Ryszard KOWALCZYK Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce w latach powojennych do 1989 roku Region wielkopolski1 ma stosunkowo du¿e osi¹gniêcia w dziedzinie rozwoju zarówno idei regionalizmu2 oraz bêd¹cego jego wyrazem spo³ecznego ruchu kulturalnego3 i naukowego4, a tak¿e turystyczno-kra- 1 Por. Charakter regionalny województwa wielkopolskiego, pod red. T. Czy¿, Poznañ 2011. 2 Wed³ug Stanis³awa D¹browskiego: „Regionalizm […] mo¿na definiowaæ jako zespó³ oryginalnych i specyficznych wartoœci duchowych i materialnych, wyraz indy- widualnych i zbiorowych pogl¹dów i postaw, i odpowiadaj¹cych im dzia³añ (inspirowa- nych specyficznymi wartoœciami materialnymi i duchowymi regionu)”. S. D¹browski, Regionalizm z perspektywy historycznej, w: Regionalizm polski (przesz³oœæ i tera- Ÿniejszoœæ), pod red. A. J. Omelaniuka, Ciechanów 1990, s. 21. O regionalizmie wielkopolskim i regionalistach wielkopolskich pisali na przyk³ad: Ludwik Gomolec (Regionalizm wielkopolski, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 84–99), Witold Jakóbczyk (Dawniejszy regionalizm w Poznañskiem, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 76–83), Krzysztof Kwaœniewski (Regionalizm, „Rocznik Kaliski” 1987, t. XX, s. 29–44), Józef Pieprzyk (Regionaliœci, „Kronika Wielkopolski” 1976, nr 1–2), W³adys³aw Rusiñski (Regionalizm – historia – gospodarka, „Kronika Wiel- kopolski” 1978, nr 1), Jerzy Topolski (Za³o¿enia metodologiczne badañ regional- nych w zakresie historii, „Dzieje Najnowsze” 1973, nr 2). Za ojca wielkopolskiego, czy raczej poznañskiego regionalizmu jako spo³ecznego ruchu kulturowego niektó- rzy uwa¿aj¹ Ryszarda Berwiñskiego (1819–1879), rodem z Polwicy ko³o Zaniemy- œla. Przyk³adem jego pasji zbieractwa pami¹tek przesz³oœci oraz utrwalania legend i podañ ludowych by³y Listy z pielgrzymki po kraju, wydane w 1834 roku oraz Po- wieœci wielkopolskie, które ukaza³y siê w 1840 roku. O zas³ugach R. Berwiñskiego – ludoznawcy, poety, publicysty, dzia³acza politycznego, romantyka – dla kierunku krytycznego w etnografii polskiej wspomina Zbigniew Zakrzewski, Wielkopolanie w kulturze polskiej. Refleksje nad przesz³oœci¹, Poznañ 1992, s. 22. 3 O spo³ecznym ruchu kulturalnym w Wielkopolsce, jego pocz¹tkach, przeobra- ¿eniach, osi¹gniêciach, pisali m.in. Kazimierz M³ynarz (Spo³eczny ruch kulturalny w Wielkopolsce, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 45–66), Józef Pieprzyk (Od- krywcy regionów, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 100–115), W³adys³aw Jan joznawczego5, jak i towarzysz¹cej mu zwykle dzia³alnoœci prasowo-wy- dawniczej o charakterze regionalistycznym6, której przypisuje siê istotne funkcje7. W rezultacie Wielkopolska ma znakomite tradycje czasopiœmien- nictwa regionalistycznego8, zarówno z okresu zaboru pruskiego9, jak 100 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 Przybylski (Kalejdoskop wielkopolskich towarzystw kulturalnych, „Kronika Wielko- polski” 1986, nr 3, s. 175–183). Zob. tak¿e Spo³eczny ruch kulturalny. Tradycja a wspó³czesnoœæ, pod red. D. Jankowskiego, L. Trzeciakowskiego, Poznañ 1981. 4 Zob. Dokonania regionalnego ruchu naukowego w Polsce, pod red. D. Wañki, Kalisz 2008. 5 Zob. W. Pol, Stulecie krajoznawstwa i turystyki Kaliskiego Oddzia³u Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Kalisz 2008; Rzecz o wybitnych ludziach, kulturze ludowej i turystyce Wielkopolski, pod red. W. £êckiego, Poznañ 2004. 6 Zob. B. Wysocka, Regionalizm wielkopolski w II Rzeczypospolitej 1919–1939, Poznañ 1981; R. Jankowski, Dzieje prasy kaliskiej, Kalisz 1983; S. S³opieñ, Regio- nalne towarzystwa kultury w Wielkopolsce na prze³omie wieków, „Przegl¹d Wielko- polski” 2000, nr 3–4, s. 5–12. 7 Podsumowuj¹c wyniki badania czasopism regionalistycznych w Wielkopolsce (chocia¿ okreœlanych przez Autora pojêciem „czasopisma regionalne”), jakie ukazy- wa³y siê w okresie powojennym, do pocz¹tku lat osiemdziesi¹tych, Jan Za³ubski stwierdzi³, ¿e periodyki te: „Pomagaj¹ w upowszechnianiu wyników badañ nauko- wych, uzupe³niaj¹c tym samym prasê specjalistyczn¹. Aktywizuj¹ œrodowiska lokal- nych regionalistów-amatorów, wnosz¹cych do poznania przesz³oœci poszczególnych miast i obszarów du¿¹ wiedzê o charakterze przyczynkarskim, wzbogacaj¹c¹ doro- bek badaczy profesjonalistów. Prasa regionalna utrwala w kronikarskim zapisie ak- tualne ¿ycie spo³eczne, polityczne, gospodarcze i kulturalne, staj¹c siê w ten sposób jednym z poœrednich Ÿróde³ dla przysz³ych badaczy. Zespo³y redakcyjne czasopism regionalnych doceniaj¹ inspiratorsk¹ rolê tej prasy. Ukazuje siê wiele publikacji pro- ponuj¹cych konkretne rozwi¹zania problemów spo³eczno-gospodarczych, inicjuj¹cych nowe badania regionalne, o¿ywiaj¹cych dzia³alnoœæ kulturaln¹” (Wielkopolskie cza- sopisma regionalne, „Kronika Wielkopolski” 1983, nr 3/4, s. 139). Por. te¿: J. Piñski, Wielkopolskie pisma regionalne, „Zeszyty Wielkopolskie” 1966, nr 5; T. Szwejkow- ski, Wolsztyñskie czasopismo regionalne, „Zeszyty Wielkopolskie” 1968, nr 1. 8 Czasopisma regionalistyczne zwykle okreœla siê w kategoriach charakterystycz- nego zakresu zainteresowania tematycznego, jak i swoistego zasiêgu rozpowszech- niania, umo¿liwiaj¹cego wyodrêbnienie periodyków lokalnych, mikroregionalnych (subregionalnych) czy regionalnych o wyraŸnych cechach regionalistycznych. W Encyklopedii wiedzy o prasie, pod red. J. Maœlanki, Wroc³aw 1976, nie wystêpuje kategoria czasopisma regionalistycznego, lecz wymieniono taki typ prasy, jak czaso- pismo regionalne, zaliczane do rodzaju prasy spo³eczno-kulturalnej (ibidem, s. 51–52, 174). Podobnie w S³owniku terminologii medialnej, pod red. W. Pisarka, Kraków 2006. Natomiast Edward Chudziñski w S³owniku wiedzy o mediach, pod red. E. Chu- dziñskiego, Warszawa–Bielsko-Bia³a 2007, mówi ju¿ nie tylko o prasie regionalnej, ale równie¿ o prasie regionalistycznej (ibidem, s. 130–131). W konsekwencji uwarun- i miêdzywojennego10, podtrzymywane przez wspó³czesny spo³eczny ruch regionalistów11, kieruj¹cych siê tradycyjnym etosem Wielkopolan12. SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 101 kowañ tematycznych periodyków regionalistycznych mo¿emy mówiæ o popularnych regionalistycznych czasopismach ogólnoinformacyjnych (uniwersalnych, skierowanych potencjalnie do ka¿dego odbiorcy) oraz naukowych regionalistycznych periodykach specjalistycznych (monotematycznych, przeznaczonych dla okreœlonej kategorii za- wodu, hobby, dyscypliny naukowej, bran¿y, krêgu zainteresowania) i popularnonau- kowych, ³¹cz¹cych narracjê naukow¹ z upowszechnianiem wiedzy. Por. W. Chor¹zki, Prasa regionalistyczna w okresie transformacji, w: Regionalizm – lokalizm – media, pod red. E. Chudziñskiego, Bochnia–Warszawa 2001, s. 122. 9 Zob. Bibliografia prasy kaliskiej 1805–2005, oprac. E. Andrysiak, B. Celer, Kalisz 2005; J. Data, Tendencje pozytywistyczne w czasopiœmiennictwie wielkopol- skim w latach 1848–1870, Warszawa–Poznañ 1975; Dzieje Wielkopolski (lata 1793–1919), t. II, pod red. W. Jakóbczyka, Poznañ 1973, s. 211–274, 598–605; W. Jakóbczyk, Prasa poznañska w latach 1815–1830, w: Prasa polska 1661–1864, pod red. J. £ojka, t. I, Warszawa 1976; idem, Prasa polska w Wielkopolsce w latach 1832–1858, w: Prasa polska 1661–1864, op. cit., s. 247–259; idem, Prasa w Wiel- kopolsce (1859–1918), w: Prasa polska 1864–1918, pod red. J. £ojka, t. II, Warsza- wa 1976, s. 177–201; S. Karwowski, Czasopisma wielkopolskie, cz. I: 1796–1859, Poznañ 1908; B. Kosmanowa, Prasa polska w Wielkim Ksiêstwie Poznañskim, w: Prasa regionalna w Wielkopolsce, pod red. M. Kosmana, Poznañ 2000, s. 9–28; W. Spaleniak, Encyklopedyczny zarys dziejów prasy wielkopolskiej (1794–1939), w: Z dziejów prasy wielkopolskiej XIX i XX wieku, t. III, pod red. M. Kosmana, Poznañ 1997, s. 14–32. 10 Zob. H. Florkowski, Prasa Ziemi Koœciañskiej, Koœcian 1977; W. Gill, Prasa lokalna w Krotoszynie z okresu miêdzywojennego jako Ÿród³o wiadomoœci o dziejach miasta i regionu w latach 1919–1939, w: Z dziejów prasy wielkopolskiej XIX i XX wieku, t. IV, pod red. M. Kosmana, Poznañ 1998, s. 83–106; idem, „Stra¿nica Kre- sowa” i „Syzyf” – czasopisma szkolnej m³odzie¿y krotoszyñskiej z pocz¹tku lat trzy- dziestych okresu miêdzywojennego, w: Miêdzy histori¹ a politologi¹, pod red. T. Wallasa, Poznañ 1998, s. 75–82; Z. Kaczmarek, Prasa gostyñska w okresie miê- dzywojennym, „Rocznik Leszczyñski” 1979, t. III, s. 191–208; S. Kubiak, Bibliogra- fia zawartoœci prasy Poznania. Zagadnienia kultury (1919–1939), „Prace Biblioteki Uniwersyteckiej”, Poznañ 1967; K. Madajka, Prasa œremska wczoraj i dziœ, w: Pra- sa regionalna w Wielkopolsce, pod red. M. Kosmana, Poznañ 2000, s. 123–131; Spis zawartoœci prasy wielkopolskiej, „Prace Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu”, nr 22; M. Szczêsny, Przyczynek do dziejów prasy œremskiej, „Kronika Wielkopol- ski” 1983, nr 3/4, s. 141–160; B. Urbañska, Prasa œredzka w dwudziestoleciu miê- dzywojennym, w: Prasa regionalna w Wielkopolsce, pod red. M. Kosmana, Poznañ 2000, s. 81–112; J. Wajer, Prasa kolska w dwudziestoleciu miêdzywojennym, w: Prasa dawna i wspó³czesna, czêœæ pierwsza, pod red. B. Kosmanowej, Poznañ 2000, s. 55–63; K. Walczak, Czasopisma kaliskie XIX i pocz¹tków XX wieku: studium bi- bliologiczne, Kalisz 2005; J. Za³ubski, Media bez tajemnic, Poznañ 2002, s. 11–117; idem, Prasa lokalna w Wielkopolsce miêdzywojennej, w: Prasa regionalna w Wiel- W okresie powojennym rozwój czasopiœmiennictwa regionalistycz- nego ograniczono systemowo, zgodnie z preferowanymi przez pañ- stwo socjalistyczne zasadami koncentracji w³asnoœci i centralizmu 102 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 kopolsce, pod red. M. Kosmana, Poznañ 2000, s. 69–80. W okresie miêdzywojennym charakter regionalistyczny posiada³ w szczególnoœci miesiêcznik „Wici Wielkopol- skie”, wydawany w latach 1930–1937, którego tradycje kontynuowa³ miesiêcznik „Przegl¹d Wielkopolski”, ukazuj¹cy siê od stycznia 1939 roku (do wybuchu wojny wydano 8 numerów). W jego pierwszym numerze napisano: „zgodnie z za³o¿eniami i has³ami regionalizmu w miesiêczniku naszym zamieszczaæ bêdziemy: prace z za- kresu fizjografii ziemi wielkopolskiej oraz kultury duchowej, materialnej i spo³ecz- nej zamieszkuj¹cej tê ziemiê ludnoœci”. 