Konrad Dominas INTERNET JAKO NOWA PRZESTRZEŃ RECEPCJI LITERATURY ANTYCZNEJ INTERNET JAKO NOWA PRZESTRZEŃ RECEPCJI LITERATURY ANTYCZNEJ Konrad Dominas INTERNET JAKO NOWA PRZESTRZEŃ RECEPCJI LITERATURY ANTYCZNEJ Pracownia Humanistycznych Studiów Interdyscyplinarnych Poznań 2017 Recenzenci: Ewa Skwara, Bogdan Trocha Adiustacja, korekta: Hanna Kossak-Nowocień Indeks: Konrad Dominas Skład, łamanie, projekt okładki: Michał Wolski Grafika na okładce: Jacek Rosiak W grafice wykorzystano: Persefona i Hades, Kodros, ok. 430 r. p.n.e., BM Vase E82, British Museum; Achilles opatrujący Patroklosa, Sosias, ok. 500 r. p.n.e., Altes Museum; amfora panatenajska, Malarz Berliński, ok. 480 r. p.n.e., Muzeum Narodowe w Warszawie. W składzie wykorzystano krój pisma Gentium Plus 10/14,6 (przypisy 8/12,6) autorstwa Victora Gaultneya Tytuł został złożony krojem Cambria 19/22 autorstwa Jellego Bosmy. Druk: Zakład Graficzny UAM, ul. Wieniawskiego 1, Poznań © Copyright by Pracownia Humanistycznych Studiów Interdyscyplinarnych, 2017 ISBN: 978-83-7980-024-7 Pracownia Humanistycznych Studiów Interdyscyplinarnych Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ul. Fredry 10 Szymkowi, Madzi i Rodzicom Spis treści Wstęp 9 I. Od antyku do Internetu, od Internetu do antyku – próba scalenia 17 1. Dwa wymiary rozumienia literatury antycznej w Internecie 17 2. Dwie perspektywy badań grecko-rzymskich tekstów w Sieci 26 2.1. Perspektywa eClassics 27 2.2. Perspektywa medioznawcza 30 II. Do tychczasowe prace z zakresu recepcji literatury antycznej – próba analizy zjawiska 35 1. Analiza prac i przedsięwzięć z zakresu recepcji literatury antycznej w popkulturze oraz filmie 35 1.1. Serie wydawnicze i periodyki naukowe 35 1.2. Konferencje i grupy badawcze 43 2. Analiza prac i przedsięwzięć z zakresu eClassics 45 III. Internet jako nowa przestrzeń recepcji literatury antycznej 51 1. Techniczna definicja Internetu i jej konteksty 53 2. Internet w świetle statystyk 57 3. Internet a nowe media 61 4. Internet a Web 2.0 64 5. „Antyczna przestrzeń cyfrowa” 67 IV. Mechanizmy recepcji literatury antycznej w Internecie 71 1. Trzy przestrzenie recepcji literatury antycznej 71 2. Mechanizmy recepcji literatury antycznej w kontekście determinizmu technologicznego 77 3. Pozostałe teorie i koncepcje związane z mechanizma- mi recepcji literatury antycznej w cyberprzestrzeni 82 4. „Antyczna przestrzeń cyfrowa” – między dotychcza- sową recepcją a literaturą i kulturą popularną 86 5. Cztery wymiary recepcji literatury antycznej w Internecie 91 V. Uo becnianie się literatury antycznej w Internecie 95 1. Digitalizacja literatury antycznej 98 2. Procesy uobecniania się grecko-rzymskich tekstów w Sieci 102 2.1. Publikowanie literatury antycznej 102 2.2. Udostępnianie tekstów w środowisku cyfrowym 108 2.3. Tworzenie treści antycznych 110 3. Klasyfikacja materiałów antycznych uobecnionych w Sieci 111 VI. Li teratura antyczna w popkulturze – między uobecnianiem się treści antycznych a właściwą recepcją antyku w Internecie 117 VII. Właściwa recepcja literatury antycznej oraz uniwersum kulturowo-medialne 131 1. Nowy sposób rejestrowania i analizowania antyku w kulturze współczesnej 133 2. Od nowego sposobu analizowania i rejestrowania antyku do właściwej recepcji – destrukcja, dekonstrukcja i degradacja literatury antycznej 137 3. Właściwa recepcja literatury antycznej w Internecie 146 3.1. Wikipedia i YouTube – wzorcowe przykłady recepcji literatury antycznej 153 4. Uniwersum kulturowo-medialne 161 Zakończenie 165 Bibliografia 167 Literatura przedmiotu 167 Literatura podmiotu 181 Wydania i przekłady tekstów antycznych 183 Źródła internetowe 184 Strony poświęcone literaturze antycznej i jej recepcji 184 Pozostałe źródła internetowe 192 Summary 195 Spis ilustracji 197 Indeks 199 Wstęp Wraz z upowszechnieniem się komputerów oraz pierwszych sieci kom- puterowych w latach 60. i 70. XX wieku kultura antyczna stała się istot- ną częścią nowej przestrzeni, którą współcześnie określa się mianem mediów cyfrowych lub nowych mediów. Dowodzi tego podjęty przez włoskiego jezuitę o. Roberto Busę w roku 1949 projekt Index Thomisti- cus [1] zrealizowany we współpracy z firmą IBM w roku 1974, a także powstanie Thesaurus Linguae Graecae w 1972 roku i Perseus Digital Library w roku 1987 [2]. Wprowadzenie na początku lat 90. WWW, naj- większej obecnie usługi Internetu, zapoczątkowało proces publikowa- nia i udostępniania literatury antycznej w cyberprzestrzeni. Tym sa- mym rozpoczął się etap jej złożonej recepcji. Celem niniejszej książki jest uporządkowanie różnorodnych zagad- nień odnoszących się do obecności literatury antycznej w Internecie oraz zaproponowanie metody badań tego zjawiska opartej na koncepcji tzw. miękkiego determinizmu. Zastosowanie tej metody wymaga uzna- nia Sieci jako przestrzeni recepcji a nie jedynie ekwiwalentu tradycyj- nej biblioteki, gromadzącej rozmaite przykłady tekstów starożytnych Greków i Rzymian. Założenie to jest jednym z najważniejszych punktów tej książki i stanowi podstawę przyjętej metody badawczej. Koncepcja miękkiego determinizmu zakłada, że obok czynników tech- nicznych mających bezpośredni wpływ na recepcję nie mniej istotną rolę [1] [2] [1]  http://www.corpusthomisticum.org/it/index.age, dostęp: 28 XI 2016. [2]  S. Hockey, The History of Humanities Computing, [w:] A Companion to Digital Humanities, eds S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth, Oxford 2004; http://www. digitalhumanities.org/companion/, dostęp: 28 XI 2016; G. Crane, Classics and the Computer: An End of the History, [w:] A Companion to Digital Humanities, eds S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth, Oxford 2004. 10 odgrywają również czynniki społeczne oraz kulturowe, usytuowane poza przestrzenią cyfrową. Henry Jenkins, definiując pojęcie konwergencji rozumianej jako proces łączący różne media w jednym urządzeniu, wpro- wadza tzw. zmianę kulturową, która może być przykładem miękkiego determinizmu  [3]. Równie ważne w tej koncepcji jest zwrócenie uwagi na samych uczestników procesu recepcji. Należy bowiem pamiętać, że nawet za najbardziej skomplikowanymi mechanizmami cyfrowymi stoi człowiek, jego wiedza i umiejętności interpretowania informacji. Dostrzegł to Wal- ter J. Ong, który w tekście Informacja a/lub komunikacja – interakcje pisze: system informacyjny zaprojektowany przez ludzi nie może po prostu wynikać z innej informacji, lecz wymaga także wcześniejszej komunikacji, motywacji po- wiązanej z dyskursem między świadomymi istotami ludzkimi. Komputery mają swe ostateczne źródło w człowieku, a nie w innym komputerze czy w konkatenacji innych komputerów ad infinitum  [4]. Jak zatem przedstawić najważniejsze założenia recepcji antyku w Sieci? Na początek najprościej posłużyć się metaforą. Wyobraźmy sobie skrzynię, w której ktoś zamknął pewien przedmiot. Wiedzeni ciekawością, niczym mityczna Pandora, próbujemy ową skrzynię otworzyć. Okazuje się jednak, że kluczem jest poznanie mechanizmu, któ- ry zabezpiecza schowaną w niej rzecz. W chwili kiedy udaje się nam wyko- nać zadanie i dostać do wnętrza, znajdujemy kolejną skrzynię z następnym chroniącym ją mechanizmem. Ciekawość wzrasta, a sytuacja powtarza się raz za razem. Kiedy wszystkie mechanizmy zostają już rozszyfrowane i wszystkie skrzynie otwarte, odnajdujemy upragniony przedmiot: kartkę papieru, a na niej napis – złóż wszystkie skrzynie i rozpocznij od nowa. Być może zastosowaną w tym miejscu przenośnię powinno uznać się za niestosowną w monografii naukowej, jednak to ta właśnie metafora precyzyjnie oddaje skomplikowane relacje między różnymi przestrze- niami badań recepcji antyku w środowisku cyfrowym. Ową skrzynią jest Internet, w którym zamknięto, a właściwie należałoby powiedzieć, nie- ustannie zamyka się, literaturę antyczną. Otwieranie kolejnych skrzyń jest procesem recepcji wiodącym w stronę poznania kolejnych jej mechani- zmów. Powtarzalność tego procesu ilustruje dynamikę cyberprzestrzeni, która w wyniku technologii i działań użytkowników Sieci nieustannie się aktualizuje i dezaktualizuje. [3] [4] [3]  H. Jenkins, Kultura konwergencji: zderzenie starych i nowych mediów, przeł. M. Bernatowicz, M. Filiciak, Warszawa 2007, s. 9. [4]  W.J. Ong, Informacja a/lub komunikacja – interakcje, [w:] idem, Osoba – świadomość – komunikacja. Antologia, wybór, wstęp, przekład i oprac. J. Japola, Warszawa 2009, s. 277. 11 Recepcja literatury antycznej jest zatem dynamicznym, wielowy- miarowym procesem przemiany uobecnionego w przestrzeni cyfro- wej grecko-rzymskiego tekstu. Ze względu na interdyscyplinarność zjawiska, a także jego skalę i zasięg, główny punkt ciężkości położono w tej pracy na opisanie poszczególnych procesów recepcji i odpowie- dzialnych za nie mechanizmów. Internet przedstawiono jako nową przestrzeń recepcji w czterech wymiarach: • jako przestrzeń uobecniania się treści antycznych; • jako przestrzeń właściwej recepcji literatury antycznej; • jako przestrzeń uniwersum kulturowo-medialnego; • jako przestrzeń rozrywki i zabawy, w której starożytność staje się zarówno elementem przetwarzanym, jak i przetwarzającym. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że ostatni z wymiarów nie jest przed- miotem badań w niniejszej monografii. Przestrzeń rozrywki i zaba- wy, obejmująca m.in. świat gier sieciowych, jest na tyle rozbudowana i niejednorodna w swym interdyscyplinarnym wymiarze, że wymaga ona osobnych studiów, połączonych z pracą różnych środowisk nauko- wych. Niemniej należy zdać sobie sprawę, że w literaturze przedmio- tu pojawia się coraz więcej artykułów uwzględniających tę właśnie tematykę[5]. Cechą charakterystyczną recepcji literatury antycznej w Sieci jest usytuowanie jej między trzema obszarami badań: dotychczasową re- cepcją literatury antycznej głównie w literaturze wysokiego obiegu; literaturą i kulturą popularną; przestrzenią Internetu. Z tego powo- du tak wiele uwagi poświęcono w niniejszej książce stosowanym do- tąd metodom recepcji, m.in. przez Lornę Hardwick, Charlesa Martin- dale’a, Gideona Nisbeta, a w Polsce przez Stanisława Stabryłę. Ostatnia wyżej wymieniona przestrzeń staje się coraz częściej obiektem badań w polskiej literaturze przedmiotu. Świadczą o tym różne przedsię- wzięcia prowadzone zarówno przez filologów klasycznych, m.in. Ewę Skwarę, Radosława Piętkę, Aleksandrę Klęczar, Aleksandra W. Miko- łajczaka, Katarzynę Marciniak, jak i badaczy literatury popularnej, m.in. Annę Gemrę, Bogdana Trochę, Adama Mazurkiewicza, Jakuba Z. Lichańskiego. [5] [5]  Zob. m.in. S. Chmielewska, C://Hercules in Computer Games/A Heroic Evolution, [w:] Antiquity in Popular Literatu- re and Culture, eds K. Dominas, E. Wesołowska, B. Trocha, Newcastle upon Tyne 2016, s. 177–191; M. Komi- niarczuk, Starożytność na planszy, czyli studium popularno- ści motywów antycznych we współczesnych hobbystycznych grach planszowych, [w:] Antyk w zwierciadle literatury i kultury antycznej, red. A.W. Mikołajczak, K. Dominas, R. Dymczyk, Poznań 2015, s. 117–130. 12 Należy jednak zaznaczyć, że choć recepcja antyku w literaturze i kulturze popularnej jest zjawiskiem niezwykle interesującym, to zagadnienie to wymaga osobnych badań i analiz. Uznanie literatury i kultury popularnej za główny obszar recepcji oznaczałoby, że specy- fika Internetu jest konsekwencją przemian zachodzących w popkul- turze. Teza ta nie jest pozbawiona argumentów, jednak w kontekście recepcji stanowi bardzo duże uproszczenie, prowadzące proces in- korporacji literatury antycznej w stronę jednokierunkowej interpre- tacji. Z drugiej strony popkultura jest niejednokrotnie kluczem do właściwego zrozumienia samej istoty transformacji antyku. Wpisu- je ona starożytność w szeroki kontekst interdyscyplinarny, nieogra- niczający się tylko i wyłącznie do badania zgodności między literac- kim pierwowzorem a inkorporowanym w nową przestrzeń motywem lub wątkiem literackim. Z tego powodu recepcję literatury antycznej w popkulturze potraktowano jako zjawisko zastane, precyzyjnie opi- sane m.in. przez Annę Gemrę, Bogdana Trochę, Adama Mazurkiewicza, Jakuba Z. Lichańskiego  [6]. W kontekście powyższej problematyki warto kilka słów poświęcić na definicję literatury i kultury popularnej. Tę pierwszą wprowadzono za Słownikiem literatury popularnej pod redakcją Tadeusza Żabskiego jako „dziedzinę twórczości literackiej, obejmującą utwory przeznaczone dla szerokiego kręgu czytelników, nastawione na realizację ich potrzeb osobowościowych, na dostarczenie im rozrywki i silnych przeżyć emo- cjonalnych”  [7]. Drugą definicję podano za Johnem Fiske: „Kultura po- pularna – pisze autor – to nie tyle kultura przedmiotów artystycznych i obrazów, ile zespół czynności kulturowych, dzięki którym sztuka przenika do obyczaju i warunków codziennego życia”  [8]. [6] [7] [8] [6]  A. Gemra, Nec Hercules Contra Plures: What Popular Culture Does with Antiquity (Outline of the Problem), [w:] Antiquity in Popular Literature and Culture, eds K. Dominas, E. Wesołowska, B. Trocha, Newcastle upon Tyne 2016, s. 91–116; B. Trocha, Between the Clichés and Speculative Re- -Narration: Features of Ancient Themes in Popular Literature, [w:] Antiquity in Popular Literature and Culture, eds K. Do- minas, E. Wesołowska, B. Trocha, Newcastle upon Tyne 2016, s. 21–36; A. Mazurkiewicz, Recepcja antyku w kultu- rze popularnej. Wstępne propozycje rozpoznania zjawiska (na wybranych przykładach), [w:] Antyk w zwierciadle literatury i kultury popularnej, red. A.W. Mikołajczak, K. Dominas, R. Dymczyk, Poznań 2015, s. 8–23; J.Z. Lichański, Wątki antyczne w powieści kryminalnej: próba opisania zjawiska, [w:] Antyk w zwierciadle literatury i kultury popularnej, red. A.W. Mikołajczak, K. Dominas, R. Dymczyk, Poznań 2015, s. 24–38. [7]  T. Żabski, Literatura popularna, [hasło w:] Słownik li- teratury popularnej, red. idem, Wrocław 2006, s. 310. Zob. również J.Z. Lichański, W. Kajtoch, B. Trocha, Literatura i kultura popularna. Metody: propozycje i dyskusje, Wrocław 2015. [8]  J. Fiske, Postmodernizm i telewizja, przeł. J. Mach, [w:] Pejzaże audiowizualne, red. A. Gwóźdź, Kraków 1997, s. 175. Zob. również idem, Zrozumieć kulturę popularną, przeł. K. Sawicka, Kraków 2010. 13 W rozdziale pierwszym przedstawiono dwie koncepcje rozumie- nia literatury antycznej w Internecie: 1) jako teksty opublikowane i udostępnione w środowisku cyfrowym; 2) jako niezliczoną liczbę przykładów recepcji w postaci setek stron i serwisów internetowych. Następnie zagadnienia te wpisano w tematykę eClassics, łączącą filolo- gię klasyczną z technologiami internetowymi i informacyjnymi oraz tematyką medioznawczą. EClassics i medioznawstwo wyznaczają w ten sposób dwie możliwości badań literatury antycznej w cyberprzestrzeni. Celem rozdziału drugiego jest odpowiedź na pytanie, jak w dotych- czasowych pracach i przedsięwzięciach związanych z recepcją antyku w szeroko rozumianej kulturze współczesnej przedstawiano proble- matykę Internetu i czy w ogóle tematyka ta była przedmiotem analiz naukowych. Badaczom recepcji ukazują się trzy możliwe odpowiedzi na te pytania. Po pierwsze Internet może być postrzegany jako instru- mentarium informatyczne pozwalające np. na coraz dokładniejsze pu- blikowanie i udostępnianie tekstów antycznych. Po drugie można go wpisać w zagadnienia związane z edukacją i wreszcie po trzecie jako uzupełnienie tradycyjnych metod recepcji – przestrzeń niekończą- cych się przykładów i odniesień, w której medium jest zaledwie plat- formą cyfrową. Uznanie Internetu za nową przestrzeń badań wymaga precyzyj- nej definicji tego medium, a następnie zestawienia jej z powszechnie używanymi terminami „nowych mediów” i „Web 2.0”. Problemom tym poświęcono rozdział trzeci. Poprzedza je niezwykle ważne rozróżnienie między przetwarzaniem danych a odczytywaniem i interpretowaniem informacji przez człowieka. Ten najbardziej techniczny rozdział kończy się wprowadzeniem pojęcia „antycznej przestrzeni cyfrowej”, którą tworzą informacje oraz korzystający z nich internauci. Cechą charak- terystyczną tej przestrzeni jest brak granic, dynamiczność, ulotność, zmienność. Rozdział czwarty rozpoczyna dokładna analiza trzech wspomnia- nych już przestrzeni recepcji literatury antycznej w Internecie. W tej części pracy skupiono się przede wszystkim na opisaniu mechanizmów transformacji antyku w perspektywie determinizmu technologicz- nego i w następstwie tego wprowadzeniu czterech wyróżnionych już wymiarów recepcji grecko-rzymskich tekstów. Rozdział piąty opisuje pierwszy wymiar recepcji – uobecnianie się treści antycznych w Sieci. Wyodrębniono w nim trzy procesy tego wymiaru – publikowanie, udostępnianie i tworzenie informacji – które 14 układają się w dwa schematy: historyczny oraz współczesny. Jedynie pierwszy schemat pozwala prześledzić powyższe procesy w ujęciu chronologicznym. Rozdział piąty otwiera omówienie mechanizmu digi- talizacji, bez którego podjęcie jakiejkolwiek dyskusji na temat recepcji literatury antycznej w cyberprzestrzeni byłoby bezzasadne. Następnie przedstawiono proces udostępniania i tworzenia grecko-rzymskich tekstów oraz dokonano ich klasyfikacji, wyodrębniając trzy grupy serwisów: wydawniczy, akademicki i społecznościowy. Rozdział szósty jest pewnego rodzaju wprowadzeniem do drugiego wymiaru recepcji literatury antycznej w Internecie. Dzięki zestawieniu tematyki i problematyki detektywistycznych powieści kryminalnych rozgrywających się w czasach starożytnych ze specyfiką Internetu w chwili powstania WWW na początku lat 90. rozdział ten dotyczy zarówno twórców literatury popularnej, jak i jej odbiorców. Autorzy mogą korzystać z Sieci, wyszukując w niej informacji na temat epoki starożytnej, np. konkretnych źródeł literackich, oraz sprawdzać zain- teresowania czytelników, śledząc ich wypowiedzi na forach interneto- wych lub w serwisach społecznościowych. Odbiorcy mogą natomiast postrzegać Internet jako narzędzie umożliwiające im w każdej chwili sprawdzenie bądź zweryfikowanie użytych przez autora motywów czy passusów z literatury antycznej. Między autorami a odbiorcami powstaje zatem sprzężenie zwrotne, które wytwarzane jest przez Sieć i jej specyfikę, czyli przez procesy recepcji i jej mechanizmy. Rozdział siódmy opisuje dwa kolejne wymiary transformacji grec- ko-rzymskich tekstów: właściwą recepcję oraz uniwersum kulturowo-  -medialne. Pierwsze dwa podrozdziały poświęcono nowym sposobom rejestrowania oraz analizowania literatury antycznej w szeroko ro- zumianej kulturze współczesnej oraz trzem wykorzystywanym do- tąd metodom badań recepcji: destrukcji, dekonstrukcji i degradacji. Właściwą recepcję literatury antycznej w Sieci otwierają trzy sche- maty zależności między recypowanymi produktami przestrzeni cy- frowej a literaturą antyczną. Opis drugiego wymiaru zamyka analiza jego wzorcowych przykładów: Wikipedii i YouTube. Kolejny podroz- dział – uniwersum kulturowo-medialne – jest w rzeczywistości rozwi- nięciem koncepcji supersystemu rozrywkowego Marshy Kinder  [9] oraz opowiadania transmedialnego Henry’ego Jenkinsa  [10]. Koncepcje te [9]  [10] [9]  M. Kinder, Playing with Power in Movies, Television, and Video Games: From Muppet Babies to Teenage Mutant Ninja Turtles, Berkeley 1991, s. 2. [10]  H. Jenkins, Kultura konwergencji…, op. cit., s. 93–129. 15 zamykają ostatni, omówiony w tej książce wymiar recepcji literatury antycznej w Internecie. Kilka słów komentarza należy poświęcić zastosowanej w niniejszej pracy terminologii. Takie pojęcia, jak Internet, Sieć, a nawet WWW potraktowano z powodów stylistycznych synonimicznie, tym samym zdając sobie sprawę z faktu, że WWW jest jedną z usług Internetu, a sam Internet jest jedną z sieci komputerowych. Z tych samych powodów używany jest w tekście wieloznaczny termin „cyberprzestrzeń”  [11]. Wiele z powyższych kwestii omówiono w rozdziale trzecim. Rozbudowane niekiedy przypisy wynikają z samej specyfiki me- diów cyfrowych, stąd też wiele adresów URL jest długich i przez to nieczytelnych. Dlatego w bibliografii wszystkie źródła elektroniczne podzielono na dwie części: serwisy internetowe poświęcone literaturze antycznej i jej recepcji oraz pozostałe źródła elektroniczne. [11] [11]  A. Mazurkiewicz, Cyberprzestrzeń, [hasło w:] idem, Z problematyki cyberpunku. Literatura – sztuka – kultura, Łódź 2014, s. 120–124. [7]  1. Dwa wymiary rozumienia literatury antycznej w Internecie Rozdział I Od antyku do Internetu, od Internetu do antyku – próba scalenia W przestrzeni tradycyjnej, którą przedstawiciele kanadyjskiej szkoły medioznawczej (Marshall McLuhan, Eric A. Havelock, Walter J. Ong, Derrick de Kerckhove) określają mianem galaktyki Gutenberga, histo- ria literatury antycznej obejmuje całe piśmiennictwo od czasów archa- icznych (IX wiek p.n.e.) aż po VI wiek n.e. Jak pisze Mieczysław Brożek w przedmowie do Historii literatury łacińskiej w starożytności. Zarys: „Na dzieje literatury składają się dzieje jej powstania i narastania oraz dzieje trwania i przemijania”[1]. Obok monumentalnych prac z zakresu historii literatury greckiej i łacińskiej (m.in. Literatura grecka Tadeusza Sinki, t. 1–3, Kraków–Wrocław 1931–1954)[2] jej tematykę uzupełniają liczne monografie poświęcone konkretnym autorom (np. Cyceron i jego współcześni Kazimierza Kumanieckiego, Warszawa 1959), gatunkom literackim (np. Historia komedii rzymskiej Ewy Skwary, Warszawa 2001), a także wybranej problematyce (np. Choreja. Muza i bóstwo w religii grec- kiej Edwarda Zwolskiego, Warszawa 1978). W porównaniu z galaktyką Gutenberga literaturę antyczną w Internecie należy rozumieć dwuwy- miarowo: 1) jako opublikowane i udostępnione teksty w środowisku cyfrowym; 2) jako niezliczoną liczbę przykładów recepcji w postaci setek stron i serwisów internetowych. Takie rozumienie literatury [1] [2]  [1]  M. Brożek, Historia literatury łacińskiej w starożytności. Zarys, Wrocław 1969, s. 5. [2]  Zob. również Literatura Grecji starożytnej, red. H. Pod- bielski, t. I: Epika – liryka – dramat, t. II: Proza historyczna – krasomówstwo – filozofia i nauka – literatura chrześcijańska, Lublin 2005; M. Cytowska, L. Rychlewska, H. Szelest, Literatura rzymska. Okres archaiczny, Warszawa 1996; M. Cy- towska, H. Szelest, Literatura rzymska. Okres augustowski, Warszawa 1990; iidem, Literatura rzymska. Okres cesarstwa, Warszawa 1992; iidem, Literatura rzymska. Okres cesarstwa. Autorzy chrześcijańscy, Warszawa 1994; K. Kumaniecki, Literatura rzymska. Okres cyceroński, Warszawa 1977. 18 antycznej otwiera z kolei dwie możliwości rozumienia Internetu: 1) jako przestrzeni publikowania, udostępniania i upowszechniania grecko-rzymskich tekstów oraz wiedzy o nich; 2) jako przestrzeni re- cepcji literatury antycznej podlegającej konkretnym mechanizmom cyfrowym, marketingowym, kulturowym itp. Do pierwszego wymiaru rozumienia literatury antycznej, który może być uzupełnieniem tradycyjnego obszaru badań, możemy zaliczyć m.in. cyfrowe wydania tekstów antycznych i ich przekłady, komentarze i artykuły naukowe, zdigitalizowane edycje książek wielu znanych wy- dawnictw (Brill, Cambridge University Press, Wiley Online Library oficy- ny Wiley-Blackwell  [3]). Przykładem jest w tym zakresie The Perseus Digital Library [4] (ilustr. 1), jeden z najstarszych serwisów internetowych, udo- stępniających od roku 1987 teksty literatury greckiej i łacińskiej (zarów- no w oryginale, jak i angielskim przekładzie – kolekcja Greek and Roman materials) [5], a także repozytoria grecko-rzymskiej literatury, takie jak Classical Latin Texts. A Resource Prepared by The Packard Humanities Institute [6], The Latin Library [7], IntraText Digital Library [8], Bibliotheca Augustana [9]. Ser- wisy Theoi Greek Mythology Aarona J. Atsmy [10] oraz Greek Mythology Link Carlosa Parady [11] przedstawiają natomiast setki haseł mitologicznych, opracowanych zarówno pod kątem filologicznym, jak i ikonograficznym. Ponadto Theoi udostępnia najważniejsze teksty źródłowe związane z mi- tologią antyczną (dział Theoi Texts Library) [12], np. Teogonię Hezjoda, Bi- bliotekę Pseudo-Apollodora i wiele innych, łącznie około stu pozycji [13]. [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9]  [10]  [11]  [12]  [13]  [3]  http://onlinelibrary.wiley.com/, dostęp: 29 I 2017. [4]  http://www.perseus.tufts.edu/hopper/, dostęp: 5 X 2016. [5]  www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collec- tion=Perseus:collection:Greco-Roman, dostęp: 5 X 2016. Każdy przekonwertowany do postaci cyfrowej tekst Perseus Digital Library jest w pełni interaktywny, co pozwala użytkownikowi przeszukiwać go pod kątem rozmaitych parametrów takich jak np. częstotliwość występowania danego słowa w korpusie wszystkich an- tycznych dzieł bazy – aplikacja Perseus Search Tools. Zob. http://www.perseus.tufts.edu/hopper/search?doc=Per- seus%3atext%3a2008.01.0501, dostęp: 5 X 2016. [6]  http://latin.packhum.org/, dostęp: 5 X 2016. [7]  http://www.thelatinlibrary.com/, dostęp: 5 X 2016. [8]  Korpus tekstów łacińskich znajduje się na stronie Bibliotheca Latina IntraText, http://www.intratext.com/ latina/, dostęp: 5 X 2016. [9]  https://www.hs-augsburg.de/~harsch/augustana. html, dostęp: 5 X 2016. [10]  http://www.theoi.com/, dostęp: 5 X 2016. [11]  http://www.maicar.com/GML/AboutGML.html, dostęp: 5 X 2016. [12]  http://www.library.theoi.com/, dostęp: 5 X 2016. [13]  Większość tekstów dostępnych w bazie Theoi Texts Library pochodzi z wydań Loeb Classical Library znajdują- cych się w tzw. domenie publicznej (ang. public domain). Jest to twórczość, z której można korzystać bez ograni- czeń wynikających z uprawnień posiadaczy autorskich praw majątkowych, gdyż prawa te wygasły lub twórczość ta nigdy nie była bądź nie jest przedmiotem prawa autorskiego. Na przykład tekst Teogonii Hezjoda pochodzi z następującego wydania: Hesiod, Homeric Hymns, Epic Cycle, Homerica, transl. H.G. Evelyn-White, Loeb Classical Library, v. 57, London 1914, http://www.theoi.com/Text/ HesiodTheogony.html, dostęp: 5 X 2016. 19 Dużą popularnością cieszą się również hasła encyklopedii Britanni- ca [14], a w kontekście filozofii antycznej materiały Stanford Encyclopedia of Philosophy [15]. Do drugiego wymiaru rozumienia literatury antycznej w cyber- przestrzeni należą m.in. rozmaite serwisy społecznościowe. Reprezen- tują one wiedzę specyficzną, współtworzoną przez setki tysięcy inter- nautów na całym świecie, wśród których najpopularniejsza jest bez wątpienia Wikipedia [16]. Dla przykładu, anglojęzyczne hasło „Virgil” utworzono 10 sierpnia 2001 roku [17]. W latach 2001–2016 pracowało nad nim 1057 edytorów, którzy na 2075 wersjach elektronicznego do- kumentu dokonali 1487 zmian [18]. W ciągu ostatnich trzech miesięcy (od 7 lipca do 4 października 2016) angielską wersję witryny wyświet- lono 92 532 razy (1028/dzień) [19]. Hasło dostępne jest w 138 językach. W rozpatrywanym okresie łączna liczba użytkowników wyniosła [14]  [15]  [16]  [17]  [18]  [19]  Ilustr. 1 Zrzut ekranowy głównej strony Perseus Collection. Greek and Roman Materials [14]  https://www.britannica.com/, dostęp: 5 X 2016. [15]  http://plato.stanford.edu/, dostęp: 5 X 2016. [16]  Według firmy Alexa monitorującej rynek inter- netowy Wikipedia zajmuje szóste miejsce wśród najpo- pularniejszych serwisów na świecie, zob. http://www. alexa.com/siteinfo/wikipedia.org, dostęp: 7 X 2016. [17]  https://en.wikipedia.org/w/index.php?ti- tle=Virgil&dir=prev&action=history, dostęp: 5 X 2016. Najstarszą wersję hasła można znaleźć na następującej stronie: https://en.wikipedia.org/w/index.php?ti- tle=Virgil&oldid=292931, dostęp: 5 X 2016. [18]  Obliczeń dokonano na podstawie da- nych pochodzących z działu Revision history statistic, https://tools.wmflabs.org/xtool- s-articleinfo/?article=Virgil&project=en.wikipedia.org, dostęp: 5 X 2016. [19]  https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=en. wikipedia.org&platform=all-access&agent=user &range=latest-90&pages=Virgil, dostęp: 5 X 2016. 20 301 985 (3355/dzień)  [20]. Do omawianego hasła prowadzi ponad 2 ty- siące odnośników zlokalizowanych w innych hasłach Encyklopedii, np. „Ennius”, „Aeneas”, „Diana (mythology)” itd. [21] Innym ciekawym przykładem z zakresu projektów społecznościowych jest należący do korporacji Google serwis YouTube. Występuje w nim około 51 tysięcy filmów związanych z hasłem „Iliad” (stan na październik 2016). To tyl- ko jeden z ogromnej liczby przykładów stron i serwisów odnoszących się w tytule do literatury antycznej. Każdy z nich generuje setki wy- powiedzi, komentarzy i odnośników do innych stron internetowych. Wymiar ten reprezentują również tysiące amatorskich stron inter- netowych, blogów, informacji i komentarzy na Facebooku, mniej lub bardziej udanych kopii popularnych serwisów i witryn internetowych. Podstawowym problemem badawczym, wynikającym z odmiennego niż w przestrzeni tradycyjnej rozumienia literatury antycznej w Inter- necie, jest sam podział uwzględniający dwa wymiary grecko-rzymskich tekstów. Mogłoby się wydawać, że jest on precyzyjny i w istotny sposób wyznacza granicę zagadnienia. Tymczasem specyfika Sieci, objawia- jąca się przede wszystkim w jej interaktywności i hipertekstualności, sprawia, że wymiary te mogą nieustannie przenikać się i uzupełniać. W wyniku tych zmian – zachodzących albo na granicy przestrzeni tra- dycyjnej i cyfrowej, albo wyłącznie w cyberprzestrzeni – w problema- tyce recepcji literatury antycznej w środowisku cyfrowym pojawia się kolejny obszar badawczy: literatura i kultura popularna. Ilustrują to następujące przykłady. Film Minecraft: Theseus and the Minotaur [22], zamieszczony przez użytkownika Inferno w serwisie YouTube 25 marca 2012 roku, przed- stawia historię jednego z najczęściej przetwarzanych motywów mi- tologicznych – zmagania Tezeusza z Minotaurem (ilustr. 2). Podstawą fabuły kilkuminutowego klipu mogą być podręczniki mitologicz- ne w wersji książkowej (np. A handbook of Greek mythology: including its extension to Rome H.J. Rose, New York 1959), jak i elektronicznej (np. wspomniane już Theoi Greek Mythology [23] oraz Greek Mythology [20]  [21]  [22]  [23]  [20]  https://tools.wmflabs.org/langviews/?project=en. wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range= latest-90&page=Virgil&sort=views&direction=1&view=- list, dostęp: 5 X 2016. [21]  https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Virgil &action=info#mw-pageinfo-watchers, dostęp: 5 X 2016.   [22]  https://www.youtube.com/watch?v=knTZH3uiJAU, dostęp: 29 I 2017. [23]  Zob. hasło Minotauros, http://www.theoi.com/ Ther/Minotauros.html, dostęp: 4 II 2017, a także przed- stawienia Tezeusza i Minotaura na greckich wazach, Greek Vase Paintings 8, http://www.theoi.com/gallery-va- se-paintings-8.html, dostęp: 4 II 2017. 21 Link [24]), a także hasła pochodzące z Wikipedii [25]. Prymarnym źró- dłem wszystkich materiałów jest jednak literatura antyczna, np.: Żywot Tezeusza Plutarcha, Biblioteka Pseudo-Apollodora (III 1, 4; Epitome I, 8) i wiele innych. Najciekawszy w kontekście recepcji jest jednak sam sposób przedstawienia historii przez Inferno. Autor bazuje na niezwy- kle popularnej grze komputerowej Minecraft, stworzonej przez Mar- kusa Perssona i rozwijanej przez studio Mojang AB od 2009 roku [26]. Produkcję dopełnia muzyka Two Steps from Hell (utwór Moving Moun- tains), niezwykle popularna przy tego typu przedsięwzięciach [27]. Czy film jest zatem przykładem recepcji mitologii i literatury an- tycznej, w którym wykorzystano jedną z ikon kultury popularnej, czy też przykładem zainteresowań grą Minecraft fanów, którzy na- wiązali tym razem do znanego niemal każdemu odbiorcy opowiada- nia [28]? W zależności od udzielonej odpowiedzi literatura antyczna jest albo podmiotem recepcji, jeśli uznamy, że punktem przewodnim [24]  [25]  [26]  [27]  [28]  Ilustr. 2 Zrzut ekranowy z klipu Inferno Minecraft: The- seus and The Minotaur [24]  Zob. hasło Theseus, http://www.maicar.com/GML/ Theseus.html, dostęp: 4 II 2017. [25]  Zob. https://en.wikipedia.org/wiki/Minotaur oraz https://en.wikipedia.org/wiki/Theseus, dostęp: 29 I 2017. [26]  Minecraft to niezależna produkcja pozwalająca graczom na tworzenie własnych przedmiotów oraz wznoszenie wymyślonych przez nich budynków w świe- cie osadzonym w realiach fantasy. Jak piszą autorzy serwisu GRYOnline.pl: „Cała gra to w gruncie rzeczy jedna wielka piaskownica, nieograniczająca w żaden sposób swobody gracza”. Zob. http://www.gry-online. pl/S016.asp?ID=15755, dostęp: 30 I 2017. Zob. również ofi- cjalną stronę gry: https://minecraft.net/pl-pl/, dostęp: 30 I 2017. [27]  Two Steps from Hell to wytwórnia muzyczna, pro- wadzona przez Thomasa Bergersena i Nicka Phoeniksa, zajmująca się produkcją oprawy muzycznej głównie do zwiastunów filmowych oraz zwiastunów gier kom- puterowych, zob. http://www.twostepsfromhell.com/ page2/index.html, dostęp: 4 II 2017. [28]  Po wpisaniu w okno wyszukiwarki YouTube frazy „minecraft mythology” odbiorca otrzyma 343 tysięcy wyników, „minecraft films” – ponad 11 milionów. 22 są mitologiczne postaci, albo też jej przedmiotem, jeśli założymy, że klip koncentruje się na grze Minecraft. Bez względu jednak na odpo- wiedź źródłem prezentacji Inferno jest pośrednio lub bezpośrednio literatura antyczna inkorporowana przez medium cyfrowe i przed- stawiona za pomocą kultury masowej. Popularność klipu, który doczekał się ponad 11 tysięcy odsłon, nie musi jednak wynikać z zainteresowań odbiorców mitologią antyczną. W 2011 roku premierę miał film w reżyserii Tarsema Singha Immortals. Bogowie i herosi (Immortals, USA), opowiadający o walce Tezeusza z tyta- nami. Jednym z najbardziej charakterystycznych motywów produkcji jest walka głównego bohatera z postacią przypominającą do złudzenia mitycznego Minotaura. Ponadto kilka miesięcy po umieszczeniu Mine- craft: Theseus and the Minotaur w serwisie YouTube firma Lego wprowa- dziła do sprzedaży nową serię klocków: Lego Minecraft [29]. Klocki Lego stały się przewodnim motywem innego filmu: The- seus and The Minotaur Year 5 Lego Animation. Jego twórcami i narrato- rami są pięciolatkowie z przedszkola Pilgrim Primary School z Ply- mouth w Wielkiej Brytanii [30]. Podobnie jak w poprzednim przykła- dzie, mamy do czynienia z Minotaurem i Tezeuszem. Pojawiają się również postaci Ariadny, Minosa, Egeusza. Dzieci przedstawiły fabu- [29]  [30]  Ilustr. 3 Tezeusz, Ariadna i nić. Zrzut ekranowy z ani- macji Theseus and The Minotaur Year 5 Lego Animation [29]  Duńska firma odpowiedziała w ten sposób na ogromne zainteresowanie grą Minecraft. Najprawdo- podobniej wprowadzenie nowej linii klocków zostało poprzedzone wnikliwą analizą rynku, uwzględniającą również serwisy społecznościowe, w tym platformę wideo YouTube. W kontekście Lego Minecraft, zob. https://www.lego.com/pl-pl/minecraft oraz Minecraft. Brickipedia. Fandom powered by Wikia, http://lego.wikia. com/wiki/Minecraft, dostęp: 30 I 2017. [30]  https://www.youtube.com/watch?v=Jh1mzp_cYjo, dostęp: 30 I 2017. Film, który jest bardzo swobodnym nawiązaniem do mitologii, zamieszczono w serwisie 3 III 2014 roku w kategorii edukacja. 23 łę mitu za pomocą rozmaitych zestawów klocków Lego, które uzupeł- niły m.in. kartonami, kolorowymi wycinankami oraz obowiązkowym w historii kłębkiem nici (ilustr. 3). Kultura popularna jest w powyższych przykładach kluczem do przedstawienia (perspektywa autorów) i zrozumienia (perspektywa odbiorców) mitu o Tezeuszu i Minotaurze w środowisku cyfrowym. Internet staje się w tym kontekście miejscem przenikania się trzech przestrzeni: literatury antycznej i jej dotychczasowej recepcji, środo- wiska cyfrowego oraz literatury i kultury popularnej. Analiza przy- wołanych tu filmów bez odniesień do popkultury odbiera proceso- wi recepcji jego istotę, wynikającą z zastosowanych mechanizmów przynależnych zarówno do cyberprzestrzeni, jak i literatury i kul- tury popularnej. Kolejnym problemem wynikającym z dwuwymiarowego rozumie- nia literatury antycznej jest pytanie o jej skalę i zasięg w Internecie. Po wpisaniu do wyszukiwarki Google frazy „ancient literature” w ciągu niespełna sekundy otrzymamy ponad 88 milionów stron interneto- wych, po wpisaniu frazy „literatura antyczna” ponad czterysta tysięcy (stan na 5 października 2016 roku) [31]. Charakterystyczne dla Inter- netu jest to, że ramy powyższych pojęć – bez względu na ich znaczenie, definicję i język – wyznacza wyszukiwarka internetowa: program kom- puterowy działający na podstawie odpowiednich algorytmów i stoso- wany do znajdowania, indeksowania i udostępniania informacji [32]. Jak pisze Alexander Halavais w książce Wyszukiwarki internetowe a społe- czeństwo: „Nowoczesna wyszukiwarka przejęła obowiązki, które przed- stawiciele wielu starożytnych kultur przekazywali wyroczni – rolę źródła wiedzy na temat świata i tego, kim jesteśmy” [33]. We wrześniu [31]  [32]  [33]  [31]  Polityka prywatności firmy Google znacząco zmie- niła się 1 III 2012 roku, a jej aktualna wersja pochodzi z 29 VIII 2016 roku. Na stronach korporacji, we wstępie do punktu Gromadzone informacje (https://www.google.com/ intl/pl/policies/privacy/#infocollect, dostęp: 5 X 2016), czytamy: „Aby oferować wszystkim użytkownikom lepsze usługi, zbieramy różnorodne informacje – od informacji podstawowych, takich jak określenie, jakim językiem posługuje się użytkownik, aż po te bardziej złożone, np. ustalenie najbardziej przydatnych reklam, najbliższych internetowych znajomych lub ulubionych filmów na YouTube”. Oznacza to, że system wyszukiwania informacji nie opiera się już tylko i wyłącznie na algoryt- mie PageRank, czyli ocenianiu jakości strony na podsta- wie liczby prowadzących do niej połączeń, ale uwzględ- nia również szereg innych parametrów, w tym pełną personalizację usług. Zob. Google. Wszystko o wyszukiwaniu. Algorytmy, http://www.google.pl/intl/pl/insidesearch /howsearchworks/algorithms.html, dostęp: 5 X 2016. [32]  Zasady działania wyszukiwarek internetowych, zob. J.L. Ledford, SEO. Biblia, przeł. J. Lipka, Gliwice 2009, s. 25–32; L. Rosenfeld, P. Morville, Architektura informacji w serwisach internetowych, przeł. K. Masłowski, T. Jarzę- bowicz, Gliwice 2003, s. 172–177. [33]  A. Halavais, Wyszukiwarki internetowe a społeczeń- stwo, przeł. T. Płudowski, Warszawa 2012, s. 15. 24 2016 roku witrynę najpopularniejszej w Polsce wyszukiwarki Google odwiedziło ponad 97% użytkowników Internetu [34]. Powyższe dane warto zestawić z kilkoma faktami pochodzącymi z historii filologii klasycznej. Otóż w 1839 roku August Friedrich von Pauly opublikował pierwszy tom Realencyclopädie der Classischen Alter- tumswissenschaft. Po jego śmierci w 1845 roku dzieło kontynuowali Chri- stian Waltz i Wilhelm Teuffel. Pierwsza edycja encyklopedii, licząca sześć tomów, została ukończona w roku 1852 [35]. W 1890 roku Georg Otto August Wissowa rozpoczął pracę nad nową, dokładniejszą wersją Realencyclopädie, obejmującą całą wiedzę o starożytności klasycznej. Dziewięćdziesiąt lat pracy zaowocowało monumentalnym dziełem składającym się z 82 tomów – 47 w pierwszej serii (A-Q), 19 w drugiej (R-Z), 15 suplementów i indeksu [36]. Dla przykładu tylko piąty tom encyklopedii (Halbbände 9–10, Demogenes–Ephoroi) z 1905 roku za- wiera 1437 stron [37]. Najnowsza wersja encyklopedii, Der neue Pauly: Enzyklopädie der Antike, wydana w latach 1996–2003, liczy 15 tomów i indeks, łącznie ponad 12 tysięcy stron [38]. Anglojęzyczna wersja tego wydania, Brill’s New Pauly: Encyclopaedia of the Ancient World, składa się z dwóch części: Antiquity (15 tomów i indeks), Classical Tradition (5 tomów i indeks), oraz 6 suplementów [39]. Wersja ta dostępna jest w formie elektronicznej na stronie wydawnictwa Brill [40]. [34]  [35]  [36]  [37]  [38]  [39]  [40]  [34]  Według danych firmy gemiusRanking. Zob. ran- king Wyszukiwarki – silniki, stan na 5–25 IX 2016, http:// www.ranking.pl/pl/rankings/search-engines.html, dostęp: 5 X 2016. [35]  Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissen- schaft in alphabetischer Ordnung, hrsg. A.F. von Pauly, C. Walz, W.S. Teuffel et al., Stuttgart 1837–1852. [36]  Paulys Real-Encyclopädie der classischen Alter- tumswissenschaft, hrsg. A.F. von Pauly, G. Wissowa, W. Kroll, K. Witte, K. Mittelhaus, K. Ziegler, H. Gärtner, A. Wünsch, Stuttgart 1894–1980. Wykaz wszystkich tomów: http://www.worldcat.org/title/paulys-real-en- cyclopadie-der-classischen-altertumswissenschaft/ oclc/21477521#details-allauthors, dostęp: 6 X 2016. [37]  Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswis- senschaft, hrsg. G. Wissowa, Bd. 5, Stuttgart 1905, https://ia800309.us.archive.org/25/items/PWRE09–10/ PWRE09–10_Bd_V_1903–5.pdf, dostęp: 6 X 2016. [38]  Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, hrsg. H. Can- cik, H. Schneider, A.F. von Pauly, Bd. 1–16, Stuttgart 1996–2003. Niniejsze wydanie dostępne jest online na stronie wydawnictwa BrillOnline, http://reference- works.brillonline.com/browse/der-neue-pauly, dostęp: 6 X 2016. W latach 2004–2015 ukazało się również 10 suplementów. Ich wykaz wraz z czterema kolejnymi zapowiedziami wydawniczymi można znaleźć na stronie wydawnictwa Wissenschaftliche Buchgesell- schaft, http://www.wbg-wissenverbindet.de/shop/ de/wbg/der-neue-pauly-%E2%80%93-supplemente, dostęp: 6 X 2016. W latach 1964–1975 wydano jak dotąd najkrótszą wersję leksykonu, Der Kleine Pauly: Lexikon der Antike, hrsg. H. Gärtner, A.F. von Pauly, W. Sontheimer, K. Ziegler, Bd. 1–5, München 1964–1975. [39]  Zob. http://www.brill.com/publications/brills- new-pauly-supplements, dostęp: 28 XI 2016. [40]  http://referenceworks.brillonline.com/browse/ brill-s-new-pauly, dostęp: 6 X 2016. Jednodniowy dostęp do bazy kosztuje niecałe 14 dolarów amerykańskich (13.95 – stan na 6 X 2016). 25 Innym przykładem jest pomnikowy Ausführliches Lexikon der griechi- schen und römischen Mythologie, który od 1884 roku wydawany był pod redakcją Wilhelma Heinricha Roschera w wydawnictwie B.G. Teubner. Po śmierci Roschera w 1923 roku jego pracę kontynuował Konrat Zie- gler. Zakończył ją w 1937 roku [41]. Sześciotomowa encyklopedia wraz z indeksem i czterema suplementami stanowi nadal jedno z najważ- niejszych źródeł grecko-rzymskich podań, o czym świadczą wstępy do większości powojennych encyklopedii i leksykonów mitologicznych, m.in.: Classical Mythology Marka P.O. Morforda i Roberta J. Lenardona (2003), Słownik mitologii greckiej i rzymskiej Pierre’a Grimala (1951, wyd. pol. 1987), Mity greckie Roberta Gravesa (1955, wyd. pol. 1967) i wiele innych. Korzystają z niej również wymienione już serwisy internetowe: Theoi Greek Mythology oraz Greek Mythology Link. Wszystkie kilkanaście tysięcy stron Leksykonu dostępnych jest w systemie public domain w ser- wisie Internet Archive niemal we wszystkich popularnych formatach książek elektronicznych (m.in. PDF, MOBI, EPUB) [42]. Gdyby Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft oraz Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie udało się w pełni zdigitalizować (zapisać w postaci stron internetowych) [43], zin- deksować (każde hasło udostępnić wyszukiwarce internetowej) i nie- odpłatnie zapisać w domenie publicznej, zasadne stałoby się pytanie o sens istnienia „wiedzy o antyku” w takich serwisach jak Wikipedia. Mielibyśmy do czynienia z materiałem opracowanym przez znawców tematu, dodatkowo zaktualizowanym i dostosowanym do wymogów współczesnych internautów. Oznaczałoby to nadanie wszystkim tek- stom właściwej funkcjonalności i użyteczności dokumentów elektro- nicznych. Uzasadnione byłoby zaangażowanie do tego typu przedsię- wzięcia społeczności internetowej. Dotyczyłoby ono jednak nie treści poszczególnych haseł, tematów i zagadnień, ale komentarzy do nich, dyskusji i dialogu z wykorzystaniem wszelkich możliwych technologii internetowych. Wówczas największa na świecie encyklopedia społecz- nościowa byłaby w kontekście antyku tylko tym, czym w rzeczywisto- ści jest: w wielu przypadkach nieudaną parafrazą książek naukowych [41]  [42]  [43]  [41]  W.H. Roscher, Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie, Bd. 1–9, Leipzig 1884–1937. [42]  Zob. https://archive.org/search.php?qu- ery=Ausf%C3%BChrliches%20Lexikon, dostęp: 6 X 2016. [43]  Projektem ilustrującym niniejszy przykład może być serwis Digital Fragmenta Historicorum Graecorum (DFHG Project) kierowany przez Monikę Berti z The Humboldt Chair of Digital Humanities na Uniwersytecie w Lipsku. Jest to digitalizowana wciąż wersja pięcioto- mowego Fragmenta Historicorum Graecorum pod redakcją Karla Müllera wydana w latach 1841–1870. Zob. http:// www.dfhg-project.org/#, dostęp: 6 X 2016. 26 2. Dwie perspektywy badań grecko- -rzymskich tekstów w Sieci i popularnonaukowych pomieszanych z subiektywną opinią redakto- rów i ogólną wiedzą nieznanego pochodzenia, wyszukaną w Internecie. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt. Otóż wymienione przykłady obecności antyku w Internecie należą do prze- strzeni, którą określa się mianem „płytkiej sieci” – materiałów, które dostępne są dla każdego internauty i mogą być bez żadnych przeszkód indeksowane i przetwarzane przez wyszukiwarki internetowe. Zakłada się, że strony te mogą obejmować zaledwie dwadzieścia procent zaso- bów Internetu. Pozostałe osiemdziesiąt należy do tzw. „sieci głębokiej”, „niewidzialnej”, która obejmuje materiały niedostępne dla większości użytkowników [44]. Dostęp do tego typu zasobów jest płatny albo wy- maga przynależności do danej instytucji, firmy, korporacji itp. Przy- kładem mogą być w tym zakresie książki elektroniczne udostępniane przez coraz większą liczbę wydawnictw (Brill, Springer, Cambridge University Press, PWN i wiele innych), bazy danych bibliotek, uniwer- sytetów, organizacji, międzynarodowych projektów (m.in. JSTOR) [45]. Podsumowując dotychczasowe rozważania, należy szczególną uwa- gę zwrócić na problem statusu ontologicznego literatury antycznej w Internecie, która odbiorcom uobecnia się zarówno w postaci kon- kretnych tekstów, jak i różnych form recepcji. W roku 2005 wspól- nie z Aleksandrem W. Mikołajczakiem i Markiem Kaźmierczakiem pisaliśmy [46]: Problem badań nad antycznym dziedzictwem w kontekście zależności od środka przekazu pojawił się zanim jeszcze doszło do ekspansji nowych mediów w kultu- rze. Jednakże dopiero internet ukazał skalę problemu, który w okresie dominacji galaktyki Gutenberga wydawał się marginalny. Najczęściej ograniczał się on w isto- cie do opozycji oralności i piśmienności, nie odnosząc się do przemian statusu ontologicznego treści antycznych, uzależnionych od wykorzystywanego medium. Status ontologiczny literatury antycznej w  Internecie wyma- ga dwóch odmiennych perspektyw badawczych. Pomimo prze- nikania się poszczególnych wymiarów rozumienia grecko-  -rzymskich tekstów w Sieci rozwój technologii internetowych, a przede wszystkim pojawienie się serwisów społecznościowych, sprawiły, że [44]  [45]  [46]  [44]  A. Halavais, Wyszukiwarki internetowe…, op. cit., s. 59. [45]  https://www.jstor.org/, dostęp: 28 XI 2016. [46]  A.W. Mikołajczak, K. Dominas, M. Kaźmierczak, W cyfrowym labiryncie, Gniezno 2005, s. 70–71. 27 publikowanie, udostępnianie i upowszechnianie antyku nabrały cha- rakteru naukowego. Z tego powodu pierwszą perspektywę badawczą wyznacza pojęcie eClassics, zaproponowane przez Gregory’ego Crane’a, Brenta Sealesa i Melissę Terras w artykule Cyberinfrastructure for Clas- sical Philology[47]. Procesy recepcji zbliżyły się natomiast do takich terminów jak opowiadanie transmedialne (koncepcja Henry’ego Jen- kinsa)[48] czy supersystem rozrywkowy (supersystem of entertainment; koncepcja Marshy Kinder)[49], łącząc tym samym wspomniane już trzy przestrzenie transformacji antyku: literaturę antyczną i jej do- tychczasową recepcję, media cyfrowe, literaturę i kulturę popularną. Drugą perspektywę badawczą tworzy zatem odpowiedni kontekst me- dioznawczy, który w rozdziale tym został wpisany w podział między apologetami a oskarżycielami mediów (ilustr. 4), zaproponowany przez Érica Maigreta w Socjologii komunikacji mediów[50]. Już na wstępie artykułu The Computer, Hypertext, and Classical Studies Jay David Bolter przekonuje, że w pewnym sensie filologia klasyczna zawsze była w duchu hipertekstualna – od kanonu antycznego rozpo- czynano bowiem wyjaśnianie znaczeń poszczególnych terminów[51]. Samo pojęcie hipertekstu amerykański badacz mediów definiuje jako zorganizowaną za pomocą elektronicznych linków sieć połączonych ze sobą elementów: pojedynczych zdań, paragrafów, akapitów[52]. „Hi- pertekst – pisze autor – wykorzystuje moc komputera jako medium samo w sobie”[53]. Analogie między Eneidą Wergiliusza a poematami Homera można, zdaniem Boltera, przedstawić jako połączenia hiper- tekstualne[54]. Warto nadmienić, że w kontekście literaturoznawczym dotykają one w większym zakresie zagadnień komparatystyki literac- kiej lub szeroko pojętej intertekstualności. Bolter proponuje badaczom [47]  [48]  [49]  [50]  [51]  [52]  [53]  [54]  2.1. Perspektywa eClassics [47]  G. Crane, B. Seales, M. Terras, Cyberinfrastructure for Classical Philology, [w:] Changing the Center of Gravity: Transforming Classical Studies Through Cyberinfrastructure, eds G. Crane, M. Terras, http://www.digitalhumanities. org/dhq/vol/3/1/000023/000023.html, dostęp: 31 I 2017. [48]  H. Jenkins, Kultura konwergencji…, op. cit., s. 93–111. Zob. rozdział siódmy niniejszej publikacji. [49]  M. Kinder, Playing with Power…, op. cit., s. 2–6. Zob. rozdział siódmy niniejszej publikacji. [50]  É. Maigret, Socjologia komunikacji mediów, przeł. I. Piechnik, Warszawa 2012, s. 25–31. [51]  J.D. Bolter, The Computer, Hypertext, and Classical Stu- dies, „The American Journal of Philology” 1991, vol. 112, nr 4, s. 541–542, http://www.jstor.org/stable/294933, dostęp: 28 IX 2016. [52]  Ibidem, s. 541. Zob. również M. Hopfinger, Literatu- ra i media. Po 1989 roku, Warszawa 2010, s. 164–188. [53]  „hypertext exploits the power of the computer as a medium in its own right” [przeł. K.D.], J.D. Bolter, The Computer…, s. 541. [54]  Ibidem. 28 starożytności, aby mniej czasu poświęcali na pracę związaną z teksta- mi źródłowymi – ich edycją i wydaniami (Bolter używa pojęcia urtext) – a skoncentrowali się na analizie połączeń między poszczególnymi tek- stami, co w rzeczywistości odpowiada nie tylko hipertekstualnym postulatom[55], ale i podstawowym założeniom intertekstualności w rozumieniu Julii Kristevy czy Gerarda Genette’a. Artykuł Boltera można potraktować jako swoisty manifest, który w 1991 roku, w roku wydania tekstu, wynikał zarówno z rosnącej liczby opracowań przed- stawiających nowe formy publikowania i łączenia ze sobą informacji w środowisku cyfrowym[56], jak i z fascynacji samego autora pro- jektami z pogranicza starożytności i informatyki, m.in. powstaniem Thesaurus Linguae Grecae (TLG) w 1972 roku oraz PDL w roku 1987[57]. Gregory Crane, Brent Seales i Melissa Terras w artykule Cyberin- frastructure for Classical Philology[58], otwierającym trzeci tom Digital Humanities Quarterly (DHQ) Changing the Center of Gravity: Transforming Classical Studies Through Cyberinfrastructure[59], redefiniują takie termi- ny, jak Philology, Classics, Wissenschaft, a następnie wpisują je w perspek- tywę infrastruktury cyfrowej, przekształcając w ePhilology, eClassics, eWissenschaft. Poszczególne artykuły periodyku przemawiają za stwier- dzeniem, że w epoce cyfrowej interdyscyplinarna współpraca mię- dzy światem technologii a humanistyki nie jest już tylko wyzwaniem, lecz obowiązkiem, odkrywającym przed badaczami coraz to nowsze przestrzenie publikowania, udostępniania i upowszechniania litera- tury antycznej za pośrednictwem Internetu i technologii informacyj- nych[60]. W takim przekonaniu opisywane i dogłębnie analizowane są takie serwisy, jak The Suda On Line (SOL), Scaife Digital Library w ramach Open Greek and Latin Project i wiele innych. Dodać należy, że autorzy większości artykułów pozostają pod wyraźnym wpływem [55]  [56]  [57]  [58]  [59]  [60]  [55]  Ibidem, s. 545. [56]  W tym samym roku, co przytoczony artykuł, ukazała się książka Boltera Writing Space: Computers, Hy- pertext, and the Remediation of Print (pol. wyd.: Przestrzeń pisma. Komputery, hipertekst i remediacja druku, Kra- ków–Bydgoszcz 2014), jedna z najważniejszych pozycji dotyczących analizy hipertekstu. [57]  Por. J.D. Bolter, Hypertext and the classical commenta- ry, [w:] Accessing antiquity: the computerization of classical studies, ed. J. Solomon, Tucson 1993, s. 157–171. [58]  G. Crane, B. Seales, M. Terras, Cyberinfrastructure for Classical Philology, op. cit. [59]  Omawiany numer czasopisma powstał na bazie konferencji pod tym samym tytułem, która odbyła się 5 X 2007 roku na University of Kentucky. AudioCast z zapisem poszczególnych referatów, zob. www.rch.uky. edu/CenterOfGravity/, dostęp: 10 X 2016. [60]  Zob. zwłaszcza artykuł C. Blackwell, G. Crane Cyberinfrastructure, the Scaife Digital Library and Classics in a Digital age, [w:] Changing the Center of Gravity: Transfor- ming Classical Studies Through Cyberinfrastructure, eds G. Crane, M. Terras, „Digital Humanities Quarterly” 2009, vol. 3, nr 1, http://digitalhumanities.org/dhq/ vol/3/1/000035/000035.html. 29 wielu statystyk publikowanych m.in. przez Internet Archive (milion opublikowanych książek w 2008 roku), Google Books (siedem milionów zeskanowanych książek do 2008 roku) czy Wikipedii. Najbardziej zna- mienna jest w tym kontekście wypowiedź Crane’a: „Według jednego z szacunków Wikipedia pochłonęła 100 milionów godzin pracy – in- nymi słowy, jest projektem wartym miliard dolarów, jeśli uwzględni- my zainwestowany w nią wysiłek”[61]. Podsumowaniem powyższych poglądów może być stwierdzenie Gregory’ego Crane’a i Christophera Blackwella: „all classicists are digital classicists”[62]. W perspektywie zależności między filologią klasyczną a technolo- giami informacyjnymi tom Changing the Center of Gravity: Transforming Classical Studies Through Cyberinfrastructure odsłania przed badaczami dwa niezwykle istotne problemy. Po pierwsze wskazuje, że praca fi- lologów klasycznych powinna rozwijać się adekwatnie do trendów pojawiających się w kulturze, społeczeństwie i w technologii. W takim też kontekście autorzy wielokrotnie przedstawiają grecko-rzymską literaturę. Scenariusz ten prowadzi albo do całkowitej fascynacji mediami i technologią w duchu prac Marshalla McLuhana, Alvina Tofflera, Nicholasa Negroponte, albo do wiary w jeden z charaktery- stycznych mitów pozornie opisujących globalną Sieć: wszyscy mamy dostęp do Internetu i wszyscy z niego korzystamy; jeśli czegoś nie ma [61]  [62]  Ilustr. 4 Dwa wymiary rozumie- nia literatury antycznej w Internecie [61]  „By one estimate, Wikipedia has absorbed 100 mil- lion hours of labor – put another way, Wikipedia has, if measured by the labor invested, become a billion dollar project” [przeł. K.D.], G. Crane, B. Seales, M. Terras, Cyberinfrastructure for Classical Philology, op. cit., dostęp: 10 X 2016. [62]  C. Blackwell, G. Crane, Cyberinfrastructure…, op. cit., dostęp: 10 X 2016. 30 w Internecie, to nie istnieje; Internet jest nieograniczonym źródłem informacji [63]. Po drugie ogranicza on funkcje technologii tylko i wy- łącznie do roli narzędzia przeznaczonego do digitalizacji, publikacji i udostępniania jak największej liczby tekstów jak największej liczbie odbiorców. Sporym niebezpieczeństwem jest w tym założeniu brak odpowiedniej analizy, związanej z mechanizmami stale aktualizu- jących i dezaktualizujących się mediów, a także literatury i kultury, w tym również kultury masowej. Powstanie i ewolucja Google Books, Internet Archive, Wikipedii, Perseus Digital Library, Thesaurus Lin- guae Graecae i wielu innych serwisów i projektów, na które powołują się autorzy tomu, nie musi być przyczyną jakichkolwiek zmian, a je- dynie skutkiem przekształceń zachodzących w świecie rzeczywistym, w którym poszczególne składniki literatury, kultury i społeczeństwa tworzą swoisty system naczyń połączonych. Od czasów Marshalla McLuhana i przetłumaczonego niemal na wszystkie języki świata stwierdzenia „the medium is the message”[64], central- nym punktem wielu dyskursów staje się sama medialność, tym samym spychając na drugi plan to, co media przenoszą lub przekazują. Jak pi- sze Dieter Mersch w Teorii mediów: „perspektywa nie tylko przesuwa się z treści czy symboli ku rzeczywistości medium, lecz także ku spo- sobowi, w jaki media przekazują, formują, konstruują czy też dyrygu- ją”[65]. Przedstawiciele tzw. szkoły kanadyjskiej, uważanej przez wielu medioznawców za pierwszą ogólną teorię mediów, zakładali, że wszelkie zmiany zachodzące w społeczeństwie, kulturze, sztuce, ekonomii i po- lityce uwarunkowane są technologią i mediami, które odpowiadają za sposób ich kodowania. Poglądy m.in. Erica A. Havelocka, Waltera J. Onga, Jacka Goody’ego, Marshalla McLuhana oraz Derricka de Kerckhove’a, określane niekiedy jako media turn, stały się dla wielu współczesnych badaczy fundamentem ich teorii. Dotyczy to szczególnie prac Nicholasa Negroponte, Paula Levinsona, Lva Manovicha, Jaya Davida Boltera i in- nych. Wymienieni badacze w mniejszym lub większym stopniu kierują się dominantą determinizmu technologicznego, chociaż znaczenie tego [63]  [64]  [65]  2.2. Perspektywa medioznawcza [63]  K. Dominas, Specyfika i mechanizmy Internetu a badania nad mitologizacją władzy w nowych mediach, [w:] Mitologizacja państwa w kulturze i literaturze iberyjskiej i polskiej, red. B. Trocha, W. Charchalis, Zielona Góra 2014, s. 144–146. [64]  M. McLuhan, Zrozumieć media. Przedłużenie człowie- ka, przeł. N. Szczucka, Warszawa 2004, s. 39. [65]  D. Mersch, Teorie mediów, przeł. E. Krauss, Warsza- wa 2010, s. 112. terminu jest niezwykle niejednorodne i wieloznaczne, zależne od po- glądów i przyjętych koncepcji. Wraz z rozwojem Globalnej Sieci i technologii internetowych kon- tynuatorów szkoły kanadyjskiej można za Érikiem Maigretem określić mianem apologetów mediów lub też w nawiązaniu do rozważań Umber- ta Eco na temat kultury masowej nazwać dostosowanymi [66]. Wysuwa- na przez badaczy koncepcja Internetu jako medium dającego początek  „globalnej wiosce” nie u wszystkich znajduje jednak zrozumienie. Mai- gret zwraca uwagę na to, że według McLuhana rolę tę odgrywać miała telewizja z powodów dokładnie odwrotnych od tych wysuwanych w od- niesieniu do niej dzisiaj – jako interaktywne i izolujące jednostki [67]. Ponadto cytowany już Mersch podkreśla jednostronną instrumen- talność wielu medialnych odczytań i interpretacji jedynie w duchu  „kanału informacyjnego” i „nośnika informacji” [68]. Warto również zaakcentować, że pierwsze publikacje kanadyjskiego uczonego (The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man, Toronto 1962; Understan- ding Media: The Extensions of Man, Toronto 1964) powstawały w okresie, kiedy dopiero rozpoczynały się prace nad pierwszymi sieciami kompu- terowymi (Internet jeszcze nie istniał). Dopiero w 1969 roku w wyniku pracy uczonych skupionych wokół Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych USA powstała pierwsza sieć komputerowa ARPANet, zło- żona z czterech komputerów [69]. Na drugim biegunie dyskursu medialnego znajdują się poglądy oskarżycieli mediów lub też zgodnie z poglądami Eco, apokaliptyków. Ich prace, reprezentowane m.in. przez Neila Postmana, Theodora W. Ad- orna, Jeana Baudrillarda, Raymonda Williamsa, opierają się na kryty- ce determinizmu technologicznego i jego wpływu na społeczeństwo. Relacje media–człowiek, dobrze opisane w literaturze przedmiotu, są współcześnie pogłębiane o nowe konteksty. W niedawno przetłumaczo- nej na język polski książce Płytki umysł. Jak Internet wpływa na nasz mózg (The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains) Nicholas Carr zwra- ca uwagę na wpływ technologii na ludzkie zachowania. „Ekran kom- [66]  [67]  [68]  [69]  [66]  Maigret wśród apologetów i oskarżycieli mediów wymienia trzy grupy badaczy: „kaznodziei”, „pro- roków” oraz „mistycznych ascetów” (oskarżyciele mediów) lub „mistyków kontemplacyjnych” (apologeci mediów). Zob. É. Maigret, Socjologia komunikacji…, op. cit., s. 25–31. Podział na apokaliptyków i dostosowanych pochodzi z książki U. Eco Apokaliptycy i dostosowani. Komunikacja masowa a teorie kultury masowej, przeł. P. Sal- wa, Warszawa 2010. [67]  É. Maigret, Socjologia komunikacji…, op. cit., s. 149. [68]  D. Mersch, Teorie mediów, op. cit., s. 9. [69]  A. Freedman, Encyklopedia komputerów, przeł. M. Dadan et al., Gliwice 2004, s. 38. 32 putera – pisze – odsuwa na bok nasze wątpliwości za pomocą licznych korzyści i udogodnień. Jest naszym sługą – tak bardzo uniżonym, że nietaktem byłoby wspomnieć, że jest także naszym władcą” [70]. Carr nie tylko nawiązuje do najnowszych badań z dziedziny technologii oraz neurobiologii oraz neuropsychologii, lecz w przyjętej przez siebie kon- cepcji determinizmu sięga również do poglądów McLuhana, Onga, Le- wisa Mumforda [71]. Z kolei Andrew Keen kwestionuje istotę trendu Web 2.0 i reprezentowane przez niego usługi i serwisy internetowe, m.in. Wi- kipedię i blogosferę [72]. Edwin Bendyk we wstępie do cytowanej już pracy Halavaisa przytacza spostrzeżenia niemieckiego filozofa Pete- ra Sloterdijka na temat plagiaryzmu w środowiskach naukowych. We- dług Sloterdijka 99% akademickiej produkcji humanistycznej powsta- je ze świadomością, że nikt nigdy do niej nie zajrzy. Zdaniem Bendyka powodem tego są sami czytelnicy, których zastąpiły maszyny indek- sujące [73]. Najdalej w swoich rozważaniach posunął się dziennikarz  „Gazety Wyborczej” Wojciech Orliński. W książce o wymownym tytule Internet. Czas się bać postawił tezę, że wraz z rozwojem Internetu czło- wiek stracił kolejne przestrzenie własnej aktywności – m.in. wolność wyboru, prawo, dostęp do informacji, transparentność [74]. Przedstawione powyżej relacje między zwolennikami a przeciw- nikami Internetu, a w szerszym znaczeniu współczesnych technologii, nie są w historii mediów i kultury zjawiskiem nowym. Jak twierdzi Mersch, dookreślenie pojęcia mediów zawsze wahało się między ma- teriałami, właściwościami fizycznymi, technologiami a funkcjami spo- łecznymi [75]. Dla przykładu w założeniach szkoły frankfurckiej, szcze- gólnie w pracach Maksa Horkheimera i Theodora W. Adorna (zwłaszcza Dialektyka oświecenia, 1944, wyd. pol. 1994), przemysł kulturowy stał się parkiem rozrywki, a technika i medialność zlały się w jedno. Według tej teorii media pozostawiły po sobie kompletną ruinę kultury – wszelkie dyskursy medialne są zatem skrajnie pesymistyczne. Wszak, jak pisze Maigret: „nawet, kiedy ocieramy się o media, obniżamy ich wartość; uważając je za banalne, przypisujemy im jednocześnie cudowne, wy- jątkowe, często złe moce” [76]. [70]  [71]  [72]  [73]  [74]  [75]  [76]  [70]  N. Carr, Płytki umysł. Jak Internet wpływa na nasz mózg, przeł. K. Rojek, Gliwice 2013, s. 13. [71]  Ibidem, s. 59–66. [72]  A. Keen, Kult amatora. Jak internet niszczy kulturę, wprow. K. Krzysztofek, przeł. M. Bernatowicz, K. Topol- ska-Ghariani, Warszawa 2007. [73]  E. Bendyk, Szukam, więc jestem, [wstęp w:] A. Ha- lavais, Wyszukiwarki internetowe a społeczeństwo, przeł. T. Płudowski, Warszawa 2012, s. 13. [74]  W. Orliński, Internet. Czas się bać, Warszawa 2013. [75]  D. Mersch, Teorie mediów, op. cit., s. 9. [76]  É. Maigret, Socjologia komunikacji…, op. cit., s. 24. 33 Spór między oskarżycielami mediów a ich apologetami, między apokaliptykami a „dostosowanymi” nie jest zatem sporem wyłącz- nie o media, ale także o wizję współczesnej, silnie zmedializowanej kultury i społeczeństwa. Niezliczona liczba dyskursów i metodologii odnoszących się do Internetu sprawia, że najbardziej skomplikowane staje się ogarnięcie naukowym namysłem tego, co stanowi treść tego medium – informacji, bez względu na to, czy jest ona tekstem, czy też rozbudowanym hipertekstem. Być może po raz pierwszy mamy do czy- nienia ze zjawiskiem tak dalece interdyscyplinarnym, że jego znacze- nie najpełniej kształtuje się między analizami rozmaitych kontekstów: medioznawczych, technologicznych, socjologicznych, teoretycznoli- terackich, kulturowych itp. Wszak „mediów nie da się zredukować do ich form reprezentacji, jak teatr i film, technik takich jak druk książek lub telewizja, lub do rodzajów symbolizacji takich jak pismo, obraz lub liczba. Żyją one jednocześnie we wszystkich tych postaciach” [77]. [77]  [77]  D. Mersch, Teorie mediów, op. cit., s. 8. [7]  Rozdział II Dotychczasowe prace z zakresu recepcji literatury antycznej – próba analizy zjawiska Punktem wyjścia do rozważań nad obecnością literatury antycznej w In- ternecie powinna być analiza dotychczasowych prac, obejmująca tematy- kę recepcji zarówno w kontekście metod badawczych, jak i mediów cyfro- wych i popkultury. Założenia te wynikają z dwóch zasadniczych faktów: 1) z opisanych już wymiarów rozumienia antyku w cyberprzestrzeni; 2) ze związków między dotychczasową recepcją literatury antycznej a jej przemianami w Internecie, zapośredniczonymi przez literaturę i kulturę popularną, czego przykładem są opisane w rozdziale poprzednim filmy YouTube o Minotaurze i Tezeuszu. Wprowadzony poniżej podział obejmuje problematykę recepcji antyku w popkulturze, filmie oraz pracach związanych z przestrzenią cyfrową. Cechą charakterystyczną przedstawionych w tym rozdziale serii wydaw- niczych, periodyków naukowych oraz rozmaitych przedsięwzięć jest ich interdyscyplinarność. Nawet jeśli poszczególne serie i tytuły skupiają się na konkretnym autorze lub problemie badawczym, to zazwyczaj ich zakres tematyczny jest bardzo szeroki i uwzględnia zarówno literaturę wysokiego obiegu, jak i popkulturę. Kompozycyjną osią niniejszej części jest zatem przypisanie poszczególnych podrozdziałów do dwóch per- spektyw rozumienia grecko-rzymskiej literatury w mediach cyfrowych. Podrozdział pierwszy odpowiada perspektywie medioznawczej, natomiast drugi konwencji eClassics. Recepcja literatury antycznej w popkulturze cieszy się coraz więk- szym uznaniem wśród wielu badaczy starożytności. Świadczy o tym 1. Analiza prac i przedsięwzięć z zakresu recepcji literatury antycznej w popkulturze oraz filmie 1.1. Serie wydawnicze i periodyki naukowe 36 nie tylko liczba publikacji – głównie wieloautorskich – lecz także dzie- siątki innych przedsięwzięć, takich jak: konferencje, sympozja, grupy badawcze, organizacje, zmiany w programach nauczania itp. Tema- tyka ta, co warto podkreślić, przyciąga coraz większą liczbę autorów reprezentujących różne dyscypliny naukowe: literaturoznawstwo, językoznawstwo, medioznawstwo, kulturoznawstwo, antropologię, historię, psychologię, gender studies, badania postkolonialne itp. Fakt ten znajduje swoje potwierdzenie m.in. w tytułach rozmaitych serii i tomów, drukowanych przez takie wydawnictwa, jak: Cambridge Uni- versity Press, Brill, Bloomsbury Publishing, Oxford University Press, Wiley-Blackwell i wiele innych. Spośród wydanych dotychczas 98 tomów serii Blackwell Companions to the Ancient World[1] oficyny Wiley-Blackwell dwa dotyczą zagadnień recepcji oraz tradycji: A Companion to Classical Receptions pod redakcją Lorny Hardwick i Christophera Straya (2007) oraz A Companion to the Classical Tradition pod redakcją Craiga W. Kallendorfa (2010). W pozosta- łych tomach znajdziemy szereg artykułów nawiązujących do powyższej problematyki, m.in.: The Modern Reception of Catullus Briana Arkinsa[2], A Twenty-First-Century Caesar Marii Wyke[3] czy Ovid in the Twentieth Century Theodore’a Ziolkowskiego[4]. Amerykańskie wydawnictwo ma ponadto w swojej ofercie dwie serie bezpośrednio związane z recepcją: Handbooks to the Reception of the Classical World[5] oraz Classical Recep- tions. Ta ostatnia zasługuje na szczególną uwagę. Dotychczas w serii, której redaktorką jest Maria Wyke z University College London, uka- zało się pięć tytułów. Pierwszy z nich, Classics and the Uses of Reception pod redakcją Charlesa Martindale’a i Richarda F. Thomasa, niejako wyznacza tematykę opisywanych w kolejnych tomach problemów i za- [1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [1]  Zob. http://eu.wiley.com/WileyCDA/Section/id- 324320.html, dostęp: 14 X 2016. W najbliższym czasie Wydawnictwo planuje wydać kolejne trzy tomy: A Companion to Euripides, ed. L.K. McClure (styczeń 2017); A Companion to Sparta, ed. A. Powell (kwiecień 2017); A Companion to Assyria, ed. E. Frahm (maj 2017). [2]  B. Arkins, The Modern Reception of Catullus, [w:] A Companion to Catullus, ed. M.B. Skinner, Malden, MA 2007, s. 461–478. [3]  M. Wyke, A Twenty-First-Century Caesar, [w:] A Com- panion to Julius Caesar, ed. M. Griffin, Malden, MA 2009, s. 441–455. [4]  T. Ziolkowski, Ovid in the Twentieth Century, [w:] A Companion to Ovid, ed. P.E. Knox, Malden, MA 2009, s. 455–468. [5]  Jest to najnowsza inicjatywa Wydawnictwa (od roku 2014) związana z zagadnieniami szeroko pojętej recepcji i tradycji. Jak dotąd ukazały się trzy tomy poświęcone Owidiuszowi, Tukidydesowi i dramatowi greckiemu. Wkrótce ukaże się tom dotyczący recepcji świata an- tycznego w Europie Środkowo-Wschodniej pod redakcją Z. Martirosovej Torlone i D. LaCourse Munteanu (luty 2017). Wykaz tomów wraz danymi bibliograficznymi, zob. http://eu.wiley.com/WileyCDA/Section/id-822048. html, dostęp: 14 X 2016. 37 gadnień. „Świat antyczny – piszą redaktorzy – nie skończył się wraz z upadkiem Rzymu w piątym wieku n.e. Jego literatura, polityka, kultu- ra były od średniowiecza do współczesności przyjmowane i odrzucane, używane i nadużywane, zarówno przez jednostki, jak i państwa. The Classical Receptions Series prezentuje nowe prace autorstwa czołowych naukowców, którzy za cel postawili sobie zbadanie sposobu, w jaki starożytność nadal kształtuje nasz własny świat”[6]. Zgodnie z zapo- wiedziami najnowszą publikacją w Classical Receptions będzie praca The Ancient World in Popular Culture pod redakcją Marii Wyke, Margaret Malamud i Lloyda Llewellyna-Jonesa[7]. Wydawnictwo Cambridge University Press w 2013 roku zapocząt- kowało serię Classics after Antiquity [8]. Dwa pierwsze tytuły – Classical Victorians Scholars. Scoundrels and Generals in Pursuit of Antiquity Edmunda Richardsona (2013) i Modernism and Homer. The Odysseys of H.D., James Joyce, Osip Mandelstam, and Ezra Pound Leaha Culligana Flacka (2015) – proponują debatę na temat historii oraz miejsca i roli starożytności klasycznej we współczesnej kulturze globalnej. Nie mniej ciekawa jest seria Roman Li- terature and Its Contexts (m.in. Freud’s Rome. Psychoanalysis and Latin Poetry Ellen Oliensis, 2009), natomiast w serii Yale Classical Studies wydano nie- zwykle wartościową pracę Reception and the Classics. An Interdisciplinary Approach to the Classical Tradition pod redakcją Williama Brocklissa, Pra- mita Chaudhuri, Ayelet H. Lushkov oraz Katherine Wasdin (2011). W 2014 roku wydawnictwo Brill opublikowało pierwszy tom z serii Brill’s Companions to Classical Reception [9]. W 2016 roku oficyna planowała kolejne pięć tomów, a zapowiedzi wydawnicze sięgają kolejnych lat [10]. [6]  [7]  [8]  [9]  [10]  [6]  „The ancient world did not end with the sack of Rome in the fifth century AD. Its literature, politics, and culture have been adopted, contested, used and abused, from the middle ages to the present day, by both individuals and states. The Classical Receptions Series presents new contributions by leading scholars to the investigation of how the ancient world continues to shape our own” [przeł. K.D.]. Niniejszy cytat pocho- dzi z karty tytułowej Classics and the Uses of Reception, eds C. Martindale, R.F. Thomas, Malden, MA 2006. [7]  Zgodnie z zapowiedzią zamieszczoną w tomie Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity Alastaira J.L. Blansharda, Malden, MA 2010. [8]  Redaktorami serii są Alastair Blanshard z Univer- sity of Sydney, Shane Butler z University of Bristol oraz Emily Greenwood z Yale University, zob. http://www. cambridge.org/gs/academic/subjects/classical-studies/ classical-studies-general/series/classics-after-an- tiquity, dostęp: 14 X 2016. Cambridge University Press od roku 2005 wydało ponadto 14 tomów w serii Cam- bridge Companions to the Ancient World, zob. https://www. cambridge.org/core/series/cambridge-companions- -to-the-ancient-world/6DD2A5A03B17CF5D8ED48D98E- A4097D8, dostęp: 14 X 2016. [9]  K.N. Demetriou, Brill’s Companion to George Grote and the Classical Tradition, Leiden 2014. [10]  Lista kolejnych publikacji dostępna jest na stronie internetowej wydawnictwa: http://www.brill.com/ products/series/brills-companions-classical-recep- tion#related-files, dostęp: 14 X 2016. 38 Jednak najbardziej wartościowa z punktu widzenia literatury i kultury popularnej oraz mediów jest seria Metaforms. Studies in the Reception of Classical Antiquity, której redaktorami są Almut-Barbara Renger, Jon Solomon i John T. Hamilton [11]. Trzy spośród sześciu tytułów mają istotne znaczenie dla zagadnienia recepcji: Ancient Worlds in Film and Television. Gender and Politics pod redakcją Almut-Barbary Renger i Jona Solomona (2012), Return to Troy. New Essays on the Hollywood Epic pod re- dakcją Martina M. Winklera (2015) oraz The Reception of Ancient Greece and Rome in Children’s Literature. Heroes and Eagles pod redakcją Lisy Mau- rice (2015). Od 2005 roku Oxford University Press wydaje serię Classical Pre- sences, której redaktorzy i autorzy skupiają się przede wszystkim na relacjach między szeroko pojętym antykiem a epokami późniejszymi. Serię redagują Lorna Hardwick, znana z wielu publikacji obejmują- cych tematykę recepcji, oraz James I. Porter. Wśród kilkudziesięciu tomów na szczególną uwagę zasługują następujące publikacje: Homer in the Twentieth Century. Between World Literature and the Western Canon pod redakcją Barbary Graziosi i Emily Greenwood (2010), Classics and Comics pod redakcją George’a Kovacsa i C.W. Marshalla (2011) [12], Film and the Classical Epic Tradition Joanny Paul (2013), a szczególnie Classical Traditions in Science Fiction pod redakcją Bretta M. Rogersa i Benjamina Eldona Stevensa (2015). Najważniejsze miejsce w dyskusji na temat antyku i jego recepcji w kulturze współczesnej, w tym w kulturze popularnej, zajmują za- gadnienia związane z szeroko pojętą kinematografią. Problematyka ta jest rozwijana przez wielu badaczy, a szczególną estymą w wielu środo- wiskach naukowych cieszą się prace: Martina M. Winklera (Cinema and Classical Texts: Apollo’s New Light, 2009; The Roman Salute: Cinema, History, Ideology, 2009), Moniki Silveiry Cyrino (Big Screen Rome, 2005), Gideona Nisbeta (Ancient Greece in film and popular culture, 2006), Jona Solomona (The ancient world in the cinema, 2001) i Marii Wyke (Projecting the past: ancient Rome, cinema, and history, 1997) [13]. Prace na temat antyku w fil- mie są ponadto stałym elementem niemal każdej wymienionej powyżej [11]  [12]  [13]  [11]  Zob. http://www.brill.com/publications/meta- forms, dostęp: 14 X 2016. [12]  Jest to drugie wydanie książki, która swoją premierę miała w roku 2009. Pod koniec 2015 roku pod redakcją tych samych autorów ukazała się również praca Son of Classics and Comics. [13]  Wymienieni autorzy są również redaktorami i współredaktorami dziesiątek prac poświęconych recepcji literatury i kultury antycznej, wymienionych w niniejszej monografii. 39 serii wydawniczej. W Polsce zagadnienia te rozwijają m.in. Ewa Skwara (Zabawne zdarzenie w drodze na forum, wspólnie z Joanną Skwarą, 2009; Mariaż antyku i filmu, 2015), Aleksandra Klęczar, Radosław Piętka [14]. Tematyka recepcji literatury i kultury antycznej jest również czę- ścią wspomnianego w poprzednim rozdziale leksykonu Der neue Pauly: Enzyklopädie der Antike. Piąty suplement serii poświęcony jest recepcji mitologii – Mythenrezeption. Die antike Mythologie in Literatur, Musik und Kunst von den Anfängen bis zur Gegenwart [15] – natomiast siódmy recepcji literatury antycznej: Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon [16]. W tym kontekście warto wymienić encyklopedię The Classical Tradition pod redakcją Anthony’ego Graftona, Glenna W. Mosta i Salvatore Settisa (2010), w której autorzy haseł bardzo często odwołują się do zagadnień związanych z szeroko rozumianą recepcją antyku w filmie, kulturze, sztuce itd. [17] Na szczególną uwagę zasługuje także The Encyclopedia of Fantasy pod redakcją Johna Clute’a i Johna Granta (New York, St. Martin’s Press, 1997) oraz The Cambridge Companion to Fantasy Literature pod redakcją Edwarda Jamesa i Faraha Mendlesoh- na (Cambridge–New York, Cambridge University Press, 2012). Z kolei w jednym z najpopularniejszych anglojęzycznych podręczników grec- ko-rzymskiej mitologii, Classical Mythology, znajdziemy dwa obszerne rozdziały na temat recepcji: Classical Mythology in Literature and Art oraz Classical Mythology in Music, Dance, and Film [18]. Pojedyncze artykuły związane z tematyką recepcji antyku w kul- turze współczesnej znaleźć można na łamach takich periodyków, jak:  „The American Journal of Philology”, „The Classical World”, „Computers [14]  [15]  [16]  [17]  [18]  [14]  Zob. A. Klęczar, W najmniej oczekiwanych miejscach. Kilka słów o antyku i kulturze popularnej, „Dekada Literac- ka” 2001, nr 11/12, s. 58–63, artykuł dostępny online: http://nowadekada.pl/wp-content/uploads/2015/12/ Dekada-Literacka-2001-nr-11–12–181–182.pdf, dostęp: 28 XI 2016; eadem, The Wise Road-Builders and the Empire of Evil: The Image of Ancient Rome in Science Fiction TV Shows, [w:] Antiquity in Popular Literature and Culture, eds K. Dominas, E. Wesołowska, B. Trocha, Newcastle upon Tyne 2016, s. 267–285; R. Piętka, A Thrill for Latinists: Latin Language in Contemporary Horror Films, [w:] Antiquity in Po- pular Literature and Culture, eds K. Dominas, E. Wesołow- ska, B. Trocha, Newcastle upon Tyne 2016, s. 255–266. [15]  Mythenrezeption: die antike Mythologie in Literatur, Musik und Kunst von den Anfängen bis zur Gegenwart, Der Neue Pauly Supplemente, Bd. 5, hrsg. M. Moog-Grünewald, Stuttgart 2008. [16]  Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon, Der Neue Pauly Supplemente, Bd. 7, hrsg. C. Walde, Stuttgart 2010. Wszystkie suplementy Der Neue Pauly dostępne są również w wersji online na stronie wy- dawnictwa Brill, zob. http://referenceworks.brillonline. com/cluster/New%20Pauly%20Online?s.num=0, dostęp: 15 X 2016. [17]  W tym kontekście warto zwrócić uwagę na dwie polskie pozycje: M. Korolko, Słownik kultury śródziem- nomorskiej w Polsce, Warszawa 2004; Słownik literatury popularnej, red. T. Żabski, Wrocław 2006. [18]  M.P.O. Morford, R.J. Lenardon, Classical Mythology, New York–Oxford 2003, s. 667–762. 40 and the Humanities”, „Greece & Rome”, „The Classical Journal” i wie- lu innych [19]. Kluczowe jednak dla tematu są „International Journal of the Classical Tradition” wydawany od roku 1994 w oficynie Sprin- ger [20], „Classical Receptions Journal” (Oxford University Press, od roku 2009) [21] oraz „New Voices In Classical Reception Studies” (The Open University, od roku 2006 w systemie open access) [22]. W polskiej literaturze przedmiotu do najważniejszych prac z za- kresu recepcji literatury antycznej należą dwie książki Stanisława Stabryły – Hellada i Roma w Polsce Ludowej: recepcja antyku w literaturze polskiej w latach 1945–1975 (1983) oraz Hellada i Roma: recepcja antyku w li- teraturze polskiej w latach 1976–1990 (1996) – stanowiące kontynuację tematów podjętych przez wybitnego filologa klasycznego Tadeusza Sinkę (m.in. Hellada i Roma w Polsce. Przegląd utworów na tematy klasycz- ne w literaturze polskiej ostatniego stulecia, 1933; Mickiewicz i antyk, 1957). Autor posługuje się metodologią opartą na analizie funkcji motywów klasycznych w utworach literackich, wprowadzając tym samym cztery sposoby przetwarzania antyku: rewokację, reinterpretację, prefigura- cję i inkrustację. Niezwykle popularne i często cytowane książki i arty- kuły Stabryły, pomimo tego że zaledwie dotykają zagadnień obecności grecko-rzymskiego świata w literaturze i kulturze popularnej [23], to jednak są niezwykle istotnym punktem odniesienia w kontekście me- tod badawczych i podjętej problematyki [24]. Metody te są w pewnym sensie forpocztą obecności antyku w Sieci. W 1992 roku pod redakcją Aliny Brodzkiej i Elżbiety Sarnowskiej- Temeriusz ukazała się praca Topika antyczna w literaturze polskiej XX wie- ku, która stanowi niezwykle istotne uzupełnienie tematyki rozwijanej przez Stanisława Stabryłę. Jak pisze Sarnowska-Temeriusz we wstępie:  „poszczególne teksty sformułowane zostały w różnorodnych językach badawczych”, dzