978 2,18 1,40 7,42 10,99 1979 2,02 1,43 7,17 10,62 1980 1,98 1,51 7,18 10,66 1981 1,94 1,56 7,71 11,21 1982 1,84 1,16 5,54 8,54 1983 1,84 0,98 5,43 8,25 1984 1,78 1,21 5,32 8,31 14 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 1 2 3 4 5 1985 1,73 1,30 5,47 8,50 1986 1,92 1,24 6,02 9,18 1987 1,94 1,29 6,18 9,41 1988 2,00 1,33 6,20 9,52 1989 2,03 1,22 6,08 9,33 1990 2,02 1,08 5,06 8,16 1991 2,47 1,25 4,91 8,63 1992 2,55 1,10 4,62 8,27 1993 2,16 1,08 5,15 8,39 1994 2,37 0,99 4,95 8,31 1995 2,52 0,97 4,52 8,01 1996 2,74 1,45 3,72 7,91 1997 3,16 1,79 3,56 8,51 1998 3,40 1,90 3,02 8,32 1999 3,74 1,86 2,62 8,22 2000 4,14 1,78 2,48 8,40 2001 4,08 1,56 2,09 7,74 2002 4,31 1,64 2,07 8,02 2003 4,51 1,64 2,90 9,06 2004 4,66 1,53 3,01 9,19 2005 4,84 1,24 3,00 9,07 2006 5,21 1,30 3,22 9,74 2007 5,55 1,27 3,57 10,39 2008 5,59 1,18 4,03 10,80 2009 5,39 0,99 3,78 10,17 2010 5,32 0,98 3,77 10,07 2011 5,56 0,91 3,77 10,24 2012 5,84 0,83 3,53 10,21 2013 5,74 0,82 4,23 10,80 2014 5,80 0,89 3,76 10,45 2015 5,82 0,89 3,76 10,47 2016 5,84 0,83 3,76 10,43 2017 5,78 0,87 3,87 10,53 2018 5,90 0,85 3,88 10,62 2019 5,72 0,88 4,36 10,96 Źródło: Opracowanie własne w oparciu o: (World Health Organisation, 2022a). 5. Nowa polityka alkoholowa PRL od 1982 r. – ku trzeźwości narodu 26 października 1982 r. wprowadzono ustawę o wychowaniu w trzeź- wości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. 1982, Nr 35 poz. 230). ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 15 Postawiono w niej nowe cele przed polityką wobec alkoholu. Zobowią- zano organy władzy i administracji państwowej do: a) podejmowania działań zmierzających do ograniczenia spożycia napo- jów alkoholowych oraz zmiany struktury ich spożywania; b) inicjowania i wspierania przedsięwzięć mających na celu zmianę oby- czajów w zakresie spożywania tych napojów; c) działania na rzecz trzeźwości w miejscu pracy; d) przeciwdziałania powstawaniu i usuwania następstw nadużywania al- koholu; e) wspierania działalności w tym zakresie organizacji społecznych i za- kładów pracy; f) popierania tworzenia, rozwoju i zapewnianie warunków sprzyjają- cych działaniom organizacji społecznych, których celem jest krzewie- nie trzeźwości i abstynencji, oddziaływanie na osoby nadużywające alkoholu oraz udzielanie pomocy ich rodzinom; g) współdziałania z Kościołem Katolickim i innymi kościołami oraz związkami wyznaniowymi w zakresie wychowania w trzeźwości i przeciwdziałania alkoholizmowi; h) wdrożenia polityki społecznej obejmującej: 1) tworzenie warunków sprzyjających realizacji potrzeb, których zaspokojenie motywuje powstrzymywanie się od spożywania alkoholu; 2) działalność wy- chowawczą i informacyjną (w tym całkowity zakaz reklamy napo- jów alkoholowych); 3) ustalanie odpowiedniego poziomu i właści- wej struktury produkcji napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia w kraju; 4) ograniczenie dostępności alkoholu; 5) leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od alkoholu; 6) zapobieganie nega- tywnym następstwom nadużywania alkoholu i ich usuwanie. Po wprowadzeniu tej ustawy, która bez zmian obowiązywała do koń- ca XX w. obserwowano w Polsce spadek spożycia czystego alkoholu per capita, spadek spożycia napojów spirytusowych oraz wzrost spożycia piwa i wina. Prezentuje to wykres 1, wykres 2 i tabela 1. W 2001 r. osią- gnięto najniższy od 1970 r. wskaźnik rejestrowanego spożycia alkoholu, czyli 7,74 l. per capita 15+. 