11 Wœród powojennych regionalistów wielkopolskich, naukowców, badaczy i po- pularyzatorów regionalizmu, organizatorów regionalnego ruchu spo³eczno-kulturalne- go, naukowego oraz turystyczno-krajoznawczego w Wielkopolsce mo¿na wymieniæ: Paw³a Andersa, Stefana Bar³oga, Czes³awa B³aszczyka, Olgierda B³a¿ewicza, Mariê Bochan, Zygmunta Borasa, Andrzeja Buczyñskiego, Paw³a Bugaja, Józefa Bursztê, Stanis³awa Chmielowskiego, Antoniego Czubiñskiego, Zygmunta Dudê, Henryka Drzewieckiego, Zbigniewa Dworeckiego, Henryka Florkowskiego, Feliksa Fornal- czyka, Jana Fularza, W³adys³awa Gilla, Ludwika Gomolca, Zdzis³awa Grota, Janinê Ma³gorzatê Halec, Czes³awa Iwanowskiego, Jana Jajora, Witolda Jakóbczyka, Stefana Jankowiaka, Dzier¿ymira Jankowskiego, Franciszka Jaœkowiaka, Adama Kochanow- skiego, Wawrzyñca Kopczyñskiego, Marcelego Kosmana, Bogumi³ê Kosmanow¹ Zdzis³awa Koœciañskiego, Tadeusza Krokosa, Czes³awa Krolka, Krzysztofa Kwaœ- niewskiego, Gerarda Labudê, W³odzimierza £êckiego, Jerzego £ojko, Czes³awa £uczaka, Witolda Maisla, Edmunda Makowskiego, Piotra Maluœkiewicza, Ryszarda Marciniaka, W³adys³awa Markiewicza, Dariusza Matuszewskiego, Benona Miœkie- wicza, Mariana Olszewskiego, Wojciecha Owsianowskiego, Tadeusza Pasikowskiego, Józefa Pieprzyka, Micha³a Pietrowskiego, Bogus³awa Polaka, Edwarda Polanow- skiego, W³adys³awa Rusiñskiego, Stanis³awa Sierpowskiego, Stanis³awa S³opienia, Zdzis³awa Smoluchowskiego, Waleriana Sobisiaka, Mariana Janusza Strenka, Jó- zefa Œwi¹tkiewicza, Boles³awa Œwiêciochowskiego, Hannê Tadeusiewicz, Jerzego Topolskiego, Lecha Trzeciakowskiego, Zbigniewa Tyszkê, Bo¿ennê Urbañsk¹, Krzysztofa Walczaka, Danutê Wañkê, W³adys³awa Wêgorka, Jacka Wiesio³owskie- go, Bogumi³a Wojcieszaka, Zbigniewa Zakrzewskiego, Jana Za³ubskiego, Bogdana Zgodziñskiego, Franciszka ¯midziñskiego. 12 Etos Wielkopolan. Antologia tekstów o spo³eczeñstwie Wielkopolski z drugiej po³owy XIX i XX wieku, wybór i pracowanie W. Molik przy wspó³udziale A. Baszko, Poznañ 2005; K. Kwaœniewski, Mentalnoœæ wielkopolska, w: Województwo poznañ- skie. Zagadnienia geograficzne i spo³eczno-gospodarcze, pod red. R. Domañskiego, L. Kozackiego, Warszawa–Poznañ 1986, s. 531–541. Zob. tak¿e Rola Wielkopolski w dziejach narodu polskiego, pod red. S. Kubiaka, L. Trzeciakowskiego, Poznañ 1979. Krzysztof Kwaœniewski do cech charakterystycznych mentalnoœci Wielkopo- lan zalicza takie elementy, jak: przedsiêbiorczoœæ, gospodarnoœæ, pracowitoœæ, zdol- noœæ do krytycznego myœlenia (ibidem). decyzyjnego13. Co powodowa³o, i¿ by³a to raczej œladowa i s³abo rozwi- niêta czêœæ rynku prasowo-wydawniczego w ówczesnej Polsce14. Jednak pomimo centralizacji prasy oraz niesprzyjaj¹cych jej rozwojowi warun- ków politycznych, ekonomicznych i prawnych, podejmowane by³y w ró¿nych latach nie tylko lokalne15, lecz równie¿ regionalistyczne ini- cjatywy prasowo-wydawnicze16. Niemniej segment prasy lokalnej i re- gionalnej, w szczególnoœci czasopism regionalistycznych, by³ w Polsce do roku 1989 najs³abiej rozwiniêty17. SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 103 13 Por. W. Pisarek, Prasa – nasz chleb powszedni, Ossolineum 1978, s. 113 i n.; T. Kupis, Niektóre problemy rozwoju prasy polskiej, „Kwartalnik Prasoznawczy” 1958, nr 1/2, s. 128–130; R. Karpiñski, Prasa w systemie kultury, Warszawa 1979, s. 82; T. Kowalski, Ewolucja po rewolucji. Polski system prasowy w procesie zmian, „Przekazy i Opinie” 1988, lipiec–grudzieñ, s. 51. 14 Zob. M. Gierula, M. Jachimowski, Polska prasa lokalna po II wojnie œwiatowej, w: Prasa lokalna jako czynnik kszta³towania siê wiêzi lokalnych, pod red. J. Miku³ow- skiego Pomorskiego, Rzeszów 1990, s. 39–64; R. Kowalczyk, Prasa lokalna w systemie komunikowania spo³ecznego, Poznañ 2003, s. 74–95; A. Kozie³, Prasa w latach 1944–1989, w: D. Grzelewska, R. Habielski, A. Kozie³, J. Osica, L. Piwoñska-Pyka³o, Prasa, radio i telewizja w Polsce. Zarys dziejów, Warszawa 1999, s. 111–171; J. Za³ub- ski, Wielkopolska prasa i jej twórcy w latach 1945–1955, Warszawa–Poznañ 1972; idem, Prasa wielkopolska II po³owy XX wieku (1945–1970), t. I, Poznañ 2004. 15 Krótki rys historyczny czasopiœmiennictwa lokalnego w Polsce, „Biuletyn Za- rz¹du G³ównego RSW «Prasa»”, nr 34, s. 4. 16 Por. B. Adamczak, Dziesiêæ lat czasopisma regionalnego „Ziemia Kaliska”, „Rocznik Kaliski” 1969, t. II; A. Dytkiewicz, „Przegl¹d Wielkopolski”, „Odra” 1947, nr 32; S. Dziki, Zmiany oferty prasowo-wydawniczej (1990–1991), „Zeszyty Prasoznawcze” 1991, nr 3–4, s. 26; R. Filas, Prasa lokalna a wspó³czesny system œrodków masowego przekazu, Toruñ 1994; M. Gierula i B. Grzonka, Prasa lokalna w latach 1989–1991 (na przyk³adzie województw: bielskiego, czêstochowskiego, ka- towickiego i opolskiego), „Zeszyty Prasoznawcze” 1992, nr 1–2, s. 123; Prasa lubel- ska. Tradycje i wspó³czesnoœæ, pod red. J. Jarowieckiego, Z. Wójcikowskiej, Lublin 1986; W. Pepliñski, Transformacja prasy gdañskiej i pomorskiej (1989–1992), w: Transformacja prasy polskiej (1989–1992), pod red. A. S³omkowskiej, Warszawa 1992, s. 143; D. B. Rudnicki, Prasa lokalna województwa bydgoskiego (1989–1991), „Zeszyty Prasoznawcze” 1992, nr 1–2, s. 131; Z. Sokó³, Lokalne czasopisma sa- morz¹dowe w Polsce po³udniowo-wschodniej (1989–1992), „Zeszyty Prasoznaw- cze” 1994, nr 1–2, s. 141; J. Za³ubski, Prasa wielkopolska II po³owy XX wieku (1945–1970), t. I, Poznañ 2004; idem, Prasa wielkopolska w latach 1945–1979, „Kronika Wielkopolski” 1980, nr 2–3; idem, Wielkopolskie czasopisma regional- ne, „Kronika Wielkopolski” 1983, nr 3/4, s. 119–140; M. Za³uski, Transformacja rynku prasowego regionu bydgosko-toruñskiego, w: Transformacja prasy polskiej (1989–1992), pod red. A. S³omkowskiej, Warszawa 1992, s. 178. 17 Por. Rocznik Statystyczny Kultury 1989, Warszawa 1989, s. 60–61. Wiele periodyków regionalistycznych ukazuj¹cych siê w powojennej Wielkopolsce powo³a³y do ¿ycia stowarzyszenia o charakterze spo³ecz- no-kulturalnym b¹dŸ kulturalno-naukowym, wœród których by³o tak¿e Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne w Poznaniu. Poni¿ej przedsta- wimy krótk¹ charakterystykê przyk³adów regionalistycznych inicjatyw prasowo-wydawniczych, jakie podejmowano na ziemiach wielkopolskich od 1945 roku do roku 1989, czyli do czasu historycznego prze³omu spo³eczno-politycznego18. W okresie tym hegemonem na rynku prasy w Polsce, co wynika³o z przyjêtych rozwi¹zañ ustrojowych realnego socjalizmu, by³a Robotni- cza Spó³dzielnia Wydawnicza „Prasa-Ksi¹¿ka-Ruch”, która poza czaso- pismami o charakterze spo³eczno-politycznym wydawa³a tak¿e prasê spo³eczno-kulturaln¹, podejmuj¹c¹ obok treœci politycznych problema- tykê tradycji i osi¹gniêæ kulturalnych regionu. Periodyki te na ogó³ ³¹czy³y przekaz wspó³czesnego ¿ycia spo³eczno-politycznego i gospodarczego œrodowiska z elementami ¿ycia kulturalnego oraz przyk³adami analizy historyczno-etnograficznej, krzewi¹c i pog³êbiaj¹c w ten sposób wiedzê odbiorców o regionie wielkopolskim. Ich rodowód siêga³ postalinow- skiej odwil¿y. Jednak po przekszta³ceniu w 1975 roku struktury tereno- wej administracji (utworzenie 49 województw) i w efekcie zaistnienia na tym tle uk³adów polityczno-ambicjonalnych w ³onie w³adz nowych województw, czasopisma regionalistyczne sta³y siê przedmiotem zabiegów o nadanie im charakteru periodyków regionalnych, spe³niaj¹cych bardziej rolê informacyjno-propagandow¹ ni¿ regionalistyczn¹19. Pod wzglêdem wydawniczym znajdowa³o to wyraz w przekszta³caniu miesiêczników re- gionalistycznych w tygodniki oraz wyraŸne zwiêkszanie ich nak³adów. Do takich czasopism nale¿a³ miêdzy innymi miesiêcznik regionalny „Ziemia Kaliska”20, wydawany od 1957 roku w Kaliszu. Pocz¹tkowo 104 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 18 Zob. R. Kowalczyk, Wp³yw wydarzeñ roku 1989 na rozwój prasy lokalnej w Polsce, w: Media a rok 1989. Obraz przemian i nowe zjawiska na rynku, pod red. £. Szurmiñskiego, Warszawa 2010, s. 189–196. 19 Jerzy Jarowiecki, pisz¹c o przeobra¿eniach i cechach rynku prasy powiatowej w la- tach 50. XX wieku, stwierdzi³, ¿e ówczesne tygodniki powiatowe: „Cieszy³y siê umiarko- wanym powodzeniem, nie zawsze bowiem uwzglêdnia³y zainteresowania œrodowisk lokalnych, spe³nia³y raczej funkcje agitacyjno-propagandowe, dominowa³a na ich ³amach polityka, tematy ideologiczne i gospodarcze” (Prasa wydawana w Krakowie – przedmio- tem badañ nad pras¹ lokaln¹, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2011, z. 1–2, s. 72). 