9 Emil Plewa Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ORCID: 0000-0001-5303-4843 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Abstrakt: W strukturach Kościoła Anglii szczególną pozycję zajmuje arcybi- skup Canterbury, najstarszej angielskiej diecezji i prowincji kościelnej. Chociaż w  średniowieczu zasiadający na katedrze św. Augustyna toczyli spory z kon- kurencyjną prowincją Yorku o  potwierdzenie swojego wyjątkowego statusu, to byli oni faktycznymi przywódcami kościoła w Anglii. Zdarzenia związane z  reformacją tylko potwierdziły prymat arcybiskupów Canterbury, czyniąc z nich duchowych przywódców Kościoła Anglii, którzy później na skutek zda- rzeń historycznych stali się duchowymi przywódcami Wspólnoty anglikańskiej na całym świecie. Rozdział jest poświęcony przedstawieniu pozycji arcybisku- pa Canterbury w ramach struktur Kościoła Anglii oraz Wspólnoty anglikań- skiej. Jego pozycja jest tym większa, że przyjęty model państwa wyznaniowego na terenie Anglii czyni z arcybiskupa także członkiem organów państwowych. W pracy przedstawiono rolę, status, pełnione funkcje oraz przywileje należne arcybiskupom Canterbury. Opisano także inne stanowiska w ramach Kościoła Anglii, a które nierozerwalnie związane są z posługą Arcybiskupa. W tekście zamieszczono także obszerne wyjaśnienia związane z właściwą dla Kościoła An- glii terminologią czy też objaśnienia dotyczące specyfiki jego struktur i prawa wewnętrznego. Całość opatrzono rysem historycznym ułatwiającym zrozumie- nie stanu aktualnego. Pracę oparto na anglojęzycznej literaturze przedmiotu. Stan faktyczny i prawny na dzień 31 sierpnia 2023 r. Słowa kluczowe: arcybiskup Canterbury, diecezja Canterbury, prowincja Canterbury, prymas całej Anglii, Kościół Anglii, anglikanizm. 10 EMIL PLEWA 1. POCZĄTKI BISKUPSTWA Rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa oraz tworzenie struktur kościel- nych, na poszczególnych ziemiach w okresie średniowiecza, zwykle związane było z nawróceniem lokalnego władcy oraz utworzeniem biskupstwa, które najczęściej stawało się siedzibą pierwszej metropolii kościelnej. Diecezja po- wstała za sprawą działalności Canterbury świętego Augustyna z Canterbury1, który przybył na polecenie papieża Grzegorza I do Kentu w 597 roku, gdzie nawrócił na chrześcijaństwo ówczesnego króla Æthelberta I2. Dzieje chrze- ścijaństwa w Anglii sięgają czasów wcześniejszych, aniżeli nawrócenie wład- ców Kentu, ale dopiero to wydarzenie dało podstawy pod budowę struktur Kościoła na tych ziemiach3. Początkowo diecezje miały powstać w Londynie oraz w Yorku, jednakże ze względu na szerzący się pelagianizm oraz z pobu- dek politycznych, Augustyn postanowił jedną ze stolic biskupich ustanowić nie w  Londynie, lecz w  Canterbury4. Potocznie mówi się, że arcybiskupi Canterbury zasiadają na katedrze świętego Augustyna czy też tron świętego Augustyna, pomimo że pierwotny tron biskupi nie dotrwał do naszych czasów5. 2. SPÓR O PIERWSZEŃSTWO W XI wieku doszło do sporu pomiędzy arcybiskupem Yorku Tomaszem z Bayeux6 a arcybiskupem Canterbury Lanfrankiem z Becu7, o  to któremu zwierzchnikowi z dwóch angielskich prowincji kościelnych przysługuje pry- mat. Lanfrank żądał złożenia mu przysięgi posłuszeństwa nie tylko przez 1  J.P. Delaney, Dictionary of Saints, New York 1980, ss. 67-68. 2  B. Yorke, Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England, London 1990, ss. 32-34; H. Fros, F. Sowa, Księga imion i świętych, t. 2, Kraków 1997, ss. 195-196; J.E. Morby, Dynastie świata, Kraków 1995, s. 112; R. Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2012, ss. 161-162. 3  T.J. Zieliński, Państwowy Kościół Anglii. Studium prawa wyznaniowego, Warszawa 2016, s. 33; W. Lipoński, Narodziny cywilizacji Wysp Brytyjskich, Poznań 1995, s 139 i n.; J.R.H Moorman, A History of the church in England, Harrisburg 1980, s. 4; C. Thomas, Christianity in Roman Britain to A.D. 500, London 1985. 4  N. Brooks, The Early History of the Church of Canterbury, Leicester 1984, ss. 3-14. 5  M.M. Reeve, A Seat of Authority: The Archbishop's Throne at Canterbury Cathedral, ,,Gesta” 2003, vol. 42 (2), ss. 131-142; G.H. Cook, The English Cathedral, London 1957, s. 125; The Cathedral and Metropolitical Church of Christ Canterbury, Canterbury Cathedral, https:// web.archive.org/web/19991128190726/http://www.canterbury-cathedral.org/ [dostęp: 23.08.2023]. 6  H.E.J. Cowdrey, Thomas [Thomas of Bayeux, Thomas of York], [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 7  H.E.J. Cowdrey, Lanfranc, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 11 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII podległych mu biskupów sufraganów8, ale też od Arcybiskupa Yorku9, cho- ciaż poprzednicy Lanfranka rościli sobie nawet prawo do prymatu na całych Wyspach Brytyjskich10. Obaj w tej kwestii interweniowali w Rzymie u papie- ża Aleksandra II, który jednak, podobnie jak jego następcy, nie chciał mieszać się w lokalny spór i nakazał rozstrzygnąć spór na miejscu w Anglii przy udziale legata papieskiego. Sprawę rozpoznano na dwóch posiedzeniach. Najpierw w  dniu 8 kwietnia 1972 roku w  kaplicy królewskiej na zamku w  Winche- ster, a następnie dnia 27 maja 1972 roku na zamku w Windsorze, gdzie spór rozstrzygnięto na korzyść Arcybiskupa Canterbury Lanfranca11, chociaż nie sposób nie pominąć faktu, że przy rozstrzyganiu sporu był obecny król Wil- helm I Zdobywca, który sprzyjał Lanfrankowi12. Porozumienie z Winchesteru (ang. accord of Winchester)13 zostało później potwierdzone przez papieża, jed- nakże nakazywało ono jedynie arcybiskupowi Yorku Tomaszowi złożyć przy- sięgę wierności Arcybiskupowi Yorku Lanfrankowi i  jego następcom. Poro- zumienie nie rozstrzygało kwestii prymatu oraz jego skutki nie obejmowały następców Tomasza14 dlatego po jego śmierci spór na nowo odżył15 zaostrza- jąc się w  szczególności pod rządami arcybiskupów Canterbury Anzelma16 i Tomasza Becketa17, którzy walczyli o uznanie swojego prymatu. Konflikt był zaogniany także za sprawą prób podejmowanych zarówno przez arcybi- skupów Canterbury i arcybiskupów Yorku, zmierzających do potwierdzania swoich zwierzchności nad pozostałymi terenami Wysp Brytyjskich, w szcze- gólności nad Szkocją, ale także nad Walią oraz Irlandią18. 8  Sufragan w rozumieniu katolickim. 9  F. Barlow, The English Church 1066–1154: A History of the Anglo-Norman Church, New York 1979, ss. 39-42. 10  Zob. Beda, Ecclesiastical History of the English People, London 1991. 11  U.R. Blumenthal, The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century, Filadelfia 1988, s. 151. 12  F. Barlow, The English Church…, s. 61. 13  F.M. Stenton, Anglo-Saxon England, Oxford 1971, ss. 664-665. 14  D. Bates, William the Conqueror, Stroud 2001, ss. 169-170; D.C. Douglas, William the Conqueror: The Norman Impact Upon England, Berkeley 1964, ss. 321-323. 15  M. Ruud, Episcopal Reluctance: Lanfranc's Resignation Reconsidered, „Albion” 1987, Vol. 19 No. 2, ss. 165-167; D. Carpenter, The Struggle for Mastery: The Penguin History of Britain 1066–1284, New York 2004, s. 99. 16  F. Barlow, William Rufus, Berkeley 1983, s. 308 i n. 17  C. Duggan, From the Conquest to the Death of John, [w:] C.H. Lawrence (red.), The English Church and the Papacy in the Middle Ages, Stroud 1965, ss. 63–116; F. Barlow, Thomas Becket, Berkeley 1986, ss. 84-145; W.L. Warren Henry II, Berkeley 1973, s. 503. 18  M. Brett, The English Church Under Henry I, Oxford 1975, s. 52. 12 EMIL PLEWA Spór zaczął tracić na znaczeniu w  drugiej połowie XII w.19, jednakże trwał z różną intensywnością do czasu rozstrzygnięcia konfliktu przez papieża Innocentego VI (1352–1362)20, który przyznał pierwszeństwo arcybiskupowi Canterbury, nadając mu tytuł „prymasa całej Anglii”, natomiast arcybiskupo- wi Yorku pozostawiając tytuł „prymasa Anglii”21, jednakże uznając wzajemną niezależność prowincji. Jednakże prymat miał w zasadzie charakter symbolicz- ny i honorowy. Podobna niezgoda w tym samym czasie miała miejsce w Irlan- dii pomiędzy arcybiskupem Armagh a arcybiskupem Dublina22. Po zerwaniu jedności z  papieżem za sprawą aktu supremacji z  1534 roku23, sprawę postanowiono uregulować ustawowo już w  ramach struktur Kościoła Anglii jako kościoła narodowego. Prymat arcybiskupa Canterbury został potwierdzony przez parlament Anglii w  1539 roku za sprawą sekcji 3 The House of Lords Precedence Act 1539 potwierdzając pierwszeństwo arcybi- skupa Canterbury24. Pomimo próby rekatolicyzacji Anglii arcybiskup Canter- bury utrzymał swój status, który został ponownie potwierdzony w 1559 roku, gdy to ponownie zerwano jedność z papieżem25. 3. ROLA I STATUS Historycznie wyboru arcybiskupa Canterbury dokonywali mnisi z przy- katedralnego klasztoru, a  w  późniejszych czasach nominacji dokonywał pa- pież czy też panujący monarcha. Współcześnie proces wyboru jest bardziej skomplikowany26. Arcybiskup Canterbury stoi na czele diecezji Canterbury. Równocześnie jest arcybiskupem metropolitą27 prowincji Canterbury, którą tworzy łącznie 19  C.R. Young, Hubert Walter: Lord of Canterbury and Lord of England, Durham 1968, ss. 88-89; I.S. Robinson, The Papacy 1073–1198: Continuity and Innovation, Cambridge 1990, ss. 173-174. 20  J. Rollo-Koster, Avignon and Its Papacy, 1309-1417: Popes, Institutions, and Society, Cambridge 2015, ss. 81-86. 21  Tamże. 22  Zob. J. MacGeoghegan, G. O'Brien (red.), The history of Ireland, ancient and modern, Dublin 1844, s. 337; A. Gwynn, The Irish Church in the 11th and 12th Centuries, Dublin 1992; M.J. Brenan, An Ecclesiastical History of Ireland, Volume I, Dublin 1840, ss. 377–378. 23  Act of Supremacy; zob. T. Grzebyk, Historyczno-prawne uwarunkowania utworzenia przez Henryka VIII angielskiego Kościoła państwowego w  1534 r., „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne” 2018, Nr 25, ss. 198-205. 24  Section 3 The House of Lords Precedence Act 1539. 25  Act of Supremacy; H. Zins, Historia Anglii, Wrocław 2001, s. 138. 26  Zob. The Principles of Canon Law Common to the Churches of the Anglican Communion, London 2022, Principle 36; Zob. Choosing Diocesan Bishops in the Church of England, http:// peterowen.org.uk/articles/choosing.html [dostęp: 23.08.2023]. 27  Określenie rzadko używano w Kościele Anglii. 13 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 30 diecezji, obejmujących ok. 2/3 terytorium Anglii28, Wyspy Normandzkie oraz 1/6 powierzchni ziemskiego globu, za sprawą diecezji Gibraltaru w Eu- ropie, która swoją jurysdykcją obejmuje całą Europę kontynentalną, Maro- ko, Mongolię oraz częściowo terytorium dawnego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich29. Co jednak nie oznacza, że w każdym z tych państw diecezja posiada swoje parafie30. Mapa 1. Diecezje Kościoła Anglii w Wielkiej Brytanii31. ▉ ▉  Province of Canterbury ▉▉ Province of York 28  Archbishop's Roles and Responsibilities, Diocese of Canterbury, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080214162316/http://www.archbishopofcanterbury. org/754 [dostęp: 23.08.2023]. 29  Diocese in Europe, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/ structures/member-churches/member-church/diocese.aspx?church=england&dio=diocese-in- europe [dostęp: 23.08.2023]; Diocese in Europe, https://www.europe.anglican.org/ [dostęp: 23.08.2023]. 