6. Działania kontr produktywne w XXI w. Rok 2001 w polskiej polityce wobec alkoholu to początek zmian re- gulacyjnych kontr produktywnych wobec dobra publicznego. W kwietniu 16 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 2001 r. dopuszczono w Polsce reklamę piwa jako jedynego rodzaju napoju alkoholowego (Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o zmianie ustawy o wy- chowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, ustawy o ra- diofonii i telewizji oraz ustawy o opłacie skarbowej, Dz.U. 2001, Nr 60, Wykres 3. Spożycie etanolu w Polsce per capita w litrach w latach 1992–2019 w różnych rodzajach napojów alkoholowych a zmiany podatku akcyzowego i dopuszczalności reklamy 12 10 8 6 4 2 0 1 9 9 1 1 9 9 2 1 9 9 3 1 9 9 4 1 9 9 5 1 9 9 6 1 9 9 7 1 9 9 8 1 9 9 9 2 0 0 0 2 0 0 1 2 0 0 2 2 0 0 3 2 0 0 4 2 0 0 5 2 0 0 6 2 0 0 7 2 0 0 8 2 0 0 9 2 0 1 0 2 0 1 1 2 0 1 2 2 0 1 3 2 0 1 4 2 0 1 5 2 0 1 6 2 0 1 7 2 0 1 8 2 0 1 9 2 0 2 0 Dopuszczenie reklamy piwa Obniżenie akcyzy na alkohol Podwyższenie akcyzy na alkohol Wyroby spirytusowe (100% alkoholu) Piwo w przeliczeniu na 100% alkohol Wino i miody pitne w przeliczeniu na 100% alkohol Etanol per capita Uwaga: W 2002 r. i 2014 r. zmiany w ustawie akcyzowej dotyczyły jedynie wyrobów spirytusowych, nie wszystkich rodzajów napojów alkoholowych. Źródło: Opracowanie własne w oparciu o: (PARPA, 2021; Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001  r. o zmianie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmo- wi, ustawy o radiofonii i telewizji oraz ustawy o opłacie skarbowej, Dz. U. 2001, Nr 60, poz. 610; Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie podatku akcyzowego, Dz.  U. 2022, Nr 27, poz. 269; Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 1  sierpnia 2002 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podatku akcyzowego, Dz.  U. 2002, Nr 125, poz. 1065; money.pl, 2003; Majkowska, 2008; Ustawa z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym, Dz. U. 2019, poz. 864 ze zm.). ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 17 poz. 610). Od października 2002 r. zaś rząd obniżył akcyzę na wyroby spirytusowe o 30% (z 6278 PLN na 4400 PLN za 1 hl 100% spirytusu) (Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 1 sierpnia 2002 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podatku akcyzowego, Dz.  U. 2002, Nr 125, poz. 1065; Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie podatku akcyzowego, Dz. U. 2022, Nr 27, poz. 269; money.pl, 2003). Wykres 3 wyraźnie ujawnia skutek tych działań w postaci zwięk- szenia spożywania przez Polaków napojów alkoholowych, a dokładnie wzrost spożycia piwa i wyrobów spirytusowych, a spadek spożycia wina. 7. Współczesność – Polacy piją szkodliwie, a polityka publiczna RP wobec alkoholu przynosi negatywne wyniki Dane zbierane z całego świata przez Światową Organizację Zdro- wia (World Health Organization) wskazują, że Polacy ze wskaźnikiem 10,6% jako odsetkiem osób pijących szkodliwie w populacji 15+, są trzecim najbardziej szkodliwie pijącym narodem świata. Pozycję lidera mają Rosjanie ze wskaźnikiem 11,7%, a pozycję drugą zajmują Węgrzy ze wskaźnikiem 11,6%. Uwidacznia to rysunek 1. Polska jest zakwa- lifikowana do społeczeństw o bardzo wysokim odsetku intensywnego epizodycznego picia (ang. heavy episodic drinking) wśród osób piją- cych. Przeszło połowa (51,6%) osób pijących w Polsce w 2016 r. miała w miesiącu epizod upicia się, a wśród pijącej młodzieży odsetek ten wynosił nawet 63,5% (World Health Organisation, 2018, s. 47, 281). Polacy są w czołówce europejskich społeczeństw w piciu alkoholu dla upicia się i aby dostosować się do innych oraz są przekonani, że alkohol jest towarem jak każdy inny i nie wymaga specjalnych restrykcji (Mo- skalewicz, 2017, s. 2–3). Porównanie trendów w wynikach polityk wobec alkoholu w wybra- nych państwach europejskich (Polska, Niemcy, Francja, Włochy, Nor- wegia, Włochy) w oparciu o wskaźnik rejestrowanej konsumpcji litrów czystego alkoholu per capita 15+ jest dowodem, iż aktualna polityka pu- bliczna RP wobec alkoholu przynosi efekty negatywne, w postaci zmniej- szania trzeźwości narodu, co prezentuje wykres 4. Tabela 1 oraz wykres 3 wskazują ponadto, że Polacy większość alkoholu etylowego do swoich organizmów dostarczają obecnie w piwie. Wyroby spirytusowe znajdują się na drugim miejscu. Wina są zaś bardzo mało popularne w polskim społeczeństwie. 18 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 Wykres 4. Rejestrowana konsumpcja litrów czystego alkoholu per capita 15+ w Polsce, Niemczech, Francji, Włoszech, Norwegii i Rosji w latach 1961–2019 30 25 20 15 10 5 0 Polska Niemcy Francja Włochy Norwegia Rosja 1961 1971 1981 1991 2001 2011 2019 26,4 21,44 19,56 19,24 16,54 18,33 16,01 14,85 11,03 6,27 8,5 11,21 15,07 13,92 10,82 8,63 8,05 4,9 5,32 7,66 8,03 5,07 3,74 5,49 6,44 6,05 7,29 7,65 10,56 10,96 11,44 6,98 10,24 10,75 11,33 12,35 14,15 12,46 10,47 9,68 7,74 Źródło: Opracowanie własne w oparciu o: World Health Organisation, 2022a. W Polsce aktualnie jest także bardzo wysoka liczba punktów sprze- daży, w których można nabyć napoje alkoholowe. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca 1 punkt sprzedaży alkoholu na 1–1,5 tys. mieszkańców, bowiem duża liczba punktów sprzedaży alkoholu oznacza większą licz- bę szkodliwie pijących. W Polsce zaś obecnie napoje alkoholowe można kupić w prawie każdym sklepie spożywczym, na stacjach benzynowych oraz w sklepach monopolowych. Oznacza to łącznie około 83,5 tys. tego typu punktów, czyli 1 taki punkt na 460 obywateli7. Należy zwrócić uwa- 7  Dodając do tego placówki gastronomiczne, tj. restauracje, bary i puby, łącznie otrzymujemy około 151 tys. punktów, w których Polacy mogą nabyć napoje alkoho- lowe, co oznacza 1 punkt na 253 obywateli (Bartoszewicz, Obłąkowska, 2021, s. 74). ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 19 gę także na usytuowanie regałów z napojami alkoholowymi w sklepach spożywczych i na stacjach benzynowych pod kątem ich oddziaływania na młodych ludzi. Ekspozycja młodych ludzi na reklamę napojów alko- holowych może predysponować ich do picia alkoholu (Grube, Wallack, 1994, s. 254–259). Istotnym elementem współczesnej gospodarki jest handel elektro- niczny. Wielkość rynku e-commerce w Polsce wzrasta dynamicznie, ro- śnie też liczba jego użytkowników (Lewicki, 2018, s. 176–189; Baran i in., 2020; PwC, 2021). E-commerce napojów alkoholowych to handel napojami alkoholowymi w Internecie za pośrednictwem sklepów inter- netowych, płatności bezgotówkowych lub gotówkowych, oraz w dro- dze dostarczenia tych napojów do nabywcy za pośrednictwem przed- siębiorców świadczących usługi przewozu lub poprzez odbiór osobisty. W wyroku z 14 kwietnia 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny wska- zał, że w Polsce e-commerce napojów alkoholowych jest niedozwolony, bowiem, ustawodawca nie przewidział w przepisach prawa kategorii zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych za pośrednictwem In- ternetu (sklepu internetowego). Jako dodatkowy problem