20 Czasopismo o spo³eczno-kulturalnym charakterze powsta³o na fali przeobra- ¿eñ „Polskiego PaŸdziernika” 1956 roku oraz towarzysz¹cego mu zjawiska tzw. de- obejmowa³ kolporta¿em tylko powiaty kaliski i turecki, a póŸniej powia- ty: kaliski, kêpiñski, krotoszyñski, pleszewski, ostrowski, ostrzeszowski, a po utworzeniu w 1975 roku województwa kaliskiego – obszar ca³ego województwa. Tytu³ ten od 1979 roku sta³ siê periodykiem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Kaliszu, czego efektem by³o przekszta³cenie go w tygodnik i wyraŸne zwiêkszenie jego nak³adu21. Ukazywa³o siê piêæ mutacji lokalnych tego tygodnika22. Na czêœci obszaru póŸniejsze- go województwa kaliskiego (powiaty: kêpiñski, krotoszyñski, ostrowski, ostrzeszowski) ukazywa³ siê od 1962 roku miesiêcznik „Po³udniowa Wielkopolska” (obejmuj¹cy z czasem tak¿e powiaty jarociñski oraz ple- SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 105 centralizacji, jak stwierdzono w odredakcyjnym materiale wstêpnym do pierwszego numeru, który ukaza³ siê w maju 1957 roku. W sk³ad pierwszej redakcji wchodzili: Jerzy Kuczyñski (redaktor naczelny), Wac³aw Klepandy, Józef Korcala, W³adys³aw Koœcielniak (redaktor techniczny), Jerzy Kwieciñski, Mieczys³aw Leñ (sekretarz re- dakcji), Stanis³aw Szypulski, Waldemar Wróbel. W pierwszym numerze znalaz³y siê m.in. artyku³ Zygmunta Pêcherskiego Konin le¿y na wêglu brunatnym, Jana Werne- ra Od „Œwitu” do „Sztubaka”, fragment tekstu Marii D¹browskiej Pocieszenie, wiersze Bogus³awa Koguta i Edwarda Fischera, fraszki Jana Czarnego. Ideê czaso- pisma uzasadniono w pierwszym numerze w nastêpuj¹cych s³owach: „Czasopismo nasze rozumiemy jako woln¹ trybunê myœli, która mo¿e i musi wywieraæ zasadniczy wp³yw na ca³okszta³t ¿ycia zbiorowego naszego regionu. […] Poza mobilizowaniem wszystkich si³ twórczych naszego regionu dla jego coraz pomyœlniejszego rozwoju musi spe³niaæ nasz miesiêcznik jeszcze inn¹ wa¿n¹ rolê: byæ wiarygodnym Ÿród³em informacji dla ca³ego kraju o ¿yciu i problemach Ziemi Kaliskiej. […] to nie jest czasopismo literackie, ale poœwiêcone wyraŸnie spo³eczno-gospodarczym i kultural- nym zagadnieniom regionu kaliskiego. […] Nasze cele i d¹¿enia zwi¹zane s¹ jak najœciœlej z naszym aktualnym ¿yciem i wyra¿aj¹ ambicjê – bardzo istotn¹ i zrozu- mia³¹ – organizowania tego ¿ycia w sposób dla mieszkañców naszego regionu naj- korzystniejszy. […] Tematyka historyczna bêdzie oczywiœcie uwzglêdniona w naszym czasopiœmie, ale w ¿adnym wypadku nie bêdzie mia³a przewagi nad szerokim zakre- sem aktualnych zagadnieñ”. Miesiêcznikowi towarzyszy³o motto z Adama Asnyka, syna Ziemi Kaliskiej: „Trzeba z ¿ywymi naprzód iœæ. Po ¿ycie siêgaæ nowe”. Wcze- œniej w Kaliszu w latach 1930–1932 ukazywa³ siê równie¿ miesiêcznik regionalny „Ziemia Kaliska”, wydawany przez Towarzystwo Przyjació³ Ksi¹¿ki w Kaliszu (wiêcej na ten temat zob. W. Kwiatkowski, Wspomnienia, „Ziemia Kaliska” 1957, nr 1, s. 5). 21 Na pocz¹tku nak³ad jednorazowy wynosi³ oko³o 5300–6000 egz., w latach na- stêpnych systematycznie siê zwiêksza³: w 1979 roku siêga³ ju¿ oko³o 40 000 egz., a w 1989 roku – 59 000 egz. 22 Nale¿a³y do nich nastêpuj¹ce mutacje: kaliska (wydanie A), ostrowska (wyda- nie B), ostrzeszowsko-kêpiñska (wydanie C), pleszewska (wydanie D), krotoszyñ- ska (wydanie E). szewski)23. Dwa lata po powstaniu województwa kaliskiego, w 1977 roku w ramach ówczesnej centralizacji subregionalnej wydawanie czasopisma przeniesiono z Ostrowa Wlkp. do Kalisza. Periodyk przetrwa³ do 1989 roku. W Pile wydawano od 1961 roku miesiêcznik „Ziemia Nadnotecka” i kolportowano w powiatach pó³nocno-zachodniej Wielkopolski (Chodzie¿, Czarnków, Drawsko, Krzy¿ Wlkp., Lubasz, Pi³a, Po³ajewo, Trzcianka, Wie- leñ)24. „Ziemiê GnieŸnieñsk¹”, miesiêcznik ukazuj¹cy siê pod tym tytu³em w latach 1959–1964, rozpowszechniano na pocz¹tku w GnieŸnie i powiecie gnieŸnieñskim, a póŸniej na wiêkszym obszarze œrodkowo-wschodniej Wielkopolski, obejmuj¹cym powiaty gnieŸnieñski, œredzki, wrzesiñski oraz czêœciowo powiaty poznañski, w¹growiecki i ¿niñski. Od 1965 roku czasopismo to ukazywa³o siê pod tytu³em „Przemiany Ziemi GnieŸnieñ- skiej”25. W okresie Polski Ludowej niektóre cechy czasopisma regionalistycz- nego posiada³y periodyki wydawane miêdzy innymi przez takie jednost- ki organizacyjne, jak: muzea, biblioteki publiczne, archiwa pañstwowe, domy kultury. Czasopisma tych podmiotów mia³y zwykle charakter kul- turalno-historyczno-archiwalno-dokumentalny oraz cechy stricte nauko- we b¹dŸ popularnonaukowe26. Ich zadaniem by³o nie tylko edukowanie 106 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 23 Pierwszym redaktorem naczelnym czasopisma by³ Jerzy Kwieciñski. Na po- cz¹tku nak³ad miesiêcznika wynosi³ oko³o 4700–4900 egz. PóŸniej znacznie siê zwiêkszy³, na przyk³ad w 1973 roku wynosi³ 15 tys., lecz od pocz¹tku lat 80. syste- matycznie mala³ (w 1983 – 9,5 tys., 1987 – 7,0 tys., 1989 – 6,0 tys.). Miesiêcznik ukazywa³ siê od listopada 1962 roku do wrzeœnia 1989 roku. 24 Nak³ad miesiêcznika na pocz¹tku wynosi³ oko³o 3900–4500 egz. Do 1973 roku redaktorem naczelnym miesiêcznika „Ziemia Nadnotecka” by³ Kazimierz Marcin- kowski, nastêpnie Jan Arski (1973–1979), wczeœniej sekretarz redakcji (1965–1973). Czasopismo w listopadzie 1979 roku przekszta³cono w „Tygodnik Pilski – Ziemia Nadnotecka” i wydawano pod egid¹ Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Pile. Jako ciekawostkê mo¿na podaæ, i¿ w latach 1930–1931 periodyk pod tytu³em „Ziemia Nadnotecka” redagowa³ Zygmunt Stryczyñski i wydawa³ jako miesiêcznik krajo- znawczy-ilustrowany, który by³ organem Ko³a Krajoznawczego M³odzie¿y Gimna- zjum im. Janka z Czarnkowa. Na temat powojennej historii prasy pilskiej zob. J. Poreda, Kup Pan gazetê, „Ziemia Nadnotecka” 1961, nr 3, s. 2, 7. 25 Nak³ad czasopisma na pocz¹tku wynosi³ oko³o 4000–4700 egz. Do kwietnia 1983 roku tytu³ by³ miesiêcznikiem, póŸniej tygodnikiem. Od grudnia 1994 roku nosi tytu³ „Przemiany na Szlaku Piastowskim”. Redaktorami naczelnymi czasopisma w la- tach 1959–1994 byli w kolejnoœci: Janusz Biniek, Maciej Maria Koz³owski, Wojciech Staszewski (ur. 8.08.1930, zm. 18.07.1996), Maria Borowicz, Ewa B³achowiak. 26 Zob. Czasopisma naukowe bibliotek, archiwów, muzeów. Tradycje – role – perspektywy, pod red. A. Królczyk, Kórnik 2010. i krzewienie kultury, badanie przesz³oœci, jej porz¹dkowanie i dokumen- towanie, ale równie¿ promowanie dzia³alnoœci i oferty jednostek wy- dawniczych. Nale¿a³ do tej kategorii na przyk³ad „Fontes Archaeologici Posna- nienses. Annales Musei Archaelogici Posnaniensis”, wyspecjalizowany naukowy nieregularny rocznik Muzeum Archeologicznego w Poz- naniu 27 ukazuj¹cy siê od lat 50-tych XX wieku pod redakcj¹ Lecha Krzy¿aniaka (zajmuje siê g³ównie sprawozdaniami z wykopalisk arche- ologicznych w Wielkopolsce oraz zbiorami zgromadzonymi w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu)28. Do tej grupy czasopism regionalistycz- nych zaliczymy równie¿ nastêpuj¹ce tytu³y: „Rocznik Nadnotecki”, któ- ry ukazywa³ siê w latach 1966–1999 w Pile (wydawany od 1981 roku pod patronatem Muzeum Okrêgowego w Pile)29; pó³rocznik „Leszczyñ- skie Zeszyty Muzealne” Muzeum Okrêgowego w Lesznie, edytowany w latach 1988–1990 (na czele redakcji sta³ Eugeniusz Œliwiñski) oraz nieregularnie wydawane przez Muzeum Okrêgowe w Koninie od 1989 roku „Zeszyty Muzealne”, które ukazywa³y siê pod redakcj¹ £ucji Paw- lickiej-Nowak30. Z perspektywy zainteresowañ badacza czasopiœmiennictwa regiona- listycznego w Wielkopolsce specyficznym periodykiem – chocia¿by ze SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 107 27 Wydawany stosunkowo regularnie od 1950 roku do 1987/1988 – 36 tom uka- za³ siê w 1988 roku. Natomiast tom 37 wydano dopiero w 1992 roku, tom 38 w 1997, tom 39 w 2001, tomy 40–41 w 2005, po roku 2006 rocznik ukazywa³ siê ju¿ regularnie. 28 Dzia³y rocznika: „Studia i materia³y” (zawieraj¹ artyku³y dotycz¹ce problema- tyki œciœle archeologicznej, w tym wyników badañ i ekspertyz archeologicznych z regionu wielkopolskiego oraz zbiorów Muzeum Archeologicznego w Poznaniu), „Varia” (pomieszczono tam m.in. informacje o archeologicznych zbiorach muzealnych w Wielkopolsce, bibliografiê pracowników Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, biografie i biogramy zmar³ych archeologów poznañskich, sprawozdania z dzia³alno- œci Muzeum). Redaktorem naczelnym od 2008 roku jest Marzena Szmyt. Obecnie rocznik ukazuje siê w nak³adzie jednorazowym 500 egzemplarzy. 29 Pocz¹tkowo na czele komitetu redakcyjnego „Rocznika Nadnoteckiego” sta³ profesor Jerzy Topolski. Od tomu XV–XVI, 1984/1985 obowi¹zki te przej¹³ profe- sor Zygmunt Boras. 30 Od 2006 roku zmieniono tytu³ na „Koniñskie Zeszyty Muzealne”. Czasopis- mo zamieszcza³o sprawozdania z dzia³alnoœci muzeum oraz artyku³y o dziejach Ko- nina, wybranych obiektach historycznych, odkryciach archeologicznych, zbiorach muzealnych, wystawach oraz wybitnych postaciach Konina. Dwa numery czasopis- ma wydano w 1989 roku, natomiast trzeci pojawi³ siê dopiero w 2006 roku, czwarty w 2008 roku, pi¹ty w 2009 roku. wzglêdu na stricte naukowy charakter (o czym œwiadcz¹ nazwiska wy- bitnych autorytetów naukowych publikuj¹cych na jego ³amach), zawê- ¿on¹ tematykê (bibliotekarstwo, bibliofilstwo, Ÿród³oznawstwo) oraz rolê (wa¿nego Ÿród³a do badañ historycznych), a tak¿e d³ugowiecznoœæ, czasopismo ukazywa³o siê z przerwami od maja 1929 roku – by³ rocznik „Pamiêtnik Biblioteki Kórnickiej”. Periodyk zawiera³ artyku³y poœwiê- cone bibliotekoznawstwu, bibliofilstwu. Zamieszczano w nim materia³y Ÿród³owe do badañ historycznych, w tym historii Wielkopolski. Infor- mowano o dzia³alnoœci Biblioteki Kórnickiej oraz popularyzowano jej zbiory. Do wybuchu II wojny œwiatowej ukaza³y siê zaledwie dwa nu- mery czasopisma w latach 1929 i 1930. Dopiero w 1946 roku wydano trzeci numer, czwarty ukaza³ siê w 1947 roku, a pi¹ty w 1955 roku. W latach 1948–1954 czasopisma nie wydawano31. Przyk³adem czasopisma o ambicjach naukowych, ukazuj¹cego siê miêdzy innymi pod patronatem Archiwum Pañstwowego w Lesznie w latach 1977–1989, by³ „Rocznik Leszczyñski”. Zamieszczali w nim swoje opracowania o charakterze spo³eczno-kulturalnym równie¿ regio- naliœci leszczyñscy. Wœród czasopism o charakterze regionalistycznym wydawanych przez pañstwowe jednostki organizacyjne wskazaæ mo¿na te¿ na „Informator Kulturalny i Turystyczny Województwa Leszczyñskiego”, którego wy- dawc¹ w latach 1977–1982 by³ Wojewódzki Dom Kultury w Lesznie, a nastêpnie Leszczyñskie Towarzystwo Kulturalne32.Od marca do grud- nia 1974 roku ukaza³o siê te¿ siedem numerów „Szamotulskiego Infor- matora Kulturalnego”, wydawanego przez Powiatowy Dom Kultury w Szamotu³ach. Do kategorii swoistego typu wyspecjalizowanego czasopisma regio- nalistycznego o naukowym charakterze, którego edytorem by³o stowa- 108 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 31 Redaktorami naczelnymi „Pamiêtnika Biblioteki Kórnickiej” byli kolejno: Józef Grycz (dyrektor biblioteki, inicjator pisma, od 1929), Stanis³aw Bodniak (1930–1947), Stanis³awa Jasiñska (1955–1958), Stefan Weymann (1959–1976), Marceli Kosman (1977–1983), Helena Ch³opocka (1986–1993), Barbara Wysocka (1996–2007). Sze- rzej na ten temat: B. Wysocka, „Pamiêtnik Biblioteki Kórnickiej”. Zarys historii, w: Czasopisma naukowe bibliotek, archiwów, muzeów. Tradycje – role – perspektywy, red. A. Królczyk, Kórnik 2010, s. 45–50. 