30  Więcej o podziale administracyjnym kościołów działających na Wyspach Brytyjskich zob. E. Plewa, Diecezje kościołów anglikańskich oraz Kościoła Katolickiego na Wyspach Brytyjskich, [w:] M. Stanulewicz, K. Nowicki, E. Plewa (red.), Prawo a  religia na Wyspach Brytyjskich, Łódź 2023; Find a church, Diocese in Europe, https://www.europe.anglican.org/find-church [dostęp: 23.08.2023]. 31  Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dioceses_of_Church_of_England.svg [dostęp: 23.08.2023]. 14 EMIL PLEWA Mapa 2. Diecezja Gibraltaru w Europie z podziałem na archidiakonaty32. Nadzorowi arcybiskupa Canterbury podlegają także pozaprowincjonal- ne kościoły anglikańskie (ang. extra-provincial Anglican churches), czyli małe, częściowo niezależne wspólnoty/kościoły/jednostki administracyjne, tworzące własną diecezję, ale niebędące częścią żądnej prowincji kościelnej33. Do bezpo- średniego zarządzania owymi kościołami są wyznaczani osobni biskupi, z wy- jątkiem Falklandów, których biskupem jest ex officio arcybiskup Canterbury34. Aktualnie funkcjonuje pięć tego typu wspólnot35: 1. Kościół Anglikański Bermudów (ang. The Anglican Church of Bermuda)36, 2. Kościół Cejlonu (ang. The Church of Ceylon)37, 32  Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anglican_Diocese_in_Europe_map.svg [dostęp: 23.08.2023]. 33  Principle 15.2, 15.5 The Principles of Canon Law... 34  D. Milmine (red.), La Comunión Anglicana…, s. 11; Crockford's Clerical Directory, 1977- 1979, London 1979, s. 241, 335 i 594. 35  Member Churches, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/ member-churches.aspx [dostęp: 23.08.2023]. 36  Bermuda (Extra-Provincial to Canterbury), Anglican Communion, https://www. anglicancommunion.org/structures/member-churches/member-church.aspx?church =bermuda [dostęp: 23.08.2023]. 37  The Church of Ceylon (E-P to the Archbishop of Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/member-churches/member-church. aspx?church=ceylon [dostęp: 23.08.2023]. 15 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 3. Parafia na Falklandach (ang. The Parish of the Falkland Islands)38, 4. Luzytański Katolicki Apostolski Kościół Ewangelicki (ang. The Lusi- tanian Catholic Apostolic Evangelical Church)39, 5. Hiszpański Reformowany Kościół Episkopalny (ang. The Spanish Reformed Episcopal Church)40. Arcybiskupowi przysługuje tytuł „Prymasa Całej Anglii” (ang. Primate of All England)41. Pomimo, że formalną głową Kościoła Anglii jest brytyjski monarcha (ang. Supreme Governor of the Church of England)42, a przy tym nosi tytuł obrońcy wiary (ang. Defender of the Faith)43, to arcybiskup Canterbu- ry jest jego faktycznym i duchowym przywódcą. Arcybiskupowi Canterbury podlegają także bezpośrednio struktury Kościoła Anglii w ramach Brytyjskich Sił Zbrojnych (ang. British Armed Forces)44 oraz sprawuje ex officio funkcję biskupa Falklandów (ang. Bishop of the Falkland Islands)45. W organach Kościoła Anglii arcybiskup Canterbury ex officio pełni na- stępujące funkcje: 1. Przewodniczący Izby Biskupów (ang. Presidents of the House of Bi- shops)46, gdzie wchodzi także w skład Stałego Komitetu (ang. Stan- ding Committee)47; 38  Falkland Islands (Extra-Provincial to Canterbury), Anglican Communion, https://www. anglicancommunion.org/structures/member-churches/member-church.aspx?church=falkland- islands [dostęp: 23.08.2023]. 39  The Lusitanian Church (E-P to the Archbishop of Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/member-churches/member-church. aspx?church=portugal [dostęp: 23.08.2023]. 40  The Reformed Episcopal Church of Spain (E-P to the Archbishop of Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/member-churches/member- church.aspx?church=spain [dostęp: 23.08.2023]. 41  Archbishop's Roles and Responsibilities, Overview, Archbishop of Canterbury website, https:// web.archive.org/web/20080122061247/http://www.archbishopofcanterbury.org/105 [dostęp: 23.08.2023]. 42  Por. preface i article 37 Thirty-Nine Articles; Act of Settlement of 1701. 43  T.J. Zieliński, Miejsce religii w  porządku konstytucyjnym Wielkiej Brytanii, „Rocznik Teologiczny” 2009, nr 1-2 (51), ss. 63-64; T.J. Zieliński, Prawa i  powinności monarchy brytyjskiego wobec religii urzędowej i Kościołów państwowych, [w:] H. Paprocki (red.), Wiara i poznanie. Księga pamiątkowa dedykowana Jego Eminencji Profesorowi Sawie (Hrycuniakowi) Prawosławnemu Metropolicie Warszawskiemu i Całej Polski, Białystok 2008. 44  Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop as Patron, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/http://www.archbishopofcanterbury. org/109 [dostęp: 23.08.2023]. 45  Crockford's Clerical Directory 87th Issue, 1977-1979, London 1979, s. 241; D. Milmine (red.), La Comunión Anglicana en América Latina Santiago, Chile 1993, s. 11. 46  House of Bishops, Church of England, http://www.cofe.anglican.org/about/gensynod/ houseofbishops/ [dostęp: 23.08.2023]. 47  House of Bishops, The Church of Englandhttps://www.churchofengland.org/about/general- synod/structure/house-bishops [dostęp: 23.08.2023]. 16 EMIL PLEWA 2. Współprzewodniczący Synodu Generalnego (ang. Joint Presidents of the General Synod)48; 3. Współprzewodniczący Rady Arcybiskupów (ang. Joint Presidents of The Archbishops' Council)49; 4. Komisarz Kościelny (ang. Church Commissioners)50. Ponadto arcybiskup jest Canterbury duchowym przywódcą Wspólnoty Anglikańskiej na świecie i primus inter pares pośród biskupów przywódców poszczególnych wspólnot. Pomimo że jego władza, podobnie jak działalność Kościoła Anglii, ograniczona jest tylko do terytorium Anglii51. W  ramach swojej wysokiej pozycji jako przywódca religijny, pełni także rolę ekumenicz- ną oraz angażuje się na rzecz dialogu międzyreligijnego52. Jako piastun jednej z tzw. pięciu wielkich stolic53 ex officio zasiada w Izbie Lordów jako tzw. ang. Lord Spiritual54. Wiele funkcji i tytułów honorowych przysługuje arcybiskupowi Canter- bury ex officio jak na przykład funkcja kanclerza Canterbury Christ Church University (CCCU) (ang. Chancellor of Canterbury Christ Church University)55 czy też wizytatora innych instytucji akademickich oraz patrona różnych orga- nizacji charytatywnych56. Mnogość ról pełnionych przez arcybiskupa Canterbury w pewnym stop- niu odzwierciedla ceremoniał potrójnej intronizacji arcybiskupa. Najpierw zasiada na tronie w chórze – jako arcybiskup Canterbury (biskup diecezjalny), 48  General Synod, The Church of England, https://www.churchofengland.org/about/general- synod/ [dostęp: 23.08.2023]. 49  Archbishops' Council, The Church of England, https://www.churchofengland.org/about/ leadership-and-governance/archbishops-council#na [dostęp: 23.08.2023]. 50  T.J. Zieliński, Państwowy Kościół Anglii…, Warszawa 2016, s. 206; M. Rynkowski, Prawo Kościoła Anglii jako część systemu prawa Anglii, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 2015, nr 18, ss. 2005-206; Archbishop's Roles and Responsibilities, Church of England, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080213212116/http://www. archbishopofcanterbury.org/1316 [dostęp: 23.08.2023]. 51  Archbishop's Roles and Responsibilities, Anglican Communion, Archbishop of Canterbury website, Anglican Communion, https://web.archive.org/web/20080122153935/http://www. archbishopofcanterbury.org/106 [dostęp: 23.08.2023]. 52  Archbishop's Roles and Responsibilities, Overview… 53  Canterbury, York, Londyn, Durham, Winchester. 54  Łącznie w Izbie Lordów zasiada 26 Lordów Duchownych zasiadających w tzw. Ławie Biskupiej, zob. Lords Spiritual, The Church of England in Parliament, https://churchinparliament.org/ about-the-lords-spiritual/ [dostęp: 23.08.2023]. 55  Chancellor, Canterbury Christ Church University, https://www.canterbury.ac.uk/about-us/ leadership-and-governance/chancellor [dostęp: 23.08.2023]. 56  Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop as Patron, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/http://www.archbishopofcanterbury. org/109 [dostęp: 23.08.2023]. 17 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII potem w kapitule jako tytularny opat, a finalnie zasiada na katedrze św. Au- gustyna jako prymas całej Anglii57. W ramach organów państwowych Zjednoczonego Królestwa zwyczajo- wo (na mocy konwenansu) ex officio jest mianowany członkiem Tajnej Rady Jego Królewskiej Mości58 (ang. His Majesty's Most Honourable Privy Council (Privy Council))59. Siedzibą arcybiskupa jest katedra w  Canterbury (ang. Cathedral and Metropolitical Church of Christ at Canterbury) zwana także Katedrą Kanter- beryjska60. Oficjalną rezydencją arcybiskupa Canterbury jest Pałac Lambeth w Londynie61. Do dyspozycji ma także rezydencję obok katedry w Canterbury The Old Palace, który obejmuje odrestaurowany fragment średniowiecznego pałacu arcybiskupów62. Przykatedralna rezydencja stanowi także rezydencję biskupa Dover, sufragana arcybiskupa Canterbury63. Historycznie arcybisku- pi posiadali jeszcze inne rezydencje: Croydon Palace64, Addington Palace65, 57  Enthronement of Justin Welby, 105th Archbishop of Canterbury (Highlights) - (c) BBC 2013, Youtube.com, https://www.youtube.com/watch?v=DLirdU0QIdM [dostęp: 23.08.2023]. 58  Też jako: Najczcigodniejsza Tajna Rada Jego Królewskiej Mości, w skrócie: Tajna Rada. 59  O. Gay, A. Rees, The Privy Council, London 2005, zob. T.J. Zieliński, Państwowy Kościół Anglii. Studium prawa wyznaniowego, Warszawa 2016, ss. 191-224. 60  J. Foyle, The Architecture of Canterbury Cathedral, London 2013; Our story, Canterbury Cathedral, https://www.canterbury-cathedral.org/our-story/ [dostęp: 23.08.2023]; The Archbishop and Canterbury Diocese, The Archbishop of Canterbury, https://www. archbishopofcanterbury.org/about-archbishop/archbishop-and-canterbury-diocese [dostęp: 23.08.2023]. 61  Archbishop's Roles and Responsibilities, Lambeth Palace, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080201103935/http://www.archbishopofcanterbury.org/108 [dostęp: 23.08.2023]. 62  E. Hasted, Canterbury: Archbishop's palace and precincts, [w:] E. Hasted (red.) The history and topographical survey of the county of Kent, vol. 11, Canterbury 1800, ss. 294-303; E. Hasted, The archbishops: Palaces and castles, [w:] E. Hasted (red.) The history and topographical survey of the county of Kent, vol. 12, Canterbury 1801, ss. 524-525. 63  Archbishop installed as first Chancellor, Canterbury Christ Church University, https:// web.archive.org/web/20070928021041/http://www.canterbury.ac.uk/News/newsRelease. asp?newspk=597 [dostęp: 23.08.2023]. 64  J.C. Anderson, The Archiepiscopal Palace at Croydon, London 1879; P. Drewett, The Archiepiscopal Palace at Croydon: a  further contribution in the light of recent excavations, „Archaeological Journal” 1972, nr 128; P.A. Faulkner, Some medieval archiepiscopal palaces, „Archaeological Journal” 1970, nr 127. 65  H.E. Malden (red.), Parishes: Addington, [w:] H.E. Malden (red.), A History of the County of Surrey. Vol. 4, London 1912, ss. 164-168. 18 EMIL PLEWA Archbishop's Palace (Maidstone)66, Otford Palace67, Archbishop's Palace (Charing)68 oraz Knole House69. 4. PRZYWILEJE Zgodnie z  zasadami precedencji, obowiązującymi w  Zjednoczonym Królestwie na terenie Anglii i  Walii, arcybiskupowi Canterbury przysłu- guje najwyższe miejsce zaraz za członkami rodziny królewskiej70. Zarówno jemu jak i  arcybiskupowi Yorku71 przysługuje tytuł „Najczcigodniejszego” (ang. The Most Reverend) oraz obaj mogą posługiwać się tytułem „Wielce sza- nownego” (ang. The Right Honourable), z racji zasiadania w Tajnej Radzie72. Do najbardziej zaszczytnego przywileju Arcybiskupa Canterbury należy prawo do koronowania brytyjskiego monarchy73. Arcybiskup Canterbury nawiązując do średniowiecznej tradycji nadawa- nia stopni akademickich przez papieskiego legata na mocy Ecclesiastical Li- cences Act 1533 może nadawać stopnie naukowe zwane potocznie ang. Lam- beth degree74. Nazwa pochodzi od oficjalnej rezydencji arcybiskupów. Stopnie są równoważne tym nadawanym przez brytyjskie uczelnie. Z tego powodu arcy- biskup nie może ich nadawać wedle uznania, lecz musi się kierować kryteriami merytorycznymi, nie wykluczając w niektórych przypadkach przeprowadzenia 66  E. Hasted, The town and parish of Maidstone: Town and manors, [w:] E. Hasted (red.), The History and Topographical Survey of the County of Kent, vol. 4, Canterbury 1798, ss. 260- 307; E. Hasted, The town and parish of Maidstone: Churches, religious houses and charities, [w:] E. Hasted (red.), The History and Topographical Survey of the County of Kent, Vol. 4, Canterbury 1798, ss. 308-327. 67  G. Ward, The Making of the Great Park at Otford, „Archaeologia Cantiana” 1929, nr 41, ss. 1-12; About The Trust – Archbishop's Palace Conservation Trust, Archbishop's Palace Conservation Trust, https://otfordpalace.org/about-the-trust/ [dostęp: 23.08.2023]. 68  P.K. Kipps, The Palace of the Archbishops of Canterbury at Charing Kent, „Archaeological Journal” 1933, vol 90, ss 78-97. 69  K. Taylor, The development of the park and gardens at Knole, „Archaeologia Cantiana” 2003, nr 123, ss. 153-184; K. Ravilious, The Many Lives of an English Manor House, „Archaeology” 21 December 2015; S. Turner, A Hard Day's Write, New York 1994; 70  Order of Precedence, Heraldica, https://www.heraldica.org/topics/britain/order_precedence. htm#Official [dostęp: 23.08.2023]. 71  Więcej o  statusie arcybiskupa Yorku zob. E. Plewa, Status arcybiskupa Yorku w  Kościele Anglii, [w:] M. Stanulewicz, K. Nowicki, E. Plewa (red.), Prawo a religia na Wyspach Brytyjskich, Łódź 2023. 72  O. Gay, A. Rees, The Privy… 73  50 facts about the Queen's coronation, British Monarchy website, https://web. archive.org/web/20120209002249/http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/ Pressreleases/2003/50factsaboutTheQueensCoronation.aspx [dostęp: 23.08.2023]. 74  Zob. Ecclesiastical Licences Act 1533. 19 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII egzaminu, a  każde nadanie stopnia musi nadto zostać potwierdzone przez Koronę75. Obraz 1. Herb diecezji Canterbury76. Obraz 2. Flaga diecezji Canterbury77. 75  Zob. Education Reform Act 1988; Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop's Awards, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/http:// www.archbishopofcanterbury.org/109 [dostęp: 23.08.2023]. 76  Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Arms_ArchbishopOfCanterbury.svg [dostęp: 23.08.2023]. 77  Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Anglican_Diocese_of_ Canterbury.svg [dostęp:23.08.2023]. 20 EMIL PLEWA 5. LISTA ARCYBISKUPÓW CANTERBURY78 Lp. Imię i nazwisko79 Okres rządów80 Uwagi Katoliccy arcybiskupi Canterbury 1. Augustine (Austin) of Canterbury 597–604/605 2. Laurentius (Lawrence) of Canterbury 604/605–619 3. Mellitus (Mellit) 619–624 4. Justus 624–627 5. Honorius 627–653 6. Deusdedit 655–664 vacat 664–666 Wighard 666–668 zmarł przed przyję- ciem sakry biskupiej 7. Theodore (Theodorus) 668–690 vacat 690–693 8. Berhtwald (Beorhtweald) 693–731 9. Tatwine 731–734 10. Nothelm 735–739 78  Opracowano na podstawie: D.E. Greenway (red.), Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066- 1300: Volume 2, Monastic Cathedrals (Northern and Southern Provinces), London 1971, ss. 8-12; J. M. Horn, Fasti Ecclesiae Anglicanae 1541-1857: Volume 3, Canterbury, Rochester and Winchester Dioceses, London 1974, ss. 3-17; B. Jones, Fasti Ecclesiae Anglicanae 1300- 1541: Volume 4, Monastic Cathedrals (Southern Province), London 1963, ss. 3-9; E.B. Fryde, D.E. Greenway, S. Portera, I. Roy, Handbook of British Chronology, Cambridge 1996; Crockford's Clerical Directory, London 2007; Oxford Dictionary of National Biography, https:// www.oxforddnb.com/ [dostęp: 23.08.2023]; M.J. Walsh, A New Dictionary of Saints: East and West, London 2007; J.P. Delaney, Dictionary…; Archbishop of Canterbury, Britannica, https:// www.britannica.com/topic/archbishop-of-Canterbury [dostęp: 23.08.2023], Archbishops of Canterbury, Historic UK, https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/ Archbishops-of-Canterbury/ [dostęp: 23.08.2023]; Archbishop of Canterbury, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/instruments-of-communion/ archbishop-of-canterbury.aspx [dostęp: 23.08.2023]; Who's Who, https://www.ukwhoswho. com/ [dostęp: 23.08.2023]; Crockford's Clerical Directory, https://www.crockford.org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. 79  W tabeli zachowano oryginalną pisownię imion i nazwisk. 80  Za okres rządów przyjęto: w przypadku arcybiskupów, którzy objęli urząd, lata od objęcia urzędu do zakończenia jego sprawowania; w przypadku pozostałych, okres trwania nominacji. Rozbieżności w  literaturze co do początku sprawowania urzędu wynikają z  mieszania daty wyboru/mianowania na arcybiskupa, daty zatwierdzenia wyboru przez papieża, daty konsekracji biskupiej i daty rzeczywistego objęcia archidiecezji. 21 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 11. Cuthbert (Cuthbeorht) 740–760 12. Bregowine (Breguwine) 761–764 13. Jænberht (Jaenbeorht) 765–792 14. Æthelhard 793–805 15. Wulfred 805–832 16. Feologild 832 17. Ceolnoth 833–870 18. Æthelred 870–888 vacat81 888–890 19. Plegmund 890–914/923 20. Æðelhelm (Athelm) 923/925–926 21. Wulfhelm 926–941 22. Oda 941–958 23. Ælfsige 958–959 24. Byrhthelm (Beorhthelm) 959 25. Dunstan 959–988 26. Æthelgar 988–990 27. Sigeric the Serious 990–994 28. Ælfric of Abingdon 995–1005 29. Ælfheah (Alphege) 1006–1012 30. Lyfing 1013–1020 31. Æthelnoth 1020–1038 32. Eadsige 1038–1050 33. Robert of Jumièges 1051–1052 34. Stigand 1052–1070 35. Lanfranc 1070–1089 81  Niektóre źródła podają, że w tym czasie na Arcybiskupa Canterbury wybrano flamandzkiego mnicha Grimbalda. Ten jednak odmówił przyjęcia wyboru Zob. G. Hindley, A Brief History of the Anglo-Saxons: The Beginnings of the English Nation, New York 2006, ss. 215-217; R.P. Abels, Alfred the Great: War, Kingship, and Culture in Anglo-Saxon England, New York 1998, s. 224. 22 EMIL PLEWA vacat 1089–1093 36. Anselm of Canterbury (Aosta) 1093–1109 vacat 1109–1114 37. Ralph d'Escures 1114–1122 38. William of Corbeil 1123–1136 vacat 1136–1139 39. Theobald of Bec 1139–1161 vacat 1161–1162 40. Thomas Becket 1162–1170 Roger de Bailleul82 1173 odmówił przyjęcia wyboru 41. Richard of Dover 1174–1184 42. Baldwin of Forde 1184–1190 Reginald Fitz Jocelin83 1191 od wyboru złożono odwołanie84 vacat 1191–1193 43. Hubert Walter 1193–1205 Reginald85 1205–1206 wybór unieważnio- ny przez papieża Innocentego III John de Gray86 1205–1206 wybór unieważnio- ny przez papieża Innocentego III 44. Stephen Langton 1207–1228 Walter d'Eynsham87 1228–1229 wybór unieważnio- ny przez króla Hen- ryka III oraz papie- ża Grzegorza IX 82  M. Charpillon, A. Caresme, Dictionnaire historique de toutes les communes du département de l'Eure, les Andelys 1868, ss. 265-266. 83  C. Duggan, Reginald fitz Jocelin, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 84  L. Wahlgren, Peter of Blois and the Later Career of Reginald fitzJocelin, „The English Historical Review” 1996, Vol. CXI, Issue 444, ss. 1202-1215. 85  M.D. Knowles, The Canterbury Election of 1205–6, „The English Historical Review” 1938, Vol. LIII, Issue CCX, ss. 211-220. 86  R.M. Haines, Gray, John de, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 87  J.E. Powell, K. Wallis, House of Lords in the Middle Ages: A History of the English House of Lords to 1540, London 1968, s. 150. 23 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 45. Richard le Grant 1229–1231 Ralph Neville88 1231 wybór unieważnio- ny przez papieża Grzegorza IX John of Sittingbourne 1232 wybór unieważnio- ny przez papieża Grzegorza IX John Blund89 1232–1233 wybór unieważnio- ny przez papieża Grzegorza IX 46. Edmund of Abingdon (Edmund Rich) 1234–1240 47. Boniface of Savoy 1241–1270 William Chillenden90 1270 – 1272 wybór unieważnio- ny przez papieża Grzegorza X 48. Robert Kilwardby OP 1273–1278 Robert Burnell91 1278–1279 wybór unieważnio- ny przez papieża Mikołaja III 49. John Pecham OFM 1279–1292 50. Robert Winchelsey92 1294–1313 Thomas Cobham93 1313 wybór unieważnio- ny przez papieża Klemensa V 51. Walter Reynolds 1313–1327 52. Simon Mepham 1328–1333 53. John de Stratford 1333–1348 John de Ufford94 1348–1349 zmarł przed przyję- ciem sakry biskupiej 54. Thomas Bradwardine 1349 88  F.A. Cazel, Neville, Ralph de, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004; D.E. Greenway (red.), Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: Volume 5 Chichester, London 1996, ss. 1-6, 14-17; M. Barber, The Two Cities: Medieval Europe 1050–1320, London 1992, s. 28. 89  C.H. Lawrence, Blund, John, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 90  M. Prestwich, Edward I, New Haven 1997, s. 73; D.E. Greenway (red.), Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: Volume 2, Monastic Cathedrals (Northern and Southern Provinces), London 1971, ss. 8-12. 91  A. Harding, Robert Burnell, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 92  J. H. Denton, Winchelsey, Robert [Robert of Winchelsea], [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 93  R.M. Haines, Cobham, Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 94  R.M. Haines, Offord, John, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 24 EMIL PLEWA 55. Simon Islip 1349–1366 William Edington95 1366 odmówił przyjęcia wyboru 56. Simon Langham 1366–1368 57. William Whittlesey 1368–1374 58. Simon Sudbury 1375–1381 59. William Courtenay 1381–1396 60. Thomas Arundel96 1396–1397 pozbawiony urzędu 61. Roger Walden97 1397–1399 pozbawiony urzędu 60. Thomas Arundel98 1399–1414 przywrócony na urząd 62. Henry Chichele 1414–1443 63. John Stafford 1443–1452 64. John Kempe 1452–1454 65. Thomas Bourgchier 1454–1486 66. John Morton 1486–1500 Thomas Langton99 1501 zmarł przed obję- ciem urzędu 67. Henry Deane 1501–1503 68. William Warham 1504–1532 69. Thomas Cranmer100 1533–1555 od 1535 jako bi- skup anglikański 70. Reginald Pole101 1556–1558 biskup katolicki Anglikańscy arcybiskupi Canterbury 71. Matthew Parker102 1559–1575 72. Edmund Grindal 1575–1583 95  R.G. Davies, Edington, William, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 96  J. Hughes, Arundel [Fitzalan], Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 97  R.G. Davies, Walden, Roger, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 98  J. Hughes, Arundel [Fitzalan], Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 99  D.P. Wright, Langton, Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 100  D. MacCulloch, Cranmer, Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 101  T.F. Mayer, Pole, Reginald, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 102  D.J. Crankshaw, A. Gillespie, Parker, Matthew, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 25 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 73. John Whitgift 1583–1604 74. Richard Bancroft 1604–1610 75. George Abbot 1611–1633 76. William Laud 1633–1645 vacat 1645 – 1646 zniesienie stolicy biskupiej103 1646 – 1660 77. William Juxon 1660–1663 78. Gilbert Sheldon 1663–1677 79. William Sancroft 1677–1690 80. John Tillotson 1691–1694 81. Thomas Tenison 1694–1715 82. William Wake 1715–1737 83. John Potter 1737–1747 84. Thomas Herring 1747–1757 85. Matthew Hutton 1757–1758 86. Thomas Secker 1758–1768 87. Frederick Cornwallis 1768–1783 88. John Moore 1783–1805 89. Charles Manners Sutton 1805–1828 90. William Howley 1828–1848 91. John Bird Sumner 1848–1862 92. Charles Thomas Longley 1862–1868 93. Archibald Campbell Tait 1868–1882 94. Edward White Benson 1883–1896 95. Frederick Temple 1896–1902 96. Randall Thomas Davidson 1903–1928 97. Cosmo Gordon Lang 1928–1942 103  P. King, The episcopate during the Civil Wars, 1642–1649, „The English Historical Review” 1968, Vol. LXXXIII, Issue CCCXXVIII, ss. 523–537; Episcopalians, BCW Project, https:// bcw-project.org/church-and-state/sects-and-factions/episcopalians [dostęp: 23.08.2023]. 26 EMIL PLEWA 98. William Temple 1942–1944 99. Geoffrey Francis Fisher 1945–1961 100. Arthur Michael Ramsey 1961–1974 101. Frederick Donald Coggan 1974–1980 102. Robert Alexander Kennedy Runcie 1980–1991 103. George Carey 1991–2002 104. Rowan Williams 2002–2012 105. Justin Welby 2013–obecnie 6. BISKUPI SUFRAGANI Biskup sufragan (łac. episcopus suffraganeus, ang. suffragan bishop) jest to w Kościele Anglii biskup wspomagający biskupa diecezjalnego, zwykle de- legowany do zarządzania jakimś obszarem geograficznym diecezji i  stanowi odpowiednik biskupa pomocniczego w Kościele katolickim104. Nie należy jed- nak utożsamiać anglikańskich biskupów sufraganów z katolickimi biskupami sufraganami105. W Kościele Katolickim mianem sufragana określa się biskupa stojącego na czele diecezji, nie będącej stolicą metropolii kościelnej, a będącej jej częścią. Chociaż zwyczajowo można spotkać także to określenie w stosun- ku do biskupów pomocniczych w Kościele katolickim106. W kościele Anglii jako nowa funkcja pojawiła się za sprawą Suffragan Bishops Act 1534, jednak określenie to funkcjonowało przed reformacją w  takich samym znaczeniu jak w całym Kościele katolickim. Biskupi sufragani otrzymują tytularne stolice in partibus infidelium. Albowiem zgodnie z  powszechnym przekonaniem biskupem trzeba być „gdzieś”, biskup musi mieć swoją diecezję, choćby tytularną107, co uprawnia biskupów do tytułowania się biskupami danej stolicy biskupiej. W ramach Kościoła Anglii, od czasów reformacji, w odróżnieniu od Kościoła Katolickie- go, tytularne diecezje nie są już diecezjami, które zostały zniesione, lecz tworzy 104  Suffragan Bishops Act 1534; Suffragans Nomination Act 1888, Statute Law (Repeals) Act 1969, Statute Law (Repeals) Act 1977. 105  Suffragan Bishops, Church of England, 2012, http://www.churchofengland.org/ media/40669/chapter3.pdf [dostęp: 23.08.2023]. 106  Por. Kan. 403-410, 435-436 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. 107  Taka praktyka funkcjonuje w wielu denominacjach chrześcijańskich, m. in. w: Kościele Katolickim, Kościele prawosławnym i  Kościele Anglii. Zob. kan. 376 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. 27 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII się nowe, „wymyślone” stolice biskupie. Ich nazwa bierze się od głównego miasta danego obszaru diecezji, którym biskup sufragan ma zarządzać. Należy jednak odróżnić biskupów sufraganów od funkcjonujących nie- gdyś biskupów pomocniczych/biskupów zastępców (ang. assistant bishop). Ci drudzy, również są biskupami i pełnią analogiczną rolę do biskupów su- fraganów, to jednak nie posiadają własnej stolicy biskupiej. Praktyka ich mia- nowania zaczęła stopniowo zanikać, ze względu na zbędny dualizm prawny. Ostatecznie urząd w tej formie został zniesiony za sprawą Bishops and Priests (Consecration and Ordination of Women) Measure w 2014 roku108, jednakże określenie Assistant bishop nadal funkcjonuje jako tytuł honorowy109. Biskupów sufraganów można podzielić na dwie kategorie ze względu na rodzaj powierzonych im obowiązków: (1) biskupów wyznaczonych do zarzą- dzania określonym obszarem geograficznym diecezji; (2) na funkcjonujących od 1994 roku biskupów wizytatorów prowincji110 (ang. provincial episcopal visitors (PEVs)), określanych też jako "flying bishops", powołanych do sprawo- wania nadzoru, w ramach całej prowincji (a nie tylko diecezji), nad parafiami i duchowieństwem, odrzucającym posługę kapłańską kobiet. Wówczas mówi się o  „alternatywnym nadzorze biskupim” (ang. alternative episcopal oversi- ght (AEO))111. Podkreślić należy, że PEVs mogą pochodzić z różnych diecezji w ramach prowincji, a nie tylko z diecezji arcybiskupa112. Aktualnie Arcybiskup Canterbury ma do swojej dyspozycji czterech bi- skupów sufraganów: biskupa Dover, biskupa Ebbsfleet, biskupa Richborough i biskupa Maidstone (vacat). 6.1. Biskup Dover Tytuł biskupa Dover przysługuje jednemu z biskupów sufraganów die- cezji Canterbury113. Ze względu na to, że Arcybiskup Canterbury na stałe rezyduje w  Pałacu Lambeth w  Londynie, czyli poza diecezją oraz wypeł- nia inne obowiązku związane z  funkcją duchowego przywódcy wspólnoty 108  Zob. Bishops and Priests (Consecration and Ordination of Women) Measure 2014. 109  Zob. Dean of York takes on honorary role in York Diocese, Diocese of York, https:// dioceseofyork.org.uk/news-events/news/dean-of-york-takes-on-honorary-role-in-york- diocese/ [dostęp: 23.08.2023]. 110  Wizytator biskupi prowincji. 111  Modern Church – When is a  bishop not a  bishop, https://web.archive.org/ web/20130911031932/http://www.modernchurch.org.uk/resources/mc/2012-9.htm [dostęp: 23.08.2023]. 112  W  Kościele Anglii tytuł arcybiskupa przysługuje tylko zwierzchnikom prowincji: Canterbury i Yorku. 113  Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 946. 28 EMIL PLEWA anglikańskiej w kraju i  za granicą, konieczne było ustanowienie zastępstwa w zarządzaniu sprawami diecezji. Biskup Dover zastępuje go w zarządzaniu diecezją. Stąd obszar podległy sufraganowi obejmuje całą diecezję Canterbury, a nie tylko jej wydzielony geograficznie fragment, jak w przypadku innych biskupów sufraganów. Stosunek Arcybiskupa Canterbury do biskupa Dover jest analogiczny jak stosunek zachodzący pomiędzy papieżem jako biskupem Rzymu, a wikariuszem generalnym Rzymu. W związku z  faktem, że biskup Dover jest faktycznym zarządcą diece- zji Canterbury114, przysługuje mu dodatkowy tytuł „biskupa w Canterbury” (ang. Bishop in Canterbury)115. Siedzibą biskupa Dover jest Stary Pałac (ang. The Old Palace), położony przy Katedrze w Canterbury. Lista biskupów Dover116: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji 1. Richard Yngworth 1536–1545 2. Richard Thornden 1545–1557 vacat 1557–1569 3. Richard Rogers 1569–1597 zawieszony in abeyance 1597–1870 4 Edward Parry 1870–1890 Rodney Eden 1890–1897 5. William Walsh 1898–1916 6. Harold Bilbrough 1916–1927 7. John Macmillan 1927–1934 8. Alfred Rose 1935–1957 9. Lewis Meredith 1957–1964 10. Anthony Tremlett 1964–1980 11. Richard Third 1980–1992 12. Richard Llewellin 1992–1999 114  Nie ogranicza to jednak kompetencji samego arcybiskupa Canterbury w  zarządzaniu diecezją, który może w każdej chwili samemu podjąć decyzję w danej sprawie; Dioceses Measure 1978 (repealed), Legislation.gov.uk, https://www.legislation.gov.uk/ukcm/1978/1/contents [dostęp: 23.08.2023]. 115  To Lead and to Serve: The Report of the Review of the See of Canterbury, 2015, s. 5. 116  Opracowano na podstawie: E.B. Fryde, D.E. Greenway, S. Portera, I. Roy, Handbook…, s. 287; Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 946; Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 29 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 13. Stephen Venner 1999–2009 14. Trevor Willmott 2010–2019 15. Rose Hudson – Wilkin 2019–obecnie 6.2. Biskup Ebbsfleet Biskup Ebbsfleet nie jest powołany do sprawowania zastępowania arcy- biskupa Canterbury w określonej części diecezji, ale jest wizytatorem bisku- pim prowincji (ang. provincial episcopal visitor (PEV))117 mającym pod swoją pieczą parafie, które odrzucają możliwość święceń i  posługiwania kapłań- skiego przez kobiety. Delegacja obejmuje nie tylko parafie na terenie diecezji Canterbury, ale również parafie w diecezjach wchodzących w skład prowincji Canterbury118. W latach 1994–2023 biskup Ebbsfleet sprawował nadzór nad parafiami tzw. konserwatywnymi anglokatolikami w ramach Kościoła Anglii. Od 2023 biskup Ebbsfleet sprawuje nadzór nad konserwatywnymi ewangeli- kami (nadzór obejmuje także konserwatywnych ewangelików prowincji Yor- ku)119, w miejsce dotychczasowego biskupa Maidstone, a nadzór nad konser- watywnymi anglokatolikami sprawuje biskup Oswestry120. Lista biskupów Ebbsfleet121: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji 1. John Richards 1994–1998 2. Michael Houghton SSC122 1998–1999 3. Andrew Burnham SSC 2000–2010 4. Jonathan Baker SSC 2011–2013 5. Jonathan Goodall SSC 2013–2021 vacat 2021–2023 6. Rob Munro 2023–obecnie 117  Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 946. 118  Order in Council dated 8 February 1994, s. 2143, https://www.thegazette.co.uk/London/ issue/53585/page/2143 [dostęp: 23.08.2023]. 119  E. Thornton, Ebbsfleet to be complementarian Evangelical: new Bishop of Oswestry to serve traditional Catholics, „Church Times” 1 July 2022, https://www.churchtimes.co.uk/ articles/2022/8-july/news/uk/ebbsfleet-to-be-complementarian-evangelical-new-bishop-of- oswestry-to-serve-traditional-catholics [dostęp: 23.08.2023]. 120  Bishops of Maidstone, Ebbsfleet and Oswestry, Diocese of Canterbury, https://web.archive. org/web/20220707135916/https://canterburydiocese.org/our-life/news-events/news/bishops- of-maidstone-ebbsfleet-and-oswestry.php [dostęp: 23.08.2023]. 121  Opracowano na podstawie: E.B. Fryde, D.E. Greenway, S. Portera, I. Roy, Handbook…; Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 946; Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 122  ang, Society of the Holy Cross. 30 EMIL PLEWA 6.3. Biskup Richborough Podobnie jak biskup Ebbsfleet, biskup Richborough jest wizytatorem biskupim prowincji (ang. provincial episcopal visitor (PEV))123 mającym pod swoją pieczą parafie, które odrzucają możliwość święceń i  posługiwania ka- płańskiego przez kobiety124. Stolica biskupia została powołana, aby odciążyć biskupa Ebbsfleet od nadmiaru obowiązków125. Lista biskupów Richborough126: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji 1. Edwin Barnes SSC 1995–2001 2. Keith Newton SSC 2002–2010 3. Norman Banks SSC 2011–obecnie 6.4. Biskup Maidstone Pierwotnie biskup Maidstone127 został powołany do pomocy w zarządza- niu diecezją Canterbury, jednakże pełnił rolę podrzędną względem biskupa Dover. W 2010 roku synod diecezjalny postanowił nie powoływać nowego biskupa Maidstone, lecz utworzyć nowy archidiakonat Ashford128, który obej- mował część obszaru wcześniej podległego biskupowi Maidstone129. Od 2015 roku stolica została ponownie obsadzona, tym razem wizytatorem biskupim prowincji (ang. provincial episcopal visitor (PEV)), mającym pod swoją pieczą parafie, które odrzucają możliwość święceń i posługiwania kapłańskiego przez kobiety130. Od 2023 kompetencje biskupa Maidstone przejął biskup Ebbsfleet, a  stolica Maidstone pozostaje ponownie nieobsadzona, a  wedle wydanego oświadczenia ma służyć do innych celów w przyszłości131. 123  Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 948. 124  Dioceses Measure 1978… 125  Richborough Episcopal Area – Directory, https://web.archive.org/web/20120301072928/ http://www.richborough.org.uk/index.php/directory [dostęp: 23.08.2023]. 126  Opracowano na podstawie: E.B. Fryde, D.E. Greenway, S. Portera, I. Roy, Handbook…; Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 948; Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 127  Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 947. 128  Diecezja Canterbury dzieli się łącznie na trzy archidiakonaty: archidiakonat Canterbury, archidiakonat Ashford oraz archidiakonat Maidstone. 129  Archidiakonat jest to jednostka administracyjna pomiędzy diecezją a  dekanatem; Canterbury Diocese — Synod News, https://web.archive.org/web/20110615003605/http:// www.canterburydiocese.org/diocesansynodnews/index.htm [dostęp: 23.08.2023]. 130  Appointment of a  bishop who takes a  conservative evangelical view on headship, Thinking Anglicans, https://www.thinkinganglicans.org.uk/6797-2/ [dostęp: 23.08.2023]. 131  Bishops of Maidstone… 31 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Lista biskupów Maidstone132: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji 1. Leslie Owen 1944–1946 vacat 1946–1956 2. Stanley Betts 1956–1966 vacat 1966–1969 3. Geoffrey Tiarks 1969–1976 4. Richard Third 1976–1980 5. Robert Hardy 1980–1987 6. David Smith 1987–1992 7. Gavin Reid 1992–2001 8. Graham Cray 2001–2009 vacat 2009–2015 9. Rod Thomas 2015–2022 vacat 2022–obecnie 7. BISKUPI POMOCNICZY Biskupi pomocniczy (ang. assistant bishop) w historii diecezji Canterbury nie odgrywali znacznej roli. Tytuł był zwykle nadawany biskupom koadiuto- rom Centerbury133, czy też honorowo emerytowanym biskupom. Z powodu, że biskupstwo pomocnicze nie jest związane z obsadzeniem stolicy biskupiej, to w danej diecezji w tym samym czasie mogła być powołana dowolna ilość biskupów pomocniczych. 132  Opracowano na podstawie: E.B. Fryde, D.E. Greenway, S. Portera, I. Roy, Handbook…; Crockford's Clerical Directory, London 2007, s. 947; Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 133  W. Somner, The antiquities of Canterbury. In two parts. The first part. The antiquities of Canterbury; or a survey of that ancient city, with the Suburbs and Cathedral, volume 1, London 1703, s. 131. 32 EMIL PLEWA Biskupi pomocniczy diecezji Canterbury134: Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji Eadsige135 1035–1038 Godwin136 ok. 1052 – ok. 1061 Siward137 1044–1048 Henry138 1469–? Thomas Scrope139 1469 William Westkarre140 1480 Arthur Knight141 1928–1939 Edward Bidwell142 1935–1941 Basil Roberts143 1942–1955 Denis Hall144 1960–1961 David Evans145 1994–1997 Pomimo zniesienia funkcji biskupów pomocniczych w 2014 roku, tytuł jest wciąż nadawany honorowo (ang. honorary assistant bishops). Aktualnie ho- norowymi biskupami pomocniczymi w diecezji Canterbury są: Michael Tur- nbull (od 2003 roku)146, Richard Llewellin (od 2008 roku)147 oraz Graham Cray (od 2009 roku)148. 134  Opracowano na podstawie: E.B. Fryde, D.E. Greenway, S. Portera, I. Roy, Handbook…; Crockford's Clerical Directory, London 2007; Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 135  W. Somner, The antiquities of Canterbury… s. 131; W. Hunt, revised by M.F. Smith, Eadsige, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 136  W. Somner, The antiquities of Canterbury… s. 131. 137  Tamże; W. Hunt, revised by M. Costambeys, Siward, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 138  C. Eubel (red.), Hierarchia Catholica Medii Aevi: II (1431–1503), 1914, s. 168. 139  Tamże, s. 146; R. Copsey, Scrope [Bradley], Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 140  C. Eubel (red.), Hierarchia Catholica…, s. 238; M. Riordan, Westkarre, William, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2011. 141  Knight, Rt Rev. Arthur Mesac, [w:] Who's Who, 2007. 142  Bidwell, Rt Rev. Edward John, [w:] Who's Who, 2007. 143  Roberts, Rt Rev. Basil Coleby, [w:] Who's Who, 2007. 144  Hall, Rt. Rev Denis Bartlett, [w:] Who's Who, 2007. 145  Evans, Rt Rev. David Richard John, [w:] Who's Who, 2019. 146  Turnbull, Rt Rev. Michael, [w:] Who's Who, 2020. 147  Llewellin, Rt Rev. (John) Richard (Allan), [w:] Who's Who, 2021. 148  Cray, Rt Rev. Graham Alan, [w:] Who's Who, 2021. 33 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII 8. BISKUP SIŁ Arcybiskupowi Canterbury podlegają także bezpośrednio struktury Ko- ścioła Anglii w  ramach Brytyjskich Sił Zbrojnych (ang. British Armed For- ces)149. Jednakże ze względów praktycznych w  zastępstwie powierza się ten zakres obowiązków „Biskupowi dla Sił Zbrojnych” (ang. Bishop to the Forces), którego pełny tytuł brzmi ang. The Archbishop of Canterbury's Episcopal Repre- sentative to the Armed Forces150. Jednak biskup Sił nie jest kapelanem wojskowym151, tymi dopiero są pod- legli mu archidiakoni152. W odróżnieniu od Kościoła Rzymskokatolickiego w Kościele Anglii struktury duszpasterskie wojskowych nie przybierają formy ordynariatu polowego, czyli diecezji personalnej, ale są podległe Arcybisku- powi Canterbury. Dlatego funkcję Biskupa Sił zwykle nadaje się biskupowi innej diecezji lub biskupowi sufraganowi, albowiem jak wskazano zgodnie ze starożytną praktyką, biskup powinien być „gdzieś”. Należy odróżnić także anglikańskiego Biskupa Sił (ang. Bishop to the Forces) od rzymskokatolickiego ordynariusza polowego (ang. Bishop of the Forces)153. Lista Biskupów Sił154: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji 1. Cuthbert Bardsley155 1948–1956 2. Stanley Betts156 1956–1966 3. John Hughes157 1966–1975 149  Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop as Patron, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/http://www.archbishopofcanterbury. org/109 [dostęp: 23.08.2023]. 150  Tamże; Crockford's Clerical Directory 2008/2009, London 2009; Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 151  Crockford's Clerical Directory 2008/2009, London 2009. 152  Crockford's Clerical Directory 2016, London 2016. 153  Bishopric of the Forces, Catholic Church in England and Wales - Catholic Bishops' Conference, https://web.archive.org/web/20100723200543/http://www.catholicchurch.org. uk/Catholic-Church/The-Church-in-England-and-Wales/bishopric_of_the_forces [dostęp: 23.08.2023]; Nomina dell’Ordinario Militare per la Gran Bretagna, The Holy See, https://press. vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/07/09/0528/01153.html [dostęp: 23.08.2023]. 154  Opracowano na podstawie: Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 155  S. Barrington-Ward, Bardsley, Cuthbert Killick Norman, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 156  Betts, Rt Rev. Stanley Woodley, [w:] Who's Who, 2007. 157  Hughes, Rt Rev. John Taylor, [w:] Who's Who, 2007. 34 EMIL PLEWA 4. Stuart Snell158 1977–1984 5. Ronald Gordon159 1985–1990 6. David Smith160 1990–1992 7. John Kirkham161 1992–2001 8. David Conner162 2001–2009 9. Stephen Venner163 2009–2014 10. Nigel Stock164 2014–2017 11. Tim Thornton165 2017–2021 12. Hugh Nelson166 2021–obecnie 9. BISKUP ARCYBISKUPÓW CANTERBURY I YORKU Biskup arcybiskupów Canterbury i Yorku (ang. Bishop to the Archbishops of Canterbury and York) to biskup nieposiadający własnej stolicy biskupiej (ani faktycznej, ani tytularnej), mający wspierać arcybiskupów Canterbury oraz arcybiskupów Yorku w ich współpracy oraz w zakresie spraw dotyczących całego Kościoła Anglii oraz całej wspólnoty anglikańskiej167. W pierwotnym kształcie piastujący funkcję biskup ograniczał się tylko do wspomagania arcybiskupa Canterbury i nosił tytuł szefa sztabu arcybiskupa Canterbury (ang. Chief of Staff to the Archbishop of Canterbury)168. Pierwszym i zarazem ostatnim szefem sztabu był biskup Ross Sydney Hook169. 158  Snell, Rt. Rev Geoffrey Stuart, [w:] Who's Who, 2007. 159  J.S. Peart-Binns, Gordon, (Archibald) Ronald McDonald, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2009; Gordon, Rt Rev. (Archibald) Ronald (McDonald), [w:] Who's Who, 2016. 160  Smith, Rt Rev. David James, [w:] Who's Who, 2019. 161  Kirkham, Rt Rev. John Dudley Galtrey, [w:] Who's Who, 2020. 162  Conner, Rt Rev. David John, [w:] Who's Who, 2022. 163  Venner, Rt Rev. Stephen Squires, [w:] Who's Who, 2019. 164  Stock, Rt Rev. (William) Nigel, [w:] Who's Who, 2022. 165  Thornton, Rt Rev. Timothy Martin, [w:] Who's Who, 2022. 166  "Bishop Hugh announced as Bishop to the Armed Forces". Truro Diocese., Truro Diocese, https://trurodiocese.org.uk/2021/09/bishop-hugh-announced-as-bishop-to-the-armed-forces/ [dostęp: 23.08.2023]. 167  New Bishop to Archbishops of Canterbury and York appointed, The Church Times, https:// www.churchtimes.co.uk/articles/2021/23-april/news/uk/new-bishop-to-archbishops-of- canterbury-and-york-appointed [dostęp: 23.08.2023]. 168  Episcopal aide for Primate, „Church Times” 18 April 1980, No. 6114, s. 1, https:// www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1980_04_18_001 [dostęp: 23.08.2023]. 169  Hook, Rt Rev. Ross Sydney, [w:] Who's Who, 2007. 35 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII W 1984 roku w miejsce szefa sztabu powołano do życia nową funkcję „biskupa przy Lambeth” (ang. Bishop at Lambeth). Tytuł pochodzi od nazwy oficjalnej rezydencji arcybiskupów Canterbury – Pałac Lambeth170. W 2021 roku postanowiono zastąpić biskupów przy Lambeth funkcją biskupa arcybiskupów Canterbury i  Yorku. Miało to na celu rozszerzenie zakresu jego obowiązków oraz zapewnienie dodatkowej pomocy arcybisku- pom Yorku w  zakresie spraw związanych z  całym Kościołem Anglii i  ogól- nych spraw wspólnoty anglikańskiej171. Do powierzonych obowiązków na- leży między innymi przygotowanie Konferencji w Lambeth (ang. Lambeth Conference), czyli odbywającemu się co około 10 lat zgromadzeniu biskupów wspólnoty anglikańskiej172. Lista biskupów szefów sztabu/biskupów Lambeth/biskupów Arcybisku- pów Canterbury i Yorku173: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji Chief of Staff to the Archbishop of Canterbury 1. Ross Hook174 1980–1984 Biskupi Lambeth 1. Ronald Gordon175 1984–1992 2. John Yates176 1992–1994 3. Frank Sargeant177 1994–1999 4. Richard Llewellin178 1999–2004 vacat 2004–2013 5. Nigel Stock179 2013–2017 6. Tim Thornton180 2017–2021 170  Tamże; Crockford's Clerical Directory, https://www.crockford.org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. 