NSA widział wtedy, że przy sprzedaży internetowej sprzedawca nie ma możliwości upewnienia się, że nabywca jest pełnoletni i trzeźwy, oraz, że w oparciu o zezwolenie przedsiębiorca w nim oznaczony może prowadzić sprze- Rys. 1. Szkodliwe spożycie alkoholu na świecie w 2016 r. Źródło: World Health Organisation, 2022d. 20 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 daż wyłącznie w miejscu w nim określonym (Naczelny Sąd Administra- cyjny, 2011). W Polsce funkcjonują jednak sklepy internetowe z napojami alkoho- lowymi. Pierwsze polskie badanie na temat e-commerce napojów alkoho- lowych, przeprowadzone w maju 2022 r. pod kierownictwem dr Katarzy- ny Agnieszki Obłąkowskiej, wykazało, że w dorosłej populacji Polaków odsetek osób, które kiedykolwiek odwiedziły taki sklep wynosi 26,1%, zaś odsetek osób, które kiedykolwiek kupiły napój alkoholowy przez In- ternet to 10,8% społeczeństwa (wszystkie osoby kupując taki napój były pełnoletnie). Pełnoletni Polacy w zdecydowanej większości (85,3%) po- pierają funkcjonowanie sklepów internetowych z napojami alkoholowy- mi w Polsce, ale 31,7% z nich uważa, że sklepy internetowe sprzedające napoje alkoholowe działające w Polsce obecnie nie są wystarczająco za- bezpieczone przed dostępem osób niepełnoletnich. Badanie wykazało, że wśród odwiedzających te sklepy znalazły się także osoby niepełnoletnie (4%), choć większość były to osoby powyżej 18 roku życia (96%)8. Podsumowanie i rekomendacje Podstawowym celem polityki publicznej wobec alkoholu jest, zda- niem autorów, niska ilość spożywanego alkoholu przez dorosłą część społeczeństwa, niski odsetek osób spożywających alkohol szkodliwie, niespożywanie alkoholu przez osoby niepełnoletnie i kobiety w ciąży, niespożywanie alkoholu przez osoby prowadzące pojazdy mechaniczne, obsługujące maszyny oraz w pracy. Niska ilość spożywanego alkoholu oznacza maksymalnie w granicach normy umiarkowanego spożywania alkoholu (por. Centers for Disease Control and Prevention; 2020; Centers for Disease Control and Prevention, 2021; Szpital Uniwersytecki nr 2 w Bydgoszczy, 2021). Dążyć należy zaś do najlepszych wzorów niskiego spożycia alkoholu, za które dziś w Europie uznać należy Włochy, gdzie wskaźnik spożycia czystego etanolu rocznie per capita (konsumpcja „to- tal”, czyli rejestrowana i nierejestrowana) wynosi 8,01 l oraz Norwegię, gdzie wskaźnik ten wynosi 7,14 l. W Polsce aktualnie wskaźnik ten jest na poziomie 11,89 l (World Health Organisation, 2022c). Należy pamię- 8  Badanie zrealizowano w dniach 23.05–29.05.2022 r.; metoda badawcza CAWI (ang. Computer-assisted web interviewing); próba reprezentatywna dla społeczeństwa polskiego 18+; maksymalny błąd statystyczny +/– 3%; terenowa realizacja badania: Biostat Sp. z o.o. ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 21 tać, że w 2001 r. spożycie rejestrowane w Polsce wynosiło 7,74 per capi- ta 15+. Dodając do tego szacunkowe 15% konsumpcji nierejestrowanej, mieliśmy wtedy wskaźnik około 8,9 l per capita. Oznacza to bardzo do- bry wynik polityki realizowanej w latach 1981–2001, a także wyznacza perspektywę czasową celów dla polityki alkoholowej. Jest to polityka, której cele należy stawiać w perspektywie minimum 20 lat. Wobec faktu, iż obecna polityka alkoholowa państwa polskiego przy- nosi skutki odwrotne do właściwych, opierając się na najlepszych wzo- rach oraz na dowodach, należy opracować i wdrożyć ramy regulacyjne oraz działania ukierunkowane na: 1) zmniejszenie dostępności w Polsce tanich napojów alkoholowych; 2) zmianę wzoru spożywania napojów alkoholowych przez społeczeń- stwo polskie, tj. odejście od wzoru niekontrolowanego i intensywnego picia słabej jakości alkoholi w kierunku wzoru społecznego/towarzy- skiego i kontrolowanego picia lepszej jakości alkoholi; 3) zmianę konstrukcji podatku akcyzowego dla piwa tak, aby wyelimino- wać z rynku mocne, niskiej jakości i tanie piwa – autorzy rekomendują zmianę aktualnej podstawy opodatkowania podatkiem akcyzowym piwa, czyli stopni Plato, na podstawę opodatkowania piwa w postaci ilości al- koholu etylowego 100% vol. w gotowym wyrobie (tak jak obecnie jest w  przypadku wyrobów spirytusowych) (por. Ustawa z  dnia 6  grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym, Dz. U. 2009, Nr 3, poz. 11, Dz. U. 2019, poz. 864 ze późn. zm., wersja ujednolicona opracowana na podstawie: Dz. U. 2022, poz. 143, 1488, 1967, art. 93, ust. 3; art. 94, ust. 3); 4) opracowanie i wprowadzenie do ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi legal- nej definicji piwa (określającej standardy tego napoju alkoholowego); 5) całkowite wyeliminowanie z praktyki życia społecznego spożywania alkoholu przez osoby niepełnoletnie; 6) całkowite wyeliminowanie z praktyki życia społecznego spożywania alkoholu przez kobiety w ciąży; 7) całkowite wyeliminowanie z praktyki życia społecznego prowadzenia pojazdów mechanicznych, obsługiwania maszyn oraz wykonywania czynności służbowych w pracy przez osoby będące pod wpływem al- koholu (po spożyciu alkoholu); 8) zapewnienie przestrzegania przepisów ustawowych w zakresie rekla- my piwa9; 9  Por. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i prze- ciwdziałaniu alkoholizmowi, Dz. U. 2021, poz. 119, 2469; 2022, poz. 24, 218, art. 131. 22 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22   9. uregulowanie umiejscowienia napojów alkoholowych w sklepach spożywczych i na stacjach benzynowych poza polem widzenia osób niepełnoletnich; 10. uregulowanie e-commerce napojów alkoholowych w Polsce pod ką- tem jego pełnej niedostępności dla osób niepełnoletnich; 11. wzrost eksportu napojów alkoholowych produkowanych w Polsce. Bibliografia Baran J., Błażejowska A., Gradzewicz M., Hagemejer J., Hałka A., Huszczonek E., Juszczak A., Macias P., Mućk J., Stelmasiak D., Szafranek K., Szafrański G. (2020), E-commerce rósł w Polsce od dawna. Jak mu pomogła pande- mia?, 14.08.2020, https://trans.info/pl/e-commerce-rosl-w-polsce-od-dawna- wplyw-pandemii-pokazuja-2-wykresy-195679, 28.03.2021. Bartoszewicz A. (2015), Minimum pricing of alcohol versus social and economic costs in Poland, w ramach projektu badawczego: Addiction and Lifestyles in Contemporary Europe: Reframing Addictions Project (ALICE RAP), Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Bartoszewicz A. (2019), Ekspertyza dotycząca minimalnej ceny alkoholu w porów- naniu do kosztów społecznych i ekonomicznych w Polsce wraz z uzasadnie- niem proponowanych zaleceń literaturą przedmiotowego zagadnienia i/lub wynikami badań, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoho- lowych. Bartoszewicz A., Obłąkowska K. (2021), Czynniki wpływające na popyt na alkohol w kontekście kosztów społecznych i ekonomicznych w Polsce. Zmiany wysoko- ści danin publicznych i model ceny minimalnej a spożycie alkoholu i wypływy do budżetu, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Bartoszewicz A., Obłąkowska K. (2021), Rynek i spożycie napojów alkoholowych w Polsce: podstawowe dane dla polityki