32 Leszczyñskie Towarzystwo Kulturalne przejê³o obowi¹zki wydawcy tego cza- sopisma od maja 1982 roku. Periodyk ukazywa³ siê najpierw z czêstotliwoœci¹ miesiêcznika, od 1990 roku sta³ siê kwartalnikiem, zaœ od lipca 1991 roku dwumie- siêcznikiem. Na czele redakcji sta³a Barbara G³owinkowska. rzyszenie naukowe, mo¿emy zaliczyæ „Zeszyty Naukowe Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego”, ukazuj¹ce siê nieregularnie od 1972 roku33. Regionalistyczny charakter oraz regionalny zasiêg rozpowszechnia- nia posiada³ spo³eczno-kulturalny pó³rocznik „Zeszyty Wielkopolskie”, wydawany od maja 1964 roku przez Wielkopolskie Towarzystwo Kultu- ralne w Poznaniu (WTK), za³o¿one jesieni¹ 1962 roku. Na czele redakcji czasopisma sta³ Feliks Fornalczyk, literat, dziennikarz, cz³onek Prezy- dium Zarz¹du WTK34. Czasopismo pe³ni³o rolê platformy wymiany do- œwiadczeñ œrodowisk naukowych i kulturalnych ówczesnego du¿ego województwa poznañskiego, skupionych na teorii i praktyce kultural- no-oœwiatowej35. Towarzystwo to wydawa³o te¿ w latach 1968–1972 SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 109 33 Kaliskie Towarzystwo Lekarskie (KTL) powsta³o 7 czerwca 1877 roku i nale- ¿y do jednego z najstarszych tego typu towarzystw w kraju. Na czele pierwszej re- dakcji czasopisma stan¹³ dr med. Zbigniew Kledecki, jednoczeœnie prezes KTL. Nak³ad jednorazowy periodyku wynosi³ wówczas 1000 egz. Numer drugi „Zeszytu Naukowego Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego” (taki bowiem by³ nowy tytu³) ukaza³ siê w 1974 roku w nak³adzie 1500 egz. Nastêpny numer czasopisma wydano dopiero w 1984 roku w mniejszym nak³adzie, a mianowicie w 500 egz. Na numer czwarty musieliœmy czekaæ a¿ do 1998 roku, od którego periodyk ukazuje siê ju¿ re- gularnie co roku, lecz w mniejszym nak³adzie jednorazowym oko³o 300 egz. W 2001 roku przywrócono czasopismu jego pierwotn¹ nazwê: „Zeszyty Naukowe Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego”. Na zawartoœæ rocznika sk³ada³y siê artyku³y dotycz¹ce problematyki klinicznej oraz historii medycyny kaliskiej, w tym oma- wiaj¹ce losy lekarzy, ich dorobek naukowy oraz osi¹gniêcia na niwie spo³ecznej. Poruszano tak¿e zagadnienia organizacji kaliskiej s³u¿by zdrowia, sytuacji sanitarnej i zdrowotnej Kalisza oraz przedstawiano dzieje poszczególnych kaliskich placówek szpitalnych. Zamieszczano kronikê dzia³alnoœci Kaliskiego Towarzystwa Lekarskie- go, a tak¿e wspomnienia poœmiertne kaliskich lekarzy. 34 Czasopismo ukazywa³o siê od maja 1964 roku do paŸdziernika 1972 roku. Pe- riodyk redagowa³ zespó³ w sk³adzie: Feliks Fornalczyk, Jerzy Ko³tuniak, Edmund Makowski, od numeru 13 w miejsce Jerzego Ko³tuniaka wszed³ Czes³aw Burdziñ- ski. Najpierw posiada³ on stosunkowo du¿y nak³ad, oko³o 2,5 tys. egz., nastêpnie znacznie mniejszy, 700 egzemplarzy. Objêtoœæ utrzymywano na poziomie 140–160 kolumn. Ogó³em wydano 15 numerów czasopisma. Zosta³o ono zast¹pione przez kwartalnik „Kronika Wielkopolski”. Podsumowuj¹c rolê „Zeszytów Wielkopolskich” na mapie kulturalnej Wielkopolski, Stanis³aw S³opieñ napisa³: „Ukazywa³o ono naj- lepsze doœwiadczenia spo³ecznego ruchu kulturalnego i pracy kulturalno-oœwiato- wej, zajmowa³o siê sprawami inteligencji i jej roli w ¿yciu regionu oraz kraju” (Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne – czasy, ludzie, inicjatywy, „Kronika Wiel- kopolski” 1986, nr 3, s. 35). 35 Zadania czasopisma jego redakcja okreœli³a w sposób nastêpuj¹cy: „«Zeszyty Wielkopolskie» maj¹ stanowiæ Ÿród³o podstawowych informacji o dorobku naukowym nieregularnie „Biuletyn Informacyjny WTK”, zaœ w okresie 1983–1984 „Informator Regionalisty”, periodyk przeznaczony do u¿ytku wewnêtrz- nego dzia³aczy WTK (w szczególnoœci Klubu Regionalistów WTK) oraz cz³onków zrzeszonych w nim lokalnych stowarzyszeñ spo³eczno-kultu- ralnych, towarzystw przyjació³ oraz mi³oœników miast i gmin. Periodyki te zajmowa³y siê dzia³alnoœci¹ szeroko rozumianego ruchu regionalistycz- nego w Polsce, szczególnie w Wielkopolsce. Nastêpnie WTK rozpoczê³o edycjê kwartalnika „Przegl¹d Wielkopolski”, czasopisma o charakterze popularnonaukowym i regionalistycznym, poœwiêconego kulturze, hi- storii, ekorozwojowi i turystyce regionu wielkopolskiego, które zaczê³o siê ukazywaæ od grudnia 1987 roku36. Na czele redakcji obu tych wy- dawnictw sta³ Stanis³aw S³opieñ, dzia³acz niezmiernie zas³u¿ony dla rozwoju kultury wielkopolskiej i ruchu regionalistycznego w Polsce37. 110 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 i kulturalnym Poznania i województwa poznañskiego, ze szczególnym uwzglêdnieniem spraw nowego oœrodka przemys³owego w rejonie Konin–Turek–Ko³o. Pragniemy na kartach tego wydawnictwa pokazywaæ najlepsze i najciekawsze doœwiadczenia z za- kresu zagadnieñ spo³ecznego ruchu kulturalnego, pracy kulturalno-oœwiatowej na wsi czy wreszcie roli i miejsca nowej socjalistycznej inteligencji w naszym ¿yciu” („Zeszyty Wielkopolskie” 1964, nr 1, s. 1). Dzia³y czasopisma: Artyku³y, Bibliogra- fia, Dokumenty, Korespondencja, Kronika, Materia³y, Profile, Sprawozdania. 36 W Poznaniu ju¿ w latach 1911–1914 ukazywa³o siê czasopismo pod tytu³em „Przegl¹d Wielkopolski”, który wed³ug Witolda Jakóbczyka „nie koncentrowa³ siê na tradycyjnej regionalistyce, lecz mia³ szersze zainteresowania kulturalne oraz ide- ologiczno-polityczne jako organ niewielkiego Zwi¹zku Narodowego” (Dawniejszy regionalizm w Poznañskiem, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 78). Twórcy wspó³czesnego „Przegl¹du Wielkopolski” nawi¹zuj¹ bezpoœrednio do tytu³u miê- dzywojennego: „Przegl¹d Wielkopolski. Miesiêcznik regionalny poœwiêcony zagad- nieniom kultury wielkopolskiej w przesz³oœci i w chwili obecnej”, którego pierwszy numer ukaza³ siê w styczniu 1939 roku, staraniem ksiêgarza poznañskiego Jana Ja- chowskiego. W sk³ad redakcji wchodzili: Adam Kaletka, Zdzis³aw Grot oraz Win- centy Ostrowski. Wybuch II wojny œwiatowej przerwa³ dzieje czasopisma, którego wydawanie wznowiono dopiero w styczniu 1946 roku (ostatni numer 4–6 ukaza³ siê z dat¹ kwiecieñ–czerwiec 1947 roku). Idea powrotu do tradycji tego czasopisma wy- kuwa³a siê w latach 1984–1986 w gronie dzia³aczy Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego we wspó³pracy z Poznañskim Towarzystwem Przyjació³ Nauk, Klu- bem Ekologicznym w Poznaniu i Towarzystwem Mi³oœników Miasta Poznania. Wznowiony w 1987 roku „Przegl¹d Wielkopolski” wspó³pracowa³ z Poznañskim Towarzystwem Przyjació³ Nauk, Polskim Klubem Ekologicznym. Okrêg Wielko- polski, Stowarzyszeniem Gmin Regionu Wielkopolski, Stowarzyszeniem Gmin i Powiatów Wielkopolski. 37 Przez redakcjê „Przegl¹du Wielkopolski” przewinê³o siê wiele osób: Anna Weronika Brzeziñska, Ma³gorzata Cichoñ, W³odzimierz Dudkowiak, Tadeusz A. Ja- Innym przyk³adem czasopiœmiennictwa regionalistycznego, wydawa- nego przez stowarzyszenie spo³eczno-kulturalne, jednak o znacznie mniej- szym zasiêgu rozpowszechniania oraz zakresie zainteresowania, by³ ukazuj¹cy siê nieregularnie od 1972 roku „Pamiêtnik Towarzystwa Mi- ³oœników Ziemi Koœciañskiej”. Periodyk powsta³ z inicjatywy miejsco- wego lekarza oraz regionalisty Henryka Florkowskiego (1921–2003). W tym czasie ukaza³y siê cztery tomy tego wydawnictwa. Pierwszy obejmowa³ lata 1961–1971, drugi 1971–1974, trzeci 1975–1978, czwar- ty 1979–1980 (wydany dopiero w 1985 roku)38. Wydawanie dwumiesiêcznika „Przyjaciel Ludu”, czasopisma popu- larnonaukowego o tematyce historyczno-kulturalnej i regionalistycznej (skupiaj¹cego siê g³ównie na ziemi leszczyñskiej), rozpoczê³o, stosun- kowo póŸno, bo w lutym 1986 roku Leszczyñskie Towarzystwo Kultu- ralne39. Periodyk ten posiada³ star¹ XIX-wieczn¹ tradycjê, ukazywa³ siê bowiem w latach 1834–1849, i jest traktowany przez niektórych bada- czy w kategoriach pierwszego regionalnego czasopisma Wielkopolski40. Wczeœniej „Przyjaciel Ludu”, jako wk³adka do „Biuletynu Powiatowe- go” wydawanego w Koœcianie, ukaza³ siê te¿ czterokrotnie na prze³omie lat 1945/1946. Szczególnym przypadkiem czasopisma regionalistycznego jest „Kro- nika Miasta Poznania”41, wydawana od stycznia 1923 roku jako organ SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 111 kubiak, Ewa Komorowska, Danuta Konieczka-Œliwiñska, Ryszard Marciniak, W³a- dys³aw Jan Przybylski, Miko³aj Pukianiec, Bogdan Walczak. 38 Zob. K. Zimniewicz, Towarzystwo Mi³oœników Ziemi Koœciañskiej, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 168–169. Szerzej o Towarzystwie Mi³oœników Ziemi Koœciañskiej zob. K. Zimniewicz, Towarzystwo Mi³oœników Ziemi Koœciañskiej (1961–1976), „Rocznik Leszczyñski” 1977, t. I, s. 347–360. 39 Grupê inicjuj¹c¹ reaktywowanie czasopisma stanowi³o grono regionalistów z Gostynia, Koœciana i Leszna (m.in.: Zdzis³aw Smoluchowski, Stanis³aw Sroka, Je- rzy Zielonka, Henryk Florkowski, Stefan Jankowiak, Marian Koszewski, Romuald O¿ga). Na zawartoœæ czasopisma sk³ada³y siê artyku³y poœwiêcone problematyce odkryæ archeologicznych w regionie leszczyñskim, sztuce sakralnej i œwieckiej, pro- blematyce odzyskania niepodleg³oœci przez Polskê, mniejszoœci ¿ydowskiej. Perio- dyk posiada³ objêtoœæ oko³o 30–50 kolumn i ukazywa³ siê w nak³adzie 300–500 egz. Redaktorem naczelnym by³ Zdzis³aw Smoluchowski, zaœ od 1988 roku Barbara G³owinkowska. 40 Zob. L. Gomolec, Regionalizm wielkopolski, „Kronika Wielkopolski” 1986, nr 3, s. 89. 41 Inicjatorami czasopisma byli Cyryl Ratajski, ówczesny prezydent Poznania, oraz Zygmunt Zaleski, dyrektor Urzêdu Statystycznego m. Poznania. Periodyk wie- prasowy Towarzystwa Mi³oœników Miasta Poznania, za³o¿onego 14 grud- nia 1922 roku w Poznaniu42. Uznano wówczas, ¿e czasopismo „ma gro- madziæ rozprawy historyczne o mieœcie Poznaniu, a równoczeœnie ma zawieraæ przegl¹d wa¿niejszych wydarzeñ bie¿¹cych z uwzglêdnieniem spraw samorz¹dowo-administracyjnych oraz – w miarê potrzeby – za- sadnicze rozprawy o pracy i polityce gminnej”43. Periodyk ukazywa³ siê najpierw jako miesiêcznik, zaœ od 1927 roku sta³ siê kwartalnikiem. Jego wydawc¹ by³o najpierw Towarzystwo Mi³oœników Miasta Pozna- nia, zaœ od 1933 roku Zarz¹d sto³. miasta Poznania, nastêpnie od 1936 roku Zarz¹d Miejski w Poznaniu, od 1945 roku Wydzia³ Oœwiaty, Kul- tury i Sztuki Urzêdu Miejskiego w Poznaniu, od 1964 roku Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania, od 1974 roku Urz¹d Miasta Pozna- nia, od 1977 roku Urz¹d Miejski w Poznaniu, od 1990 roku Rada Miasta Poznania44. Wydawanie periodyku zawieszono w latach 1940–1944 oraz 1951–1955. Od 1956 roku gruntownie zmieni³ siê profil czasopisma. Zaniechano prawie ca³kowicie dzia³u historycznego, a jego miejsce za- jê³y – zgodnie z realiami realnego socjalizmu – materia³y dotycz¹ce wspó³czesnoœci oraz przysz³oœci miasta Poznania45. Sytuacja w tej dzie- dzinie uleg³a zmianie po 1989 roku, gdy stanowisko redaktora naczelne- go obj¹³ w 1990 roku Jacek Wiesio³owski. Od tego czasu kwartalnik 112 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 lokrotnie zmienia³ tytu³ i podtytu³, czêstotliwoœæ ukazywania siê oraz wydawcê. W latach 1923–1939 nosi³ nazwê „Kronika Miasta Poznania. Miesiêcznik poœwiêco- ny sprawom kulturalnym sto³. m. Poznania”. Od 1945 roku zmieni³ siê tytu³ czasopis- ma na „Kronika Sto³. M. Poznania”. Od 1947 roku powrócono do pierwotnego tytu³u „Kronika Miasta Poznania. Kwartalnik poœwiêcony sprawom kulturalnym miasta Poznania”. Od 1959 roku zmieni³ siê podtytu³ czasopisma na „Kwartalnik poœwiêcony problematyce wspó³czesnego Poznania”. Czasopismo od pocz¹tku uka- zywa³o siê dziêki wsparciu finansowemu w³adz miasta Poznania. 42 Zob. J. Rotnicka, 85 lat Towarzystwa Mi³oœników Miasta Poznania, „Filatelis- ta Polski” 2007/2008, nr 1/2, s. 13–16; A. Zarzycki, Tylko z mi³oœci powstaje czyn twórczy. Cyryl Ratajski – za³o¿yciel Towarzystwa Mi³oœników Miasta Poznania, „Fi- latelista Polski” 2007/2008, nr 1/2, s. 5–12. 43 „Kronika Miasta Poznania” 1923, nr 1. 44 Na czele redakcji czasopisma stali kolejno: Zygmunt Zaleski (od 1923), Sta- nis³aw Strugarek (od 1945), Marian J. Mika (od 1947), Stanis³aw Krokowski (od 1949), Janusz Zió³kowski (od 1956), Adela Sitkowska (od 1959), Janusz PrzewoŸny (od 1960), Janusz Dembski (od 1964), Andrzej Goæwiñski (od 1972), Jacek Wie- sio³owski (od 1990). Wa¿n¹ rolê w dziejach czasopisma od 1 lutego 1959 roku ode- gra³ sekretarz jego redakcji, Tadeusz Œwita³a. 45 Zob. T. Œwita³a, Redaktorzy „Kroniki” w latach 1923–1960, „Kronika Miasta Poznania” 1963, nr 3. zajmuje siê g³ównie problematyk¹ historyczn¹ miasta Poznania, a jego kolejne wydania maj¹ monograficzny charakter. Wzorem „Kroniki Miasta Poznania” od 1973 roku na mapie ów- czesnej prasy regionalnej (ze wzglêdu na zasiêg kolporta¿u, obejmuj¹cy województwa regionu wielkopolskiego: kaliskie, koniñskie, leszczyñ- skie, pilskie, poznañskie) oraz czasopiœmiennictwa regionalistycznego (z powodu zainteresowania wydarzeniami historycznymi, wybitnymi pos- taciami regionu oraz tradycj¹ kulturow¹ Wielkopolski) pojawi³ siê kwar- talnik popularnonaukowy „Kronika Wielkopolski”46, powo³any uchwa³¹ Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu i wydawany przez Urz¹d Wojewódzki w Poznaniu47 (od 1993 roku przez Wojewódz- k¹ Bibliotekê Publiczn¹ w Poznaniu)48. Kwartalnik ten zast¹pi³ „Zeszyty Wielkopolskie”. Jednoczeœnie zlikwidowano nastêpuj¹ce czasopisma: „Sprawy Oœwiaty i Kultury Województwa Poznañskiego” oraz „Biule- tyn Informacyjny WTK”. SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 113 46 Zadania kwartalnika okreœlono nastêpuj¹co: „Podstaw¹ wyjœciow¹ koncepcji «Kroniki Wielkopolski» jest d¹¿enie do maksymalnego zbli¿enia nauki z praktyk¹ codziennego dzia³ania. […] Nie zamierzamy unikaæ wypowiedzi kontrowersyjnych, pragniemy prowokowaæ polemiki i dyskusje, w intencji szukania najlepszych roz- wi¹zañ i naœwietlañ poszczególnych zjawisk naszego ¿ycia. WyraŸnie zarazem akcen- tujemy równoleg³oœæ treœci materialnych, dyscyplin technicznych z humanistycznymi, œwiadomi faktu, i¿ jedynie pe³na harmonia tych treœci zezwoli na stworzenie spo- ³eczeñstwa nie tylko stoj¹cego na wysokim poziomie cywilizacyjnego rozwoju, ale jednoczeœnie bogatego w wartoœci kulturowe, wsparte na przemyœlanym i prze¿ytym systemie norm etycznych”. Cyt. za: „Kronika Wielkopolski” 1973, nr 1, s. 1. 47 Szerzej o dziejach „Kroniki Wielkopolski” w jej pierwszym dziesiêcioleciu zob. J. Za³ubski, „Kronika Wielkopolski” w latach 1973–1983, „Kronika Wielko- polski” 1984, nr 1, s. 128–144. 48 Na czele redakcji „Kroniki Wielkopolski” stali w kolejnoœci: Eugeniusz Paukszta (do 1979), Czes³aw £uczak (1979–1990), Piotr Maluœkiewicz (od 1991). Czasopismo jest regionalnym kwartalnikiem popularnonaukowym, prezentuj¹cym ró¿norodne materia³y dotycz¹ce Wielkopolski, ze szczególnym uwzglêdnieniem hi- storycznego spojrzenia na dzieje tego regionu. Zamieszcza przegl¹d wa¿niejszych wspó³czesnych wydarzeñ spo³ecznych, kulturalnych, sportowych, politycznych, eko- nomicznych, religijnych w Wielkopolsce. Wœród sta³ych dzia³ów: Artyku³y i studia, Ksi¹¿ki o Wielkopolsce, Na mapie Wielkopolski, Sylwetki Wielkopolan, Wiadomo- œci z miast i gmin, Wspomnienia, Wydarzenia, problemy, opinie. Szerzej na ten te- mat zob. P. Anders, „Kronika Wielkopolski”. Czasopismo o regionie i dla regionu, w: Czasopisma naukowe bibliotek, archiwów, muzeów. Tradycje – role – perspekty- wy, pod. red. A. Królczyk, Kórnik 2010, s. 159–162. Do kategorii regionalistycznych wyspecjalizowanych czasopism hobbystycznych mo¿emy zaliczyæ periodyki wydawane przez Polski Zwi¹zek Filatelistów (PZF). Przyk³adem tej kategorii prasowo-wydaw- niczej by³y „Wielkopolskie Wiadomoœci Filatelistyczne”, kwartalnik ukazuj¹cy siê od wrzeœnia 1966 roku pod egid¹ Zarz¹du Okrêgu Wiel- kopolskiego PZF w Poznaniu49. Ciekawym przyk³adem wyspecjalizowanego czasopisma regionali- stycznego o charakterze turystyczno-krajoznawczym by³ kwartalnik „Wiel- kopolska”, wydawany od 1983 roku przez Zarz¹d Wojewódzki Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK) w Poznaniu (redak- torem odpowiedzialnym w latach 1983–1990 by³ Edmund Nadolski)50. Podobne cechy wykazywa³y „Szkice Zb¹szyñskie”, wydawane w latach 1984–1989 najpierw przez Komisjê Krajoznawcz¹ PTTK w Zielonej Górze, a póŸniej przez Zb¹szyñskie Towarzystwo Naukowo-Kulturalne (na czele redakcji sta³ Zenon Matuszewski). Nieco inny charakter posiada³y czasopisma regionalistyczne inicjo- wane przez organy w³adzy oraz administracji pañstwowej szczebla lo- kalnego w ramach liberalizacji systemu komunikowania po zniesieniu warunków stanu wojennego. Nale¿a³y do nich „Zapiski Jarociñskie”, re- gionalistyczny kwartalnik popularno-historyczny wydawany przez Urz¹d Miasta i Gminy w Jarocinie od 1983 roku i rozpowszechniany na teryto- rium by³ego powiatu jarociñskiego do 1995 roku51. Analogiczny charakter 114 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 49 Czasopismo ukazywa³o siê do 1976 roku w nak³adzie jednorazowym oko³o 500 egzemplarzy. Na czele redakcji sta³ W³adys³aw Alexiewicz. By³a to swoista kroni- ka dzia³alnoœci okrêgu wielkopolskiego PZF, w której znalaz³y siê prezentacje sylwetek wybitnych cz³onków PZF, informacje o zbiorach filatelistycznych, wystawach znacz- ków pocztowych oraz okolicznoœciowych spotkaniach. Objêtoœæ oko³o 40 kolumn. 50 Od numeru 27 (1991) zmieniono podtytu³ czasopisma na kwartalnik krajo- znawczo-turystyczny PTTK. Redaktorami naczelnymi byli kolejno: Jerzy Bogucki oraz Stefan Anio³a. W latach 1983–1992 ukaza³o siê 30 numerów kwartalnika. War- to wspomnieæ, ¿e za twórcê regionalizmu turystyczno-krajoznawczego w Polsce uwa¿a siê Aleksandra Patkowskiego. Zob. Z. Wójcik, Aleksander Patkowski pionier regionalizmu turystyczno-krajoznawczego w Polsce, Radom 2003. 