171  New Bishop to Archbishops… 172  The truth shall make you free: the Lambeth Conference 1988: the reports, resolutions & pastoral letters from the bishops, London 1988, s. 118; P. Bays, This Anglican Church of Ours. Kelowna, British Columbia 2012, s. 146; Lambeth Conference, Anglican Communion, https://www. anglicancommunion.org/structures/instruments-of-communion/lambeth-conference.aspx [dostęp: 23.08.2023]. 173  Opracowano na podstawie: Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 174  Hook, Rt Rev. Ross Sydney, [w:] Who's Who, 2007. 175  Gordon, Rt Rev. (Archibald) Ronald (McDonald), [w:] Who's Who, 2016. 176  Yates, Rt Rev. John, [w:] Who's Who, 2016. 177  Sargeant, Rt Rev. Frank Pilkington, [w:] Who's Who, 2022. 178  Llewellin, Rt Rev. (John) Richard (Allan), [w:] Who's Who, 2021. 179  Stock, Rt Rev. (William) Nigel, [w:] Who's Who, 2022. 180  Thornton, Rt Rev. Timothy Martin, [w:] Who's Who, 2022. 36 EMIL PLEWA Biskupi przy Arcybiskupach Canterbury i Yorku 1. Emma Ineson181 2021–2023 2. David Urquhart182 2023–obecnie 10. BISKUP FALKLANDÓW Diecezja Falklandów została utworzona w 1869 roku. Tamtejszemu bi- skupowi podlegały pierwotnie wszystkie struktury duszpasterskie w Ameryce Południowej poza Gujaną Brytyjską183. W 1910 roku zwierzchność nad więk- szością struktur na kontynencie przekazano biskupowi Argentyny184, który równocześnie pozostawał ex officio biskupem Falklandów185. W  1978 roku zwierzchność nad diecezją Falklandów przejął arcybiskup Canterbury ex of- ficio, będąc równocześnie biskupem Falklandów (ang. Bishop of the Falkland Islands)186. Jednocześnie wyznaczono komisarza arcybiskupiego (ang. Epi- scopal Commissary for the Falkland Islands czy też w skrócie ang. Archbishop's Commissary)187, który miał zastępować arcybiskupa Canterbury w wykonywa- niu obowiązków biskupa Falkladnów188. W momencie argentyńskiej inwazji na Falklandy funkcja komisarza arcybiskupiego została zniesiona, a kompe- tencje z nią związane zostały przeniesione na biskupa Sił, chociaż biskupem Falklandów nadal pozostawał Arcybiskup Canterbury189. Stan utrzymywał się do 2007 roku, kiedy to ponownie powołano komisarza arcybiskupiego 181  Bishop Emma Ineson to be Bishop to the Archbishops of Canterbury and York, The Archbishop of Canterbury, https://www.archbishopofcanterbury.org/news/news-and-statements/bishop- emma-ineson-be-bishop-archbishops-canterbury-and-york [dostęp: 23.08.2023]. 182  Ad interim; Urquhart, Rt Rev. David Andrew, [w:] Who's Who, 2022. 183  D. Milmine (red.), La Comunión Anglicana…, s. 11. 184  Więcej na temat kształtowania się struktur anglikańskich w  Ameryce Południowej oraz dzielenia diecezji Falklandów zob. D. Milmine (red), La Comunión Anglicana…, ss. 8-17. 185  J.A. Macdonald, La Iglesia Anglicana del Cono Sur (The Anglican Province of the Cono Sur), [w:] I.S. Markham i  in. (red.), The Wiley-Blackwell Companion to the Anglican Communion, Hoboken 2013, rozdział 50. 186  D. Milmine (red), La Comunión Anglicana…, ss. 16-17; Crockford's Clerical Directory, 1977-1979, London 1979, s. 241, 335 i 594. 187  P. Vincent, The Falkland Islanders, „The Geographical Journal” 1983, Vol. 149, No. 1, ss. 16–17; P.J. Millam, The Falklands – The World's Largest Diocese, https://web.archive. org/web/20080112212502/http://www.falklands.info/history/histarticle18.html [dostęp: 23.08.2023]. 188  Crockford's Clerical Directory, 1977-1979, London 1979, s. 241, 335 i  594.; Warto zaznaczyć, że Richard Cutts, ostatni biskup Falklandów przed przejęciem zwierzchności przez arcybiskupa Canterbury, równocześnie był pierwszym komisarzem arcybiskupim Falklandów, zob. The Rt Revd Richard Stanley Cutts, Crockford's Clerical Directory, https://www.crockford. org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. 189  The Rt Revd Richard Stanley Cutts, Crockford's Clerical Directory, https://www.crockford. org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]; Crockford's Clerical Directory, 1977-1979, London 1979, s. 241, 335 i 594. 37 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII jako osobną funkcję190, jednak w praktyce funkcja ta była sprawowana rów- nocześnie z inną stolicą biskupią lub inną funkcją, w tym trzykrotnie z funk- cją biskupa Sił191. Wraz z przywróceniem funkcji komisarza arcybiskupiego, komisarzom zaczął przysługiwać dodatkowo tytuł biskupa dla Falklandów (ang. Bishop for the Falkland Islands)192. Należy jednak odróżnić biskupa Falklandów (ang. Bishop of the Falkland Islands), którym ex officio jest arcybi- skup Canterbury od biskupa dla Falklandów (ang. Bishop for the Falkland Is- lands), którym jest komisarz arcybiskupi zastępujący arcybiskupa Canterbury w wykonywaniu obowiązków na Falklandach. Aktualnie jedyna parafia i zarazem katedra na Falklandach (ang. The Pa- rish of the Falkland Islands) stanowią jeden z pozaprowincjonalnych kościo- łów anglikańskich (ang. extra-provincial Anglican churches). Swoim zasięgiem obejmuje nie tylko Falklandy, ale też inne brytyjskie terytoria zamorskie193, to jest: Georgię Południową i Sandwich Południowy oraz Brytyjskie Teryto- rium Antarktyczne194. Lista biskupów dla Falklandów195: Lp. Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji Richard Cutts196 1978–1982 Biskupi Sił 1982–2007 1. Stephen Venner197 2007–2014 2. Nigel Stock198 2014–2017 3. Tim Thornton199 2017–2021 4. Jonathan Clark200 2021–obecnie 190  Tamże. 191  Tamże. 192  Tamże. 193  Więcej o brytyjskich terytoriach zamorskich zob. E. Plewa, Współczesne międzynarodowe formy współpracy i zależności politycznej dawnych kolonii z Wielką Brytanią, [w:] W. Włódarczak i  in. (red.), Gasnące imperium. Historia Wielkiej Brytanii w ujęciu prawnym, społecznym oraz gospodarczym, Łódź 2021, ss. 27-43. 194  Christ Church Cathedral in Stanley, Wondermondo, https://www.wondermondo.com/ christ-church-cathedral-stanley/ [dostęp: 23.08.2023]. 195  Opracowano na podstawie: Oxford Dictionary of National Biography; Who's Who; Crockford's Clerical Directory. 196  Sprawował tylko funkcję komisarza arcybiskupiego; Cutts, Rt Rev. Richard Stanley, [w:] Who's Who, 2007. 197  Venner, Rt Rev. Stephen Squires, [w:] Who's Who, 2019. 198  Stock, Rt Rev. (William) Nigel, [w:] Who's Who, 2022. 199  Thornton, Rt Rev. Timothy Martin, [w:] Who's Who, 2022. 200  Clark, Rt Rev. Jonathan, [w:] Who's Who, 2022. 38 EMIL PLEWA 11. PODSUMOWANIE Pozycja arcybiskupów Canterbury na terenie Anglii od samego założenia diecezji była szczególna, przez co czyniła z nich faktycznych i prawnych przy- wódców Kościoła na angielskiej ziemi. Nie brakowało jednak walk o potwier- dzenie tego statusu, głównie inicjowanego przez zasiadających na katedrze świętego Augustyna. Supremacja Kościoła Anglii tylko umocniła tę pozycję, a  rozwój imperium brytyjskiego, a  wraz z  nim szerzenie się anglikanizmu uczyniło arcybiskupów Canterbury duchowymi przywódcami wspólnoty an- glikańskiej na świecie po rozpadzie imperium. Liczne role i  urzędy ex offi- cio oraz przywileje wskazują nie tylko historyczne pozycję, ale uzmysławiają na faktyczną rolę oraz splendor związany z zarządzaniem najstarszą angielską diecezją. BIBLIOGRAFIA Literatura: Abels R.P., Alfred the Great: War, Kingship, and Culture in Anglo-Saxon England, New York 1998. Anderson J.C., The Archiepiscopal Palace at Croydon, London 1879. Barber M., The Two Cities: Medieval Europe 1050–1320, London 1992. Barlow F., The English Church 1066–1154: A History of the Anglo-Norman Church, Nowy Jork 1979. Barlow F., Thomas Becket, Berkeley 1986. Barlow F., William Rufus, Berkeley 1983. Bates D., William the Conqueror, Stroud 2001. Bays P., This Anglican Church of Ours. Kelowna, British Columbia 2012. Beda, Ecclesiastical History of the English People, London 1991. Blumenthal U.R., The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century, Filadelfia 1988. Brenan M.J., An Ecclesiastical History of Ireland, Volume I, Dublin 1840. Brett M., The English Church Under Henry I, Oxford 1975. Brooks N., The Early History of the Church of Canterbury, Leicester 1984. 39 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Carpenter D., The Struggle for Mastery: The Penguin History of Britain 1066– 1284, New York 2004. Charpillon M., Caresme A., Dictionnaire historique de toutes les communes du département de l'Eure, les Andelys 1868. Cook G.H., The English Cathedral, London 1957. Delaney J.P., Dictionary of Saints, New York 1980. Douglas D.C., William the Conqueror: The Norman Impact Upon England, Berkeley 1964. Drewett P., The Archiepiscopal Palace at Croydon: a further contribution in the light of recent excavations, „Archaeological Journal” 1972, nr 128. Duggan C., From the Conquest to the Death of John, [w:] C.H. Lawrence (red.) The English Church and the Papacy in the Middle Ages, Stroud 1965. Eubel C. (red.), Hierarchia Catholica Medii Aevi: II (1431–1503), 1914. Faulkner P.A., Some medieval archiepiscopal palaces, „Archaeological Journal” 1970, nr 127. Foyle J., The Architecture of Canterbury Cathedral, London 2013. Fros H., Sowa F., Księga imion i świętych, t. 2, Kraków 1997. Fryde E.B., Greenway D.E., Portera S., Roy I. (red.), Handbook of British Chronology, Cambridge 1996. Fryde E.B., Greenway D.E., Portera S., Roy I. (red.), Handbook of British Chronology, Cambridge 1986. Fryde E.B., Greenway D.E., Portera S., Roy I. (red.), Handbook of British Chronology, Cambridge 2003. Gay O., Rees A., The Privy Council, London 2005. Greenway D.E. (red.), Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: Volume 2, Monastic Cathedrals (Northern and Southern Provinces), London 1971. Greenway D.E. (red.), Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: Volume 5 Chichester, London 1996. Greenway D.E. (red.), Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: Volume 2, Monastic Cathedrals (Northern and Southern Provinces), London 1971. 40 EMIL PLEWA Grzebyk T., Historyczno-prawne uwarunkowania utworzenia przez Henryka VIII angielskiego Kościoła państwowego w  1534 r., „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne” 2018, Nr 25. Gwynn A., The Irish Church in the 11th and 12th Centuries, Dublin 1992. Hasted E., Canterbury: Archbishop's palace and precincts, [w:] E. Hasted (red.) The history and topographical survey of the county of Kent, vol. 11, Canterbury 1800. Hasted E., The archbishops: Palaces and castles, [w:] E. Hasted (red.) The history and topographical survey of the county of Kent, vol. 12, Canterbury 1801. Hasted E., The town and parish of Maidstone: Churches, religious houses and charities, [w:] E. Hasted (red.), The History and Topographical Survey of the County of Kent, Vol. 4, Canterbury 1798. Hasted E., The town and parish of Maidstone: Town and manors, [w:] E. Hasted (red.), The History and Topographical Survey of the County of Kent, vol. 4, Canterbury 1798. Hindley G., A Brief History of the Anglo-Saxons: The Beginnings of the English Nation, New York 2006. Horn J.M., Fasti Ecclesiae Anglicanae 1541-1857: Volume 3, Canterbury, Rochester and Winchester Dioceses, London 1974. Jones B., Fasti Ecclesiae Anglicanae 1300-1541: Volume 4, Monastic Cathedrals (Southern Province), London 1963. King P., The episcopate during the Civil Wars, 1642–1649, „The English Historical Review” 1968, Vol. LXXXIII, Issue CCCXXVIII. Kipps P.K., The Palace of the Archbishops of Canterbury at Charing Kent, „Archaeological Journal” 1933, vol. 90. Knowles M.D., The Canterbury Election of 1205–6, „The English Historical Review” 1938, Vol. LIII, Issue CCX. Lipoński W., Narodziny cywilizacji Wysp Brytyjskich, Poznań 1995. Macdonald J.A., La Iglesia Anglicana del Cono Sur (The Anglican Province of the Cono Sur), [w:] I.S. Markham i in. (red.), The Wiley-Blackwell Companion to the Anglican Communion, Hoboken 2013. 