społeczno-gospodarczej, „Zeszyty Naukowe Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze”, 15, s. 61–83. Centers for Disease Control and Prevention (2020), Advise abut Risky Alcohol Use, 19.06.2020, https://www.cdc.gov/ncbddd/fasd/features/reduce-risky-alcohol- use.html, 11.04.2021. Centers for Disease Control and Prevention (2021), Odpowiedź na pytanie autorów raportu dotyczące liczby gramów czystego alkoholu w tzw. standardowym drinku w normie CDC, 22.04.2021. Gawryszczak A. (2012), Żydzi jako wiejscy dzierżawcy karczm w XIX wieku, „Zeszyty Wiejskie”, t. 17. Grata P. (2002), Przemysł gorzelniczy w II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Uniwer- sytetu Rzeszowskiego, Rzeszów. ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 23 Grube J. W., Wallack L. (1994), Television beer advertising and drinking knowledge, beliefs, and intentions among schoolchildren, „American Journal of Public Health”, 84(2). Klimkiewicz A., Obłąkowska K., Bartoszewicz A. (2021), Polska zalana piwem. Ana- liza ewolucji modelu spożycia alkoholu w Polsce – przyczyny i skutki, Instytut Jagielloński, Warszawa. Lewicki M. (2018), E-handel w Polsce – stan i perspektywy rozwoju, „Handel We- wnętrzny”, 4(375), s. 176–189. Majkowska M. (2008), Wyższe stawki wprowadzi rozporządzenie, 5.12.2008, https:// podatki.gazetaprawna.pl/artykuly/99039,wyzsze-stawki-wprowadzi-rozpo- rzadzenie.html, 16.04.2021. money.pl (2003), MF może obniżyć akcyzę na alkohol, 7.05.2003, https://www. money.pl/podatki/wiadomosci/artykul/mf;moze;obnizyc;akcyze;na;alko- hol,27,0,37915.html, 15.04.2021. Moskalewicz J. (2017), Raport z pierwszego europejskiego badania ankietowego nad alkoholem zrealizowanego w 19 krajach Europy (RARHA SEAS – Reducing Alkcohol Related Harm Standardised European Alcohol Survey), http://www. parpa.pl/images/file/RARHA_press%20release_pol.pdf, 3.09.2021. Naczelny Sąd Administracyjny (2011), Wyrok NSA z 14 kwietnia 2011 r. sygn. akt II GSK 431/10. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (2021), Alcohol Policy, https:// www.niaaa.nih.gov/alcohols-effects-health/alcohol-policy, 4.09.2021. Obłąkowska K. (2017), Zawodności rynku jako źródło zapotrzebowania na politykę publiczną, w: Polityka publiczna – doświadczenia i wyzwania, red. J. Lusz- niewicz, K. Obłąkowska (Obłąkowska-Kubiak), Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (2021), Statystyki, http://www.parpa.pl/index.php/badania-i-informacje-statystyczne/statystyki, 6.04.2021. Pink M. (2015), Polska jako kraj winiarski? Od tradycji do rodzących się możliwo- ści, „Problemy Drobnych Gospodarstw Rolnych”, nr 2, s. 39–41, DOI: http:// dx.doi.org/10.15576/PDGR/2015.2.37. PwC (2021), Analiza rynku ecommerce w Polsce 2021–2026, https://www.slideshare. net/PwCPolska/analiza-rynku-ecommerce-w-polsce-20212026-242474281, 20.03.2021. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 1 sierpnia 2002 r. zmieniające rozporzą- dzenie w sprawie podatku akcyzowego, Dz. U. 2002, Nr 125, poz. 1065. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie podatku akcy- zowego, Dz. U. 2022, Nr 27, poz. 269. Samsonowicz H. (1984), Cechy rzemieślnicze w średniowiecznej Polsce: mity i rze- czywistość, „Przegląd Historyczny” 75/3, s. 561, 565. Simpson S. (2010), History and Mythology of Polish Vodka: 1270–2007, „Food and History”, vol. 8, nr 1, s. 123–126. 24 Katarzyna Agnieszka Obłąkowska, Artur Bartoszewicz ŚSP 4 ’22 Szpital Uniwersytecki nr 2 w Bydgoszczy (2021), Czy picie alkoholu ma wpływ na organizm?, https://www.biziel.umk.pl/assets/files/CZY_PICIE_ALKOHO- LU_MA_WPLYW_NA_ORGANIZM.pdf, 17.04.2021. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, Dz. U. 1982, Nr 35, poz. 230. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, tekst ujednolicony, opracowano na podstawie: Dz. U. 2021, poz. 119, 2469; 2022, poz. 24, 218. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o zmianie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, ustawy o radiofonii i telewizji oraz ustawy o opłacie skarbowej, Dz. U. 2001, Nr 60, poz. 610. Ustawa z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym, Dz. U. 2009, Nr 3, poz. 11 z późn. zm., wersja ujednolicona opracowana na podstawie: Dz. U. 2022, poz. 143, 1488, 1967. World Health Organization (2018), Global status report on alcohol and health 2018. World Health Organisation (2021), Alcohol, https://www.who.int/substance_abuse/ facts/alcohol/en/, 6.04.2021. World Health Organisation (2022a), Alcohol, recorded per capita (15+) consump- tion (in litres of pure alcohol), https://www.who.int/data/gho/data/indicators/ indicator-details/GHO/alcohol-recorded-per-capita-(15-)-consumption-(in- litres-of-pure-alcohol), 10.04.2022. World Health Organisation (2022b), Alcohol, heavy episodic drinking (15+) past 30  days (%), age-standardized with 95%CI, https://www.who.int/data/gho/ data/indicators/indicator-details/GHO/alcohol-heavy-episodic-drinking-(15-) -past-30-days-(-)-age-standardized-with-95-ci, 6.04.2022. World Health Organisation (2022c), Alcohol, total per capita (15+) consumption (in litres of pure alcohol) (SDG Indicator 3.5.2), https://www.who.int/data/gho/ data/indicators/indicator-details/GHO/total-(recorded-unrecorded)-alcohol- per-capita-(15-)-consumption, 6.04.2022. World Health Organisation (2022d), Alcohol, harmful use (15+), 12 month prevalence (%) with 95% CI, https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator- details/GHO/alcohol-harmful-use-(15-)-12-month-prevalence-(-)-with-95-ci, 6.04.2022. Alcohol in Polish Society and Polish Public Policy Towards Alcohol Thro- ughout History. Between Beer Free Market and Spirit Monopoly Summary The article deals with changes in the patterns of consumption of alcoholic bever- ages by Poles (beer, wine, spirits) over the course of history and the ways the Polish state conducts the alcohol policy. The analysis showed that several stages in this his- ŚSP 4 ’22 Alkohol w społeczeństwie polskim i polska polityka... 25 tory could be distinguished, which were named as follows: 1) Beer and wine domi- nated until the 15th century; 2) The appearance of vodka in the 16th century and an increase in its consumption; 3) Potato vodka has been degrading the nation since the 19th century; 4) The state monopoly in the 20th century increases consumption; 5) New alcohol policy from 1982 – towards the sobriety of the nation; 6) Counterpro- ductive activities in the 21st century; 7) The present – Poles drink harmfully, and the public policy of the Republic of Poland towards alcohol brings negative results. The article presents these stages and formulates recommendations for the alcohol policy of the Republic of Poland because of its diagnosed ineffectiveness from 2001 to 2019. As an important area for current socio-economic policy in alcohol, it was indicated, among other things, the e-commerce of alcoholic beverages. Key words: alcohol policy, socio-economic policy, alcohol, beer, vodka, wine Article submitted: 04.05.2022; article accepted: 16.11.2022.