51 Od numeru 20, który ukaza³ siê w 1991 roku, czasopismo przekszta³cono w rocznik i wydawano pod egid¹ Biblioteki Publicznej oraz Muzeum Regionalnego w Jarocinie. W sk³ad zespo³u redakcyjnego wchodzili: Eugeniusz Czarny, Andrzej Fr¹ckowiak, Wies³aw Sieciñski. Do 1995 roku wydano 22 tomy czasopisma. Perio- dyk reaktywowano w listopadzie 2005 roku jako kwartalnik, który by³ wydawany przez Fundacjê 750-lecia Jarocina oraz Muzeum Regionalne w Jarocinie. Na czele redakcji stan¹³ Eugeniusz Czarny. posiada³y „Wiadomoœci Koœciañskie”, miesiêcznik spo³eczno-kulturalny, wydawany przez Miejsk¹ Radê Narodow¹ w Koœcianie, który ukazywa³ siê od czerwca 1988 roku. Na czele redakcji stan¹³ Jerzy Wizerkaniuk52. Podobnym periodykiem by³ kwartalnik „Gazeta W¹growiecka”, z pod- tytu³em „Pismo Ziemi Pa³uckiej”, powo³any do ¿ycia przez ówczesnego Naczelnika Miasta i Gminy W¹growiec. Inicjatorem czasopisma, które mia³o charakter spo³eczno-kulturalny, by³ Jerzy Mianowski, cz³onek Miejskiej Rady Kultury w W¹growcu (póŸniejszy za³o¿yciel i redaktor naczelny konkurencyjnego tygodnika „G³os W¹growiecki”). Periodyk ukazywa³ siê od stycznia 1989 roku do kwietnia 1990 roku na obszarze gmin dawnego powiatu w¹growieckiego: Damas³awek, Go³añcz, Mieœ- cisko, RogoŸno, Skoki, Wapno, W¹growiec. W tym nurcie specyficzn¹ rolê na rynku czasopiœmiennictwa regio- nalistycznego w Wielkopolsce w latach osiemdziesi¹tych odgrywa³y periodyki poszczególnych ogniw Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (1982–1989)53 – organizacji animowanej przez w³adze w 1982 roku w kooperacji z licencjonowanymi podmiotami spo³eczny- mi54. Du¿¹ czêœæ objêtoœci tych czasopism zajmowa³y materia³y do- tycz¹ce historii regionu, wybitnych postaci, zabytków, dzia³alnoœci stowarzyszeñ spo³eczno-kulturalnych, dorobku miejscowych animato- rów kultury i twórców, które mog³y siê w tamtym czasie ukazywaæ le- galnie jedynie pod patronatem PRON-u55. W dawnym województwie SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 115 52 PóŸniej na krótko wydawc¹ czasopisma zosta³ Urz¹d Miejski w Koœcianie, zaœ od 28 lutego 1991 roku periodyk przej¹³ prywatny wydawca. Czasopismo uka- zuje siê nieregularnie, na ogó³ 3–4 razy w roku. Wydawnictwo ma charakter spo- ³eczno-kulturalny z przewag¹ materia³ów historyczno-krajoznawczych dotycz¹cych g³ównie powiatu koœciañskiego. Jest rozpowszechniane w nak³adzie oko³o 3 tys. egz. 53 Zob. Deklaracja programowa, kierunki i metody dzia³ania, zasady statutowe, uchwalone przez I Kongres Patriotycznego Ruchu Odgrodzenia Narodowego 7–9 ma- ja 1983 r., Warszawa 1983; I Kongres Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodo- wego. Materia³y i dokumenty, Warszawa 1983. 54 Stowarzyszenie PAX, Chrzeœcijañskie Stowarzyszenie Spo³eczne, Polski Zwi¹zek Katolicko-Spo³eczny. 55 Zdzis³aw Koœciañski, jeden ze wspó³twórców „Wiadomoœci Nowotomy- skich”, miesiêcznika PRON-u ukazuj¹cego siê w Nowym Tomyœlu, w taki sposób skomentowa³ dzia³alnoœæ czasopisma i jego redakcji: „«Wiadomoœci Nowotomy- skie» zaczê³y ukazywaæ siê jeszcze w takim czasie, gdy konieczny by³ patronat PRON-u, nie mia³ on jednak de facto wielkiego wp³ywu na to pismo. Na pierwszej stronie czasem ukazywa³y siê jakieœ informacje z ich klucza, ale nie pisaliœmy poznañskim ukazywa³y siê takie miesiêczniki pronowskie, jak: „Echa Opalenickie” (wydawane od 1983 roku)56, „G³os Œremski” (ukazywa³ siê w latach 1984–1989), „Kórniczanin” (wydawany w Kórniku w latach 1988–1989), „Wiadomoœci Grodziskie” (kolportowane w latach 1986–1989), „Wiadomoœci Nowotomyskie” (ukazuj¹ce siê w latach 1986–1989) czy „Ziemia Szamotulska” (wydawana w latach 1988–1989). Naukowy charakter wœród czasopisma regionalistycznych posiada³y w szczególnoœci roczniki, których zainteresowanie ogniskowa³o siê na historii oraz wspó³czesnoœci poszczególnych subregionów Wielkopol- ski, takich jak subregion kaliski, koniñski, leszczyñski czy pilski. Nale- 116 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 o tym, co robi w³adza, ale jak ¿yj¹ nowotomyœlanie. Staraliœmy siê dorzuciæ do do- kumentowania tej rzeczywistoœci swój kamyk, a czasem dolaæ oliwy do ognia i po- budziæ czytelników do myœlenia. […] Chocia¿ teksty by³y ró¿nej jakoœci, to na pewno dawa³y obraz regionu, który inaczej uleg³by zapomnieniu. Wydawnictwo to mia³o czasem specyficzny smaczek, w niektórych tekstach u¿ywano specyficznego jêzyka, ale w sumie pisaliœmy, co chcieliœmy” (cyt. za: S. Kupiec, … jestem obci¹¿ony histori¹ – rozmowa z drem Zdzis³awem Koœciañskim o prawdzie histo- rycznej, narodowej pamiêci, mitach dotycz¹cych kawalerii, mediach i zobowi¹za- niach moralnych, „Przegl¹d Nowotomyski” 2010, nr 2, s. 76). 56 Pierwszy numer czasopisma ukaza³ siê na 21 dni przed zniesieniem stanu wo- jennego i by³ wydany w³aœciwie nielegalnie. Jego g³ównym animatorem i redaktorem naczelnym by³ Zygmunt Duda, opalenicki spo³ecznik regionalista. Wspominaj¹c tamte czasy, stwierdzi³: „Pojawienie siê w lipcu 1983 roku czterostronicowego pis- ma, formatu A-4, pod tytu³em «Echa Opalenickie» w nak³adzie 1000 egzemplarzy, finansowanego przez Radê Miejsko-Gminn¹ PRON w Opalenicy, rozpowszechnia- nego przez kioski «Ruch» i sklepy geesowskie, przyjêto ze zdziwieniem i niedowie- rzaniem, ¿e w mieœcie pojawia siê miejscowe s³owo drukowane. [...] Na ³amach «Echa Opalenickiego» miejscowi regionaliœci odkrywali przesz³oœæ «ma³ej ojczyz- ny» [...] Podejmowano tematy polityczne, sportowe, gospodarcze, oœwiatowe. [...] Obowi¹zek prezentacji tekstów w cenzurze poznañskiej wype³nia³ niezmiennie re- daktor naczelny. Ukaza³y siê trzy krótkie artyku³y poza cenzur¹, dotyczy³y Katynia, Pi³sudskiego, «no¿a w plecy» w 1939 roku... i uda³o siê to wszystko. Miejscowe w³adze tych tekstów «nie zauwa¿y³y». Podejmowano tematykê wiejsk¹, zak³adów pracy, przez co zyskiwano czytelników tych œrodowisk. «Echa Opalenickie» jako pierwsze (czy jedyne?) otrzyma³y odznakê honorow¹ za zas³ugi w rozwoju wojewódz- twa poznañskiego (21 czerwca 1989) [...] Czytelnictwo siêga³o w pocz¹tkowych la- tach 70–90% nak³adu [...] Jako redaktor naczelny by³em zapraszany oficjalnie do obs³ugi zebrañ, narad, uroczystoœci... [...] «Echa Opalenickie» zajmowa³y siê inter- wencj¹, przyjmowa³y skargi, ingerowa³y w sprawy. By³y za to podziêkowania. Pis- mo promowa³o ludzi i sprawy, s³u¿y³o rad¹ i porad¹. Mieliœmy swego prawnika, lekarza-spo³ecznika, budowlañca, telefon interwencyjny, dy¿urnego fotografa” (cyt. za: R. Kowalczyk, Wczoraj i dziœ prasy lokalnej w Polsce, Poznañ 2002, s. 243). ¿a³y do tej kategorii takie czasopisma, jak wspomniany ju¿ wczeœniej, za³o¿ony w 1966 roku „Rocznik Nadnotecki”, który przetrwa³ a¿ do koñ- ca lat dziewiêædziesi¹tych (kolportowany g³ównie na obszarze dawnego województwa pilskiego oraz pojezierza wa³eckiego do 1999 roku)57. „Rocznik Kaliski”, wydawany od 1968 roku przez kaliski oddzia³ Pol- skiego Towarzystwa Historycznego, obejmuj¹cy swoim zainteresowaniem szeroko ujmowan¹ Ziemiê Kalisk¹ (w latach 1975–1998 województwo kaliskie). Od 2008 roku wydawc¹ czasopisma jest Kaliskie Towarzy- stwo Przyjació³ Nauk58. „Rocznik Wielkopolski Wschodniej” (od 1975 SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 117 57 Czasopismo powsta³o z inicjatywy Miêdzypowiatowej Rady Wspó³pracy Re- gionu Nadnoteckiego przy wspó³udziale ko³a Polskiego Towarzystwa Historyczne- go w Pile. Ze wzglêdu na zakres zainteresowania oraz zasiêg kolporta¿u rocznik okreœlano jako miêdzywojewódzki, obejmowa³ bowiem powiaty województwa poz- nañskiego (chodzieski, czarnkowski, pilski, trzcianecki), koszaliñskiego (wa³ecki, z³otowski) oraz bydgoskiego (wyrzyski). Pierwszym redaktorem naczelnym „Rocz- nika Nadnoteckiego” by³ wybitny polski historyk profesor Jerzy Topolski, który w pierwszym numerze periodyku napisa³: „Poprzez powi¹zanie przesz³oœci z teraŸ- niejszoœci¹ ma «Rocznik» s³u¿yæ poszerzaniu i rozwijaniu wszechstronnej wiedzy o piêknym regionie nadnoteckim. W ten sposób, niezale¿nie od swej bezpoœredniej spo³ecznej, politycznej i kulturalnej roli, powinien on stanowiæ odpowiedni wk³ad do naukowego poznania polskiej rzeczywistoœci – przesz³ej i tej aktualnej, wyku- waj¹cej œmielsze z ka¿dym rokiem perspektywy rozwojowe, perspektywy nieznane przesz³ym pokoleniom”. W sk³ad pierwszej redakcji wchodzili m.in. Zdzis³aw Kacz- marczyk, Gerard Labuda, Micha³ Sczaniecki. Na utrzymanie i rozwój czasopisma szczególny wp³yw wywar³ profesor Zygmunt Boras (1927–2008), który by³ sekreta- rzem redakcji (1966–1976), nastêpnie zastêpc¹ redaktora naczelnego (1977–1993) oraz redaktorem naczelnym (1994–1999). Bezpoœrednim protoplast¹ „Rocznika Nadnoteckiego” by³ „Rocznik Pilski”, ukazuj¹cy siê z inicjatywy Polskiego Towa- rzystwa Historycznego – ko³o w Pile w latach 1960 i 1962, którego redaktorem naczelnym by³ Janusz Deresiewicz (do wspó³inicjatorów czasopisma nale¿a³ Franci- szek ¯midziñski, regionalista, publicysta i spo³ecznik pilski, ur. 1920, zm. 1975), a sekretarzem redakcji Zygmunt Boras. Nastêpc¹ „Rocznika Nadnoteckiego” s¹ „Zeszyty Staszicowskie”, wydawane pod auspicjami Muzeum Okrêgowego im. Sta- nis³awa Staszica w Pile od 1998 roku. Szerzej na temat zawartoœci „Rocznika Pil- skiego” oraz „Rocznika Nadnoteckiego” zob. M. Bochan, Bibliografia zawartoœci „Rocznika Pilskiego” i „Rocznika Nadnoteckiego” 1960–1993, „Rocznik Nadnotec- ki” 1994, t. XXV; idem, Bibliografia zawartoœci „Rocznika Nadnoteckiego”, „Rocznik Nadnotecki” 1999, t. XXX. 58 Idea czasopisma zrodzi³a siê w okresie jubileuszowych obchodów XVIII wie- ków Kalisza. Periodyk zajmowa³ siê g³ównie dziejami Ziemi Kaliskiej oraz bie¿¹cymi wydarzeniami, zachodz¹cymi na tym obszarze (miasto Kalisz oraz powiaty kaliski, ostrowski, pleszewski). W sk³ad kolegium redakcyjnego wchodzili uczeni tej miary, co Aleksander Gieysztor, Gerard Labuda czy W³adys³aw Rusiñski, co gwarantowa³o roku „Rocznik Koniñski”)59, ukazuj¹cy siê od 1973 roku i wydawany przez Wojewódzk¹ Bibliotekê Publiczn¹ w Koninie (czasopismo kol- portowano do 1982 roku na terytorium dawnego województwa koniñ- skiego, jego edycjê wznowiono w 1987 roku). „Rocznik Leszczyñski” rozpowszechniany na obszarze dawnego województwa leszczyñskiego w latach 1977–1989 (jego wznowienie nast¹pi³o dopiero w 2010 roku, w którym ukaza³ siê 10 tom)60. 118 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 najwy¿szy poziom zamieszczanych w nim materia³ów historycznych. Na czele re- dakcji sta³ najpierw W³adys³aw Rusiñski (1911–1986), a póŸniej Andrzej Nowak. W maju 2005 roku ukaza³ siê jubileuszowy XXX tom „Rocznika Kaliskiego”. Na zawartoœæ czasopisma sk³ada³y siê nastêpuj¹ce dzia³y: Rozprawy i Studia, Mate- ria³y, Informacja naukowa, Kronika, Recenzje. 59 Poprzednikiem czasopisma by³a „Ziemia Koniñska”, ukazuj¹ca siê w wersji powielanej w latach 1969–1972 z inicjatywy wychowanków koniñskiej szko³y œred- niej (Antoniego Studziñskiego, Stanis³awa Wiœniewskiego, Andrzeja Nowaka). Na czele redakcji „Rocznika Wielkopolski Wschodniej”, a póŸniej „Rocznika Koniñ- skiego” sta³ Marian Szczepaniak, który w pierwszej edycji czasopisma napisa³: „am- bicj¹ wspomnianych czynników (wychowanków szko³y, w³adz powiatowych oraz zarz¹du Koniñskiego Towarzystwa Kulturalnego) by³o uruchomienie czasopisma naukowego uwzglêdniaj¹cego szerszy zakres problematyki, s³u¿¹cego zarówno g³êbszemu poznaniu przesz³oœci regionu koniñskiego, jak i œledzeniu aktualnych w nim przemian gospodarczych, spo³ecznych i kulturalnych”. W sk³adzie komitetu redakcyjnego rocznika znaleŸli siê wybitni polscy uczeni: Józef Burszta, Stanis³aw Kubiak, Jerzy Topolski, Lech Trzeciakowski, Zbigniew Tyszka. Na dzia³y periody- ku sk³ada³y siê: Rozprawy i studia, Materia³y, Recenzje, Z ¿ycia regionu. Zasiêg rocznika obejmowa³ miasto Konin oraz powiaty: koniñski, kolski, turecki, s³upecki. Czasopisma nie wydawano w latach 1983–1986. Od 2003 roku rocznik wydawa³a Pañstwowa Wy¿sza Szko³a Zawodowa w Koninie we wspó³pracy z Urzêdem Miasta Konina oraz Starostwem Powiatowym w Koninie, a na czele redakcji stan¹³ Józef Orczyk, ówczesny rektor PWSZ w Koninie. Wspó³czesny „Rocznik Koniñski” za- wiera artyku³y dotycz¹ce historii i wspó³czesnoœci Ziemi Koniñskiej. Tom 13 rocznika ukaza³ siê w 1999 roku, zaœ w latach 2000–2002 czasopisma znowu nie wydawano. Dopiero w 2003 roku ukaza³ siê tom 14, w 2006 roku wydano tom 15, zaœ tom 16 pojawi³ siê w paŸdzierniku 2008 roku pod redakcj¹ Mariana Szczepaniaka. 60 Wœród inicjatorów czasopisma znaleŸli siê miejscowi organizatorzy i dzia- ³acze ruchu kulturalnego, miêdzy innymi: Ma³gorzata Halec, Stanis³aw Chmielow- ski, Wawrzyniec Kopczyñski, Aleksander Piwoñ, Zdzis³aw Smoluchowski. Na czele redakcji „Rocznika Leszczyñskiego” stan¹³ Marian Szczepaniak, a w sk³ad kole- gium redakcyjnego weszli: Antoni Czubiñski, Andrzej Kwilecki, Walerian Sobisiak. Czasopismo mia³o trzy dzia³y: Rozprawy (obszerniejsze studia z zakresu ró¿nych dyscyplin naukowych), Materia³y (doniesienia z badañ naukowych, przyczynki, in- formacje, publikacje zbiorowe), Kronika (artyku³y o wa¿niejszych wydarzeniach ak- tualnych w regionie oraz recenzje). Jego redaktorzy w pierwszym numerze tak pisali Regionalistyczne inicjatywy prasowo-wydawnicze podejmowano nie tylko w wiêkszych oœrodkach miejskich, g³ównie w siedzibach ówczes- nych województw regionu wielkopolskiego (Kalisz, Konin, Leszno, Pi³a, Poznañ), gdzie dzia³a³y odpowiednie placówki kulturalne oraz znacz¹ce organizacje o profilu naukowym czy kulturalnym. Podobnie by³o tak¿e w mniejszych œrodowiskach, w których miejscowe instytucje admini- stracyjne i kulturalne oraz organizacje spo³eczno-kulturalne inicjowa³y regionalistyczne czasopiœmiennictwo, aczkolwiek nie zawsze z pozy- tywnym skutkiem61. Przyk³adem udanych inicjatywy o charakterze re- gionalistycznym jest RogoŸno, w którym Towarzystwo Przyjació³ RogoŸna wspólnie z Muzeum Regionalnym im. Wojciechy Dutkiewicz w RogoŸnie wydawa³o od 1987 roku monograficzne „Rogoziñskie Ze- szyty Historyczne”62, czy KoŸmin Wielkopolski, gdzie od 1988 roku SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 119 o zadaniach czasopisma: „ma na celu poszerzaæ i pog³êbiaæ dotychczasow¹ wiedzê o tradycjach regionu oraz ró¿nych aspektach aktualnych jego przeobra¿eñ gospodar- czych, spo³ecznych i kulturalnych, a tak¿e ukazywaæ perspektywy nowo powo³anej jednostki administracyjnej. […] Zainteresowania «Rocznika» koncentrowaæ siê za- tem bêdê: po pierwsze – na rozmaitych […] aspektach dziejów regionu; po drugie – na zagadnieniach zwi¹zanych z kszta³towaniem obecnego spo³eczno-gospodarczego oblicza województwa; po trzecie – na kierunkach i tempie przysz³ych jego ekono- micznych, spo³ecznych i kulturalnych przeobra¿eñ” (Od redakcji, „Rocznik Lesz- czyñski” 1977, t. 1, s. 9–10). Czasopismo ukazywa³o siê regularnie w latach 1977–1982, w których wydano 6 tomów, nastêpny 7 tom ukaza³ siê dopiero w 1985 roku, zaœ 9 tom w 1989 roku. Zob. J. M. Halec, Roczników dziewiêæ, „Rocznik Lesz- czyñski” 2010, t. 10, s. 9–13. 61 Taki bowiem by³ fina³ przygotowañ Spo³ecznego Komitetu Regionalnego Po- wiatu Gostyñskiego, który powsta³ 24 kwietnia 1957 roku, do wydawania najpierw w 1958 roku „Kroniki Gostyñskiej” (pismo pod tym tytu³em ukazywa³o siê w Go- styniu w okresie miêdzywojennym i mia³o charakter historyczno-kulturalny), póŸniej „Ziemi Gostyñskiej” w 1959 roku. Inicjatywa prasowo-wydawnicza lokalnych dzia- ³aczy z Gostynia zosta³a w koñcu zaspokojona, lecz tylko po³owicznie. Wyra¿ono bowiem zgodê na druk powielany „Biuletynu Kulturalnego Spo³ecznego Komitetu Regionalnego Powiatu Gostyñskiego – Oddzia³ Wielkopolskiego Towarzystwa Kul- turalnego” do u¿ytku wewnêtrznego w iloœci 100 egzemplarzy. Wydano zaledwie cztery numery tej namiastki gostyñskiego czasopisma regionalistycznego, które re- dagowali g³ównie Andrzej Hany¿ oraz Stefan Markowski. Podobna sytuacja wystê- powa³a w Szamotu³ach, gdzie Towarzystwu Mi³oœników Ziemi Szamotulskiej w 1957 roku odmówiono wydawania czasopisma regionalistycznego pod tytu³em „Z grodu Halszki”. 62 Pierwszy numer zawiera³ kalendarium dziejów RogoŸna, drugi omawia³ wy- darzenia Wiosny Ludów w RogoŸnie, trzeci dotyczy³ dzia³alnoœci Towarzystwa To- masza Zana w RogoŸnie, czwarty poœwiêcono udzia³owi mieszkañców RogoŸna ukazywa³y siê „Szkice KoŸmiñskie”63, pó³rocznik o charakterze spo³ecz- no-kulturalnym i regionalistycznym, wydawany przez Towarzystwo Mi- ³oœników KoŸmina Wlkp. we wspó³pracy z Urzêdem Miasta i Gminy KoŸmin Wlkp. Nie sposób nie wspomnieæ o niezmiernie wa¿nej, aczkolwiek osobli- wej w porównaniu z poprzednimi czasopismami – choæby ze wzglêdu na rozleg³oœæ badañ i raczej naukowy charakter – dzia³alnoœci wydawni- czej Poznañskiego Towarzystwa Przyjació³ Nauk (PTPN), które publi- kowa³o pod wspólnym tytu³em „Poznañskie Towarzystwo Przyjació³ Nauk” wyniki prac poszczególnych komisji badawczych (np. historycz- nej, nauk spo³ecznych, teologicznej). D³ugowiecznym dzie³em PTPN s¹ jednak „Roczniki Towarzystwa Przyjació³ Nauk Poznañskiego”, wyda- wane od 1862 roku64. Byæ mo¿e przyk³adem swoistego czasopiœmiennictwa o cechach re- gionalistycznych, charakterze spo³eczno-kulturalnym oraz rysie nauko- wo-literackim by³ miesiêcznik „Nurt”65, ukazuj¹cy siê w latach 1965–1989, 120 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 w Powstaniu Wielkopolskim 1918/1919, pi¹ty ruchowi sportowemu w RogoŸnie, szósty opisowi RogoŸna z 1794 roku, siódmy Bractwu Strzeleckiemu w RogoŸnie w latach 1755–1939, ósmy jest pamiêtnikiem Towarzystwa Przyjació³ RogoŸna z lat 1983–1993, dziewi¹ty dotyczy Rogoziñskich Obchodów Przemys³awowskich (Prze- mys³ II 1296–1996), dziesi¹ty Kó³ka Rolniczego w RogoŸnie w latach 1901–1939, jedenasty tradycji przemys³awowskich w Wielkopolsce. 63 W sk³ad komitetu redakcyjnego wchodzi³ m.in. Kazimierz Helwich. Od nu- meru 23/1999 komitetowi redakcyjnemu przewodniczy³ dr Micha³ Pietrowski. Pe- riodyk ukazywa³ siê regularnie dwa razy w roku. Na jego zawartoœæ sk³adaj¹ siê g³ównie materia³y historyczne, których celem jest przybli¿enie mieszkañcom KoŸ- mina Wlkp. dziejów miasta, zabytkowych obiektów architektonicznych oraz wybit- nych postaci. 64 Rodowód XIX-wieczny maj¹ tak¿e inne wydawnictwa PTPN, takie jak „No- winy Lekarskie” czy „Zapiski Archeologiczne Poznañskie”. 65 Miesiêcznik „Nurt” ukazywa³ siê w Poznaniu od maja 1965 roku, stanowi¹c zwieñczenie wieloletnich starañ poznañskiego œrodowiska literackiego i naukowego o czasopismo zajmuj¹ce siê szeroko rozumian¹ problematyk¹ historyczn¹, regional- n¹, spo³eczn¹. Inspiratorem przedsiêwziêcia by³ Krzysztof Kostyrko, któremu powie- rzono funkcjê redaktora naczelnego miesiêcznika. Od numeru szóstego sekretarzem redakcji zosta³ Kazimierz M³ynarz, który w 1974 roku obj¹³ stanowisko redaktora naczelnego. Czasopismo wydawano w nak³adzie oko³o 5–10 tys. egzemplarzy. Pe- riodyk po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, 13 grudnia 1981 roku, przesta³ siê ukazywaæ. Jego wydawanie wznowiono w maju 1982 roku, zawieszono w 1990 roku. Na jego ³amach poruszano wiele zagadnieñ, miêdzy innymi o charakterze pe- dagogicznym, socjologicznym, historycznym, politologicznym, artystyczno-literac- którym od 1974 roku kierowa³ Kazimierz M³ynarz, póŸniejszy redaktor naczelny tygodnika „Gazeta GnieŸnieñska”, czasopisma o charakterze spo³eczno-kulturalnym wydawanego w GnieŸnie od kwietnia do listopa- da 1991 roku. Podsumowuj¹c powy¿sze rozwa¿ania, przyznaæ nale¿y, ¿e na rynku wydawnictw prasowych okresu realnego socjalizmu w Polsce wystêpo- wa³a kategoria czasopism regionalistycznych. Ich status formalnopraw- ny, ograniczony wymogami cenzury kr¹g tematyczny oraz uzale¿nienie od czynników politycznych w istotny sposób odró¿nia³y tê grupê typo- logiczn¹ prasy zarówno od