41 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII MacGeoghegan J., O'Brien G. (red.), The history of Ireland, ancient and modern, Dublin 1844. Malden H.E. (red.), Parishes: Addington, [w:] H.E. Malden (red.), A History of the County of Surrey. Vol. 4, London 1912. McClean D., Państwo i kościół w Zjednoczonym Królestwie, [w:] G. Robbers (red.), Państwo i kościół w krajach Unii Europejskiej, Kolonia 2007. Michałowski R., Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2012, Milmine D. (red.), La Comunión Anglicana en América Latina Santiago, Chile 1993. Moorman J.R.H., A History of the church in England, Harrisburg 1980. Morby J.E., Dynastie świata, Kraków 1995. Plewa E., Diecezje kościołów anglikańskich oraz Kościoła Katolickiego na Wyspach Brytyjskich, [w:] M. Stanulewicz, K. Nowicki, E. Plewa (red.), Prawo a religia na Wyspach Brytyjskich, Łódź 2023. Plewa E., Status arcybiskupa Yorku w  Kościele Anglii, [w:] M. Stanulewicz, K. Nowicki, E. Plewa (red.), Prawo a  religia na Wyspach Brytyjskich, Łódź 2023. Plewa E., Współczesne międzynarodowe formy współpracy i zależności politycznej dawnych kolonii z Wielką Brytanią, [w:] W. Włódarczak i in. (red.), Gasnące imperium. Historia Wielkiej Brytanii w  ujęciu prawnym, społecznym oraz gospodarczym, Łódź 2021. Powell J.E., Wallis K., House of Lords in the Middle Ages: A  History of the English House of Lords to 1540, London 1968. Powicke F.M., Fryde E.B. (red.), Handbook of British Chronology, London 1961. Prestwich M., Edward I, New Haven 1997. Ravilious K., The Many Lives of an English Manor House, „Archaeology” 21 December 2015. Reeve M.M., A  Seat of Authority: The Archbishop's Throne at Canterbury Cathedral, ,,Gesta” 2003, vol. 42 (2). Robbers G. (red.), Państwo i kościół w krajach Unii Europejskiej, Kolonia 2007. 42 EMIL PLEWA Robinson I.S., The Papacy 1073–1198: Continuity and Innovation, Cambridge 1990. Rollo-Koster J., Avignon and Its Papacy, 1309-1417: Popes, Institutions, and Society, Cambridge 2015. Ruud M., Episcopal Reluctance: Lanfranc's Resignation Reconsidered, „Albion” 1987, Vol. 19 No. 2. Rynkowski M., Prawo Kościoła Anglii jako część systemu prawa Anglii, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 2015, nr 18. Somner W., The antiquities of Canterbury. In two parts. The first part. The antiquities of Canterbury; or a survey of that ancient city, with the Suburbs and Cathedral, volume 1, London 1703. Stenton F.M., Anglo-Saxon England, Oxford 1971. Taylor K., The development of the park and gardens at Knole, „Archaeologia Cantiana” 2003, nr 123. Thomas C., Christianity in Roman Britain to A.D. 500, London 1985. Turner S., A Hard Day's Write, Nowy Jork 1994. Vincent P., The Falkland Islanders, „The Geographical Journal” 1983, Vol. 149, No. 1. Wahlgren L., Peter of Blois and the Later Career of Reginald fitzJocelin, „The English Historical Review” 1996, Vol. CXI, Issue 444. Walsh M.J., A New Dictionary of Saints: East and West, London 2007. Ward G., The Making of the Great Park at Otford, „Archaeologia Cantiana” 1929, nr 41. Warren W.L., Henry II, Berkeley 1973. Yorke B., Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England, London 1990. Young C.R., Hubert Walter: Lord of Canterbury and Lord of England, Durham 1968. Zieliński T.J., Miejsce religii w  porządku konstytucyjnym Wielkiej Brytanii, „Rocznik Teologiczny” 2009, nr 1-2 (51). Zieliński T.J., Państwowy Kościół Anglii. Studium prawa wyznaniowego, Warszawa 2016. 43 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Zieliński T.J., Pozycja prawna państwowego Kościoła Szkocji, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2010, t. 62, nr 1. Zieliński T.J., Prawa i powinności monarchy brytyjskiego wobec religii urzędowej i Kościołów państwowych, [w:] H. Paprocki (red.), Wiara i poznanie. Księga pamiątkowa dedykowana Jego Eminencji Profesorowi Sawie (Hrycuniakowi) Prawosławnemu Metropolicie Warszawskiemu i Całej Polski, Białystok 2008. Zins H., Historia Anglii, Wrocław 2001. Opracowania: Crockford's Clerical Directory 1977-1979, London 1979. Crockford's Clerical Directory 2006/2007, London 2007. Crockford's Clerical Directory 2008/2009, London 2009. Crockford's Clerical Directory 2016, London 2016. Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Whitaker's Almanack, Oxford 2008. Zbiory elektroniczne: Crockford's Clerical Directory, https://www.crockford.org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. GOV.UK, https://www.gov.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. Oxford Dictionary of National Biography, https://www.oxforddnb.com/ [dostęp: 23.08.2023]. Barrington-Ward S., Bardsley, Cuthbert Killick Norman, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Cazel F.A., Neville, Ralph de, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Copsey R., Scrope [Bradley], Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Cowdrey H.E.J., Lanfranc, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Cowdrey H.E.J., Thomas [Thomas of Bayeux, Thomas of York], [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 44 EMIL PLEWA Crankshaw D.J., Gillespie A., Parker, Matthew, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Davies R.G., Edington, William, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Davies R.G., Walden, Roger, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Denton J.H., Winchelsey, Robert [Robert of Winchelsea], [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Duggan C., Reginald fitz Jocelin, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Haines R.M., Cobham, Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Haines R.M., Gray, John de, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Haines R.M., Offord, John, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Harding A., Robert Burnell, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Hughes J., Arundel [Fitzalan], Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Hughes J., Arundel [Fitzalan], Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Hunt W. (revised by M. Costambeys), Siward, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Hunt W. (revised by M.F. Smith), Eadsige, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Lawrence C.H., Blund, John, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. MacCulloch D., Cranmer, Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. Mayer T.F., Pole, Reginald, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. 45 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Peart-Binns J.S., Gordon, (Archibald) Ronald McDonald, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2009. Riordan M., Westkarre, William, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2011. Wright D.P., Langton, Thomas, [w:] Oxford Dictionary of National Biography, Oxford 2004. UK Parliament, https://www.parliament.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. Who's Who, https://www.ukwhoswho.com/ [dostęp: 23.08.2023]. Betts, Rt Rev. Stanley Woodley, [w:] Who's Who, 2007. Bidwell, Rt Rev. Edward John, [w:] Who's Who, 2007. Clark, Rt Rev. Jonathan, [w:] Who's Who, 2022. Conner, Rt Rev. David John, [w:] Who's Who, 2022. Cray, Rt Rev. Graham Alan, [w:] Who's Who, 2021. Cutts, Rt Rev. Richard Stanley, [w:] Who's Who, 2007. Evans, Rt Rev. David Richard John, [w:] Who's Who, 2019. Gordon, Rt Rev. (Archibald) Ronald (McDonald), [w:] Who's Who, 2016. Hall, Rt. Rev Denis Bartlett, [w:] Who's Who, 2007. Hook, Rt Rev. Ross Sydney, [w:] Who's Who, 2007. Hughes, Rt Rev. John Taylor, [w:] Who's Who, 2007. Kirkham, Rt Rev. John Dudley Galtrey, [w:] Who's Who, 2020. Knight, Rt Rev. Arthur Mesac, [w:] Who's Who, 2007. Llewellin, Rt Rev. (John) Richard (Allan), [w:] Who's Who, 2021. Roberts, Rt Rev. Basil Coleby, [w:] Who's Who, 2007. Sargeant, Rt Rev. Frank Pilkington, [w:] Who's Who, 2022. Smith, Rt Rev. David James, [w:] Who's Who, 2019. Snell, Rt. Rev Geoffrey Stuart, [w:] Who's Who, 2007. Stock, Rt Rev. (William) Nigel, [w:] Who's Who, 2022. Thornton, Rt Rev. Timothy Martin, [w:] Who's Who, 2022. 46 EMIL PLEWA Turnbull, Rt Rev. Michael, [w:] Who's Who, 2020. Urquhart, Rt Rev. David Andrew, [w:] Who's Who, 2022. Venner, Rt Rev. Stephen Squires, [w:] Who's Who, 2019. Yates, Rt Rev. John, [w:] Who's Who, 2016. Źródła elektroniczne: 50 facts about the Queen's coronation, British Monarchy website, https:// web.archive.org/web/20120209002249/http://www.royal.gov.uk/ LatestNewsandDiary/Pressreleases/2003/50factsaboutTheQueensCoronation. aspx [dostęp: 23.08.2023]. About The Trust – Archbishop's Palace Conservation Trust, Archbishop's Palace Conservation Trust, https://otfordpalace.org/about-the-trust/ [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop installed as first Chancellor, Canterbury Christ Church University, https://web.archive.org/web/20070928021041/http://www.canterbury. ac.uk/News/newsRelease.asp?newspk=597 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop of Canterbury, Anglican Communion, https://www. anglicancommunion.org/structures/instruments-of-communion/archbishop- of-canterbury.aspx [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop of Canterbury, Britannica, https://www.britannica.com/topic/ archbishop-of-Canterbury [dostęp: 23.08.2023]. Archbishops' Council, The Church of England, https://www.churchofengland. org/about/leadership-and-governance/archbishops-council#na [dostęp: 23.08.2023]. Archbishops of Canterbury, Historic UK, https://www.historic-uk.com/ HistoryUK/HistoryofEngland/Archbishops-of-Canterbury/ [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Anglican Communion, Archbishop of Canterbury website, Anglican Communion, https://web.archive.org/ web/20080122153935/http://www.archbishopofcanterbury.org/106 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop as Patron, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/ http://www.archbishopofcanterbury.org/109 [dostęp: 23.08.2023]. 47 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop as Patron, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/ http://www.archbishopofcanterbury.org/109 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop as Patron, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/ http://www.archbishopofcanterbury.org/109 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Archbishop's Awards, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122175917/ http://www.archbishopofcanterbury.org/109 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Church of England, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080213212116/ http://www.archbishopofcanterbury.org/1316 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Diocese of Canterbury, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080214162316/ http://www.archbishopofcanterbury.org/754 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Lambeth Palace, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080201103935/ http://www.archbishopofcanterbury.org/108 [dostęp: 23.08.2023]. Archbishop's Roles and Responsibilities, Overview, Archbishop of Canterbury website, https://web.archive.org/web/20080122061247/http://www.archbishopofcanterbury. org/105 [dostęp: 23.08.2023]. Bermuda (Extra-Provincial to Canterbury), Anglican Communion, https:// www.anglicancommunion.org/structures/member-churches/member- church.aspx?church=bermuda [dostęp: 23.08.2023]. Bishop Emma Ineson to be Bishop to the Archbishops of Canterbury and York, The Archbishop of Canterbury, https://www.archbishopofcanterbury.org/ news/news-and-statements/bishop-emma-ineson-be-bishop-archbishops- canterbury-and-york [dostęp: 23.08.2023]. Bishop Hugh announced as Bishop to the Armed Forces, Truro Diocese, https:// trurodiocese.org.uk/2021/09/bishop-hugh-announced-as-bishop-to-the- armed-forces/ [dostęp: 23.08.2023]. 48 EMIL PLEWA Bishopric of the Forces, Catholic Church in England and Wales - Catholic Bishops' Conference, https://web.archive.org/web/20100723200543/http:// www.catholicchurch.org.uk/Catholic-Church/The-Church-in-England-and- Wales/bishopric_of_the_forces [dostęp: 23.08.2023]. Bishops of Maidstone, Ebbsfleet and Oswestry, Diocese of Canterbury, https:// web.archive.org/web/20220707135916/https://canterburydiocese.org/our- life/news-events/news/bishops-of-maidstone-ebbsfleet-and-oswestry.php [dostęp: 23.08.2023]. Chancellor, Canterbury Christ Church University, https://www.canterbury. ac.uk/about-us/leadership-and-governance/chancellor [dostęp: 23.08.2023]. Choosing Diocesan Bishops in the Church of England, http://peterowen.org. uk/articles/choosing.html [dostęp: 23.08.2023]. Christ Church Cathedral in Stanley, Wondermondo, https://www. wondermondo.com/christ-church-cathedral-stanley/ [dostęp: 23.08.2023]. Dean of York takes on honorary role in York Diocese, Diocese of York, https:// dioceseofyork.org.uk/news-events/news/dean-of-york-takes-on-honorary- role-in-york-diocese/ [dostęp: 23.08.2023]. Diocese  Synod News, https://web.archive.org/web/20110615003605/ http://www.canterburydiocese.org/diocesansynodnews/index.htm [dostęp: 23.08.2023]. Diocese in Europe, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion. o r g / s t r u c t u r e s / m e m b e r - c h u r c h e s / m e m b e r - c h u r c h / d i o c e s e . aspx?church=england&dio=diocese-in-europe [dostęp: 23.08.2023]. Diocese in Europe, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion. o r g / s t r u c t u r e s / m e m b e r - c h u r c h e s / m e m b e r - c h u r c h / d i o c e s e . aspx?church=england&dio=diocese-in-europe [dostęp: 23.08.2023]. Dioceses Measure 1978 (repealed), Legislation.gov.uk, https://www.legislation. gov.uk/ukcm/1978/1/contents [dostęp: 23.08.2023]. Episcopal aide for Primate, „Church Times” 18 April 1980, No. 6114, https ://www.ukpressonl ine.co.uk/ukpressonl ine/view/pagview/ ChTm_1980_04_18_001 [dostęp: 23.08.2023]. Episcopalians, BCW Project, https://bcw-project.org/church-and-state/sects- and-factions/episcopalians [dostęp: 23.08.2023]. 49 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Falkland Islands (Extra-Provincial to Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/member-churches/ member-church.aspx?church=falkland-islands [dostęp: 23.08.2023]. Find a  church, Diocese in Europe, https://www.europe.anglican.org/find- church [dostęp: 23.08.2023]. General Synod, The Church of England, https://www.churchofengland.org/ about/general-synod/ [dostęp: 23.08.2023]. House of Bishops, Church of England, http://www.cofe.anglican.org/about/ gensynod/houseofbishops/ [dostęp: 23.08.2023]. House of Bishops, The Church of Englandhttps://www.churchofengland.org/ about/general-synod/structure/house-bishops [dostęp: 23.08.2023]. Lambeth Conference, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion. org/structures/instruments-of-communion/lambeth-conference.aspx [dostęp: 23.08.2023]. Lords Spiritual, The Church of England in Parliament, https:// churchinparliament.org/about-the-lords-spiritual/ [dostęp: 23.08.2023]. Member Churches, Anglican Communion, https://www.anglicancommunion. org/structures/member-churches.aspx [dostęp: 23.08.2023]. Millam P.J., The Falklands – The World's Largest Diocese, https://web.archive. org/web/20080112212502/http://www.falklands.info/history/histarticle18. html [dostęp: 23.08.2023]. Modern Church – When is a  bishop not a  bishop, https://web.archive.org/ web/20130911031932/http://www.modernchurch.org.uk/resources/ mc/2012-9.htm [dostęp: 23.08.2023]. New Bishop to Archbishops of Canterbury and York appointed, The Church Times, https://www.churchtimes.co.uk/articles/2021/23-april/news/uk/new-bishop- to-archbishops-of-canterbury-and-york-appointed [dostęp: 23.08.2023]. Nomina dell’Ordinario Militare per la Gran Bretagna, The Holy See, https://press. vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/07/09/0528/01153. html [dostęp: 23.08.2023]. Order in Council dated 8 February 1994, https://www.thegazette.co.uk/ London/issue/53585/page/2143 [dostęp: 23.08.2023]. 50 EMIL PLEWA Order of Precedence, Heraldica, https://www.heraldica.org/topics/britain/ order_precedence.htm#Official [dostęp: 23.08.2023]. Our story, Canterbury Cathedral, https://www.canterbury-cathedral.org/our- story/ [dostęp: 23.08.2023]. Richborough Episcopal Area – Directory, https://web.archive.org/web/ 20120301072928/http://www.richborough.org.uk/index.php/directory [dostęp: 23.08.2023]. Suffragan Bishops, Church of England, 2012, http://www.churchofengland. org/media/40669/chapter3.pdf [dostęp: 23.08.2023]. The Archbishop and Canterbury Diocese, The Archbishop of Canterburyhttps:// www.archbishopofcanterbury.org/about-archbishop/archbishop-and-canterbury- diocese [dostęp: 23.08.2023]. The Cathedral and Metropolitical Church of Christ Canterbury, Canterbury Cathedral, https://web.archive.org/web/19991128190726/http://www. canterbury-cathedral.org/ [dostęp: 23.08.2023]. The Church of Ceylon (E-P to the Archbishop of Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/member- churches/member-church.aspx?church=ceylon [dostęp: 23.08.2023]. The Lusitanian Church (E-P to the Archbishop of Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/member- churches/member-church.aspx?church=portugal [dostęp: 23.08.2023]. The Reformed Episcopal Church of Spain (E-P to the Archbishop of Canterbury), Anglican Communion, https://www.anglicancommunion.org/structures/ member-churches/member-church.aspx?church=spain [dostęp: 23.08.2023]. The Rt Revd Richard Stanley Cutts, Crockford's Clerical Directory, https:// www.crockford.org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. The Rt Revd Richard Stanley Cutts, Crockford's Clerical Directory, https:// www.crockford.org.uk/ [dostęp: 23.08.2023]. Appointment of a bishop who takes a conservative evangelical view on headship, Thinking Anglicans, https://www.thinkinganglicans.org.uk/6797-2/ [dostęp: 23.08.2023]. 51 STATUS ARCYBISKUPA CANTERBURY W KOŚCIELE ANGLII Thornton E., Ebbsfleet to be complementarian Evangelical: new Bishop of Oswestry to serve traditional Catholics, „Church Times”, 1 lipca 2022, https:// www.churchtimes.co.uk/articles/2022/8-july/news/uk/ebbsfleet-to-be- complementarian-evangelical-new-bishop-of-oswestry-to-serve-traditional- catholics [dostęp: 23.08.2023]. Materiały wideo: Enthronement of Justin Welby, 105th Archbishop of Canterbury (Highlights) - (c) BBC 2013, Youtube.com, https://www.youtube.com/ watch?v=DLirdU0QIdM [dostęp: 23.08.2023]. Akty prawne i dokumenty: 37 Thirty-Nine Articles. Act of Settlement of 1701. Act of Supremacy. Bishops and Priests (Consecration and Ordination of Women) Measure 2014. Church of England Assembly (Powers) Act 1919. Ecclesiastical Licences Act 1533. Education Reform Act 1988. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. Statute Law (Repeals) Act 1969. Statute Law (Repeals) Act 1977. Suffragan Bishops Act 1534. Suffragans Nomination Act 1888. The House of Lords Precedence Act 1539. The Principles of Canon Law Common to the Churches of the Anglican Communion. The truth shall make you free: the Lambeth Conference 1988: the reports, resolutions & pastoral letters from the bishops, London 1988. To Lead and to Serve: The Report of the Review of the See of Canterbury, Canterbury 2015. 52 EMIL PLEWA Spis map i ilustracji Mapa 1. Diecezje Kościoła Anglii w  Wielkiej Brytanii.https://commons. wikimedia.org/wiki/File:Dioceses_of_Church_of_England.svg [dostęp: 23.08.2023]. Mapa 2. Diecezja Gibraltaru w  Europie z  podziałem na archidiakonaty. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anglican_Diocese_in_Europe_ map.svg [dostęp: 23.08.2023]. Obraz 1. Herb diecezji Canterbury.https://commons.wikimedia.org/wiki/ File:Arms_ArchbishopOfCanterbury.svg [dostęp: 23.08.2023]. Obraz 2. Flaga diecezji Canterbury.https://commons.wikimedia.org/wiki/ File:Flag_of_the_Anglican_Diocese_of_Canterbury.svg [dostęp:23.08.2023]. The status of the Archbishop of Canterbury in the Church of England Abstract: Within the structures of the Church of England, the Archbishop of Canterbury, the oldest English diocese and ecclesiastical province, holds a  special position. Although in the Middle Ages the incumbents of St Augustine's Cathedral were in dispute with the rival province of York over the assertion of their unique status, they were the de facto leaders of the Church of England. The events of the Reformation only confirmed the primacy of the Archbishops of Canterbury, making them the spiritual leaders of the Church of England, who later, as a result of historical events, became the spiritual leaders of the Anglican Communion worldwide. The chapter is devoted to presenting the position of the Archbishop of Canterbury within the structures of the Church of England and the Anglican Communion. His position is heightened by the fact that the adopted model of the denominational state within England also makes the Archbishop a member of state bodies. The paper outlines the role, status, functions performed and privileges attached to the Archbishops of Canterbury. Other positions within the Church of England, and which are inextricably linked to the Archbishop's ministry, are also described. The text also includes extensive explanations of the terminology specific to the Church of England or explanations of the specifics of its structures and internal law. A historical outline is also included to facilitate understanding of the current state of affairs. The paper is based on English-language literature on the subject. Keywords: Archbishop of Canterbury, Diocese of Canterbury, Province of Canterbury, Primate of All England, Church of England, Anglicanism.