jej przedwojennych poprzedników, jak rów- nie¿ od ich kontynuatorów po 1989 roku. Czynniki te wp³ywa³y wprost nie tylko na ich zawartoœæ, cechy i charakter, ale skutkowa³y równie¿ niewielk¹ liczebnoœci¹ czasopism regionalistycznych, zawê¿onym za- siêgiem ich kolporta¿u oraz wyra¿a³y siê w takich elementach zewnêtrz- nych, jak objêtoœæ czy nak³ad. W systemie prasowym Polski powojennej czasopisma regionali- styczne zajmowa³y z góry przeznaczone dla nich miejsce oraz odgry- wa³y wyznaczon¹ im specyficzn¹ rolê propagatora nowych idei i praktyki spo³eczno-politycznej oraz kulturalnej, zgodnych z wytycznymi poli- tycznych dysponentów. Okresy odwil¿y paŸdziernikowej 1956 czy zry- wu „Solidarnoœci” 1980 na krótko wyrywa³y je spod œcis³ej kurateli w³adzy, by wkrótce œci¹gn¹æ je jeszcze mocniejszymi wêz³ami pod- leg³oœci. Ich liczba i formalne mo¿liwoœci dzia³ania by³y bowiem zawsze zale¿ne od decyzji politycznych. Kiedy status czasopism regionalistycz- nych siê poprawia³, by³ na ogó³ objawem okresowych s³aboœci w³adzy, która pod wp³ywem presji spo³ecznych nastrojów i oczekiwañ wyra¿a³a zgodê na ich dzia³alnoœæ. Gdy klimat polityczny ulega³ zmianie, tak by³o na przyk³ad w drugiej po³owie lat 70-tych, nastêpowa³a inkorpora- cja wielu z tych czasopism do grona periodyków partyjnych, rozpoczy- SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 121 kim. Prezentowano tak¿e dokonania i problemy ruchu stowarzyszeñ kulturalnych Wielkopolski, miêdzy innymi Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego. O wyso- kim poziomie naukowym i literackim czasopisma œwiadcz¹ nazwiska wspó³pracowni- ków, na przyk³ad: Stanis³aw Barañczak, Przemys³aw Bystrzycki, Ryszard Krynicki, Stanis³aw Lem, Teodor Parnicki, Aleksander Rogalski. Tradycjê czasopisma w pew- nym sensie kontynuowa³ „Nowy Nurt”, który pojawi³ siê na poznañskim rynku 1 maja 1994 roku jako dwutygodnik z nak³adem oko³o 5 tys. egz. Na czele redakcji stan¹³ Krzysztof Szymoniak (jako jedyny ze sk³adu redakcji pracowa³ poprzednio w zawieszonym „Nurcie”). Czasopismo dotrwa³o do maja 1996 roku. naj¹c proces kanalizowania ich zainteresowania i przekszta³cania profilu spo³eczno-kulturalnego w spo³eczno-polityczny66. Inne by³y losy czasopism o cechach regionalistycznych, które po- wo³ywa³y do ¿ycia po stanie wojennym (g³ównie od 1983 roku) lokalne struktury Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (organizacji swoistego porozumienia narodowego, stworzonej przez w³adze PRL-u w 1982 roku)67 oraz ró¿ne stowarzyszenia o charakterze spo³eczno-kul- turalnym, naukowo-kulturalnym czy turystyczno-krajoznawczym. Ich inspiratorami i animatorami by³y g³ównie œrodowiska o charakterze spo³eczno-politycznym, spo³eczno-kulturalnym, naukowo-kulturalnym, turystyczno-krajoznawczym. Chocia¿ w sposób wyraŸny nie kontestowa- ³y one systemu ustrojowego i politycznego PRL-u, to jednak oczekiwa³y wiêkszych reform, tak¿e w dziedzinie wolnoœci i praw obywatelskich. Tej grupie czasopism regionalistycznych na ogó³ towarzyszy³y rozliczne problemy natury politycznej, personalnej, organizacyjnej, finansowej. Zgo³a inaczej przedstawia³a siê sytuacja periodyków o cechach regiona- listycznych, które wydawa³y w latach osiemdziesi¹tych lokalne jednostki w³adzy i administracji pañstwowej. Mia³y one bowiem oparcie polityczne, organizacyjne, finansowe zarówno w lokalnych strukturach partyjnych, jak i organach w³adzy i administracji lokalnej. Czêœæ z nich przetrwa³a trudny okres transformacji systemowej (na przyk³ad „Kronika Wielko- polski”), inne przesta³y siê ukazywaæ, aczkolwiek niektóre z nich póŸ- niej reaktywowano, zaœ jeszcze inne zmieni³y wydawcê i charakter, staj¹c siê czasopismami lokalnymi. 122 Ryszard Kowalczyk SP 2 ’13 66 Przyk³adem jest miesiêcznik regionalny „Ziemia Kaliska”. Podobnie post¹piono z miesiêcznikiem „Ziemia Nadnotecka”, ukazuj¹cym siê od 1961 roku, który w li- stopadzie 1979 roku uleg³ transformacji w „Tygodnik Pilski – Ziemia Nadnotecka” i by³ wydawany pod egid¹ Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Pile. 67 Miesiêczniki pronowskie kontynuowa³y swoj¹ dzia³alnoœæ przez krótszy lub d³u¿szy okres po prze³omie politycznym 1989 roku, po którym rozwi¹zano PRON. Ich wydawc¹ by³y na ogó³ miejscowe stowarzyszenia spo³eczno-kulturalne. Na przyk³ad „G³os Œremski” od czerwca 1989 roku do stycznia 1991 roku wydawa³o Towarzystwo Mi³oœników Œremu. „Wiadomoœci Nowotomyskie” od sierpnia 1989 roku przekszta³ci³y siê w miesiêcznik spo³eczno-kulturalny, a wkrótce, bowiem od paŸdziernika 1989 roku sta³y siê miesiêcznikiem Nowotomyskiego Towarzystwa Kulturalnego. Pod jego skrzyd³ami pozostawa³y a¿ do koñca, czyli do grudnia 1993 roku. An outline of the tradition and development of regionalist periodicals and publications in Wielkopolska from the end of World War II to 1989 Summary This paper presents the tradition and development of regionalist periodicals and publications in Wielkopolska from the end of World War II to 1989. The author re- fers to the rich traditions of this type of publication dating back to the period of Prussian partition and the inter-war period. He indicates the socio-political condi- tions of regionalist publications in post-war Poland which actually limited its devel- opment. He exemplifies the achievements of social and cultural, scientific, and tourist associations as well as state institutions in maintaining regionalist publica- tions from the post-war period to the socio-political transformation of 1989. SP 2 ’13 Zarys tradycji i rozwoju czasopiœmiennictwa... 123 << /ASCII85EncodePages false /AllowTransparency false /AutoPositionEPSFiles true /AutoRotatePages /None /Binding /Left /CalGrayProfile (Dot Gain 20%) /CalRGBProfile (sRGB IEC61966-2.1) /CalCMYKProfile (U.S. Web Coated \050SWOP\051 v2) /sRGBProfile (sRGB IEC61966-2.1) /CannotEmbedFontPolicy /Error /CompatibilityLevel 1.4 /CompressObjects /Tags /CompressPages true /ConvertImagesToIndexed true /PassThroughJPEGImages true /CreateJobTicket false /DefaultRenderingIntent /Default /DetectBlends true /DetectCurves 0.0000 /ColorConversionStrategy /CMYK /DoThumbnails false /EmbedAllFonts true /EmbedOpenType false /ParseICCProfilesInComments true /EmbedJobOptions true /DSCReportingLevel 0 /EmitDSCWarnings false /EndPage -1 /ImageMemory 1048576 /LockDistillerParams false /MaxSubsetPct 100 /Optimize true /OPM 1 /ParseDSCComments true /ParseDSCCommentsForDocInfo true /PreserveCopyPage true /PreserveDICMYKValues true /PreserveEPSInfo true /PreserveFlatness true /PreserveHalftoneInfo false /PreserveOPIComments true /PreserveOverprintSettings true /StartPage 1 /SubsetFonts true /TransferFunctionInfo /Apply /UCRandBGInfo /Preserve /UsePrologue false /ColorSettingsFile () /AlwaysEmbed [ true ] /NeverEmbed [ true ] /AntiAliasColorImages false /CropColorImages true /ColorImageMinResolution 300 /ColorImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleColorImages true /ColorImageDownsampleType /Bicubic /ColorImageResolution 300 /ColorImageDepth -1 /ColorImageMinDownsampleDepth 1 /ColorImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeColorImages true /ColorImageFilter /DCTEncode /AutoFilterColorImages true /ColorImageAutoFilterStrategy /JPEG /ColorACSImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /ColorImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /JPEG2000ColorACSImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /JPEG2000ColorImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /AntiAliasGrayImages false /CropGrayImages true /GrayImageMinResolution 300 /GrayImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleGrayImages true /GrayImageDownsampleType /Bicubic /GrayImageResolution 300 /GrayImageDepth -1 /GrayImageMinDownsampleDepth 2 /GrayImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeGrayImages true /GrayImageFilter /DCTEncode /AutoFilterGrayImages true /GrayImageAutoFilterStrategy /JPEG /GrayACSImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /GrayImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /JPEG2000GrayACSImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /JPEG2000GrayImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /AntiAliasMonoImages false /CropMonoImages true /MonoImageMinResolution 1200 /MonoImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleMonoImages true /MonoImageDownsampleType /Bicubic /MonoImageResolution 1200 /MonoImageDepth -1 /MonoImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeMonoImages true /MonoImageFilter /CCITTFaxEncode /MonoImageDict << /K -1 >> /AllowPSXObjects false /CheckCompliance [ /None ] /PDFX1aCheck false /PDFX3Check false /PDFXCompliantPDFOnly false /PDFXNoTrimBoxError true /PDFXTrimBoxToMediaBoxOffset [ 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 ] /PDFXSetBleedBoxToMediaBox true /PDFXBleedBoxToTrimBoxOffset [ 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 ] /PDFXOutputIntentProfile () /PDFXOutputConditionIdentifier () /PDFXOutputCondition () /PDFXRegistryName () /PDFXTrapped /False /CreateJDFFile false /Description << /ARA /BGR /CHS /CHT /CZE /DAN /DEU /ESP /ETI /FRA /GRE /HEB /HRV (Za stvaranje Adobe PDF dokumenata najpogodnijih za visokokvalitetni ispis prije tiskanja koristite ove postavke. Stvoreni PDF dokumenti mogu se otvoriti Acrobat i Adobe Reader 5.0 i kasnijim verzijama.) /HUN /ITA /JPN /KOR /LTH /LVI /NLD (Gebruik deze instellingen om Adobe PDF-documenten te maken die zijn geoptimaliseerd voor prepress-afdrukken van hoge kwaliteit. De gemaakte PDF-documenten kunnen worden geopend met Acrobat en Adobe Reader 5.0 en hoger.) /NOR /POL /PTB /RUM /RUS /SKY /SLV /SUO /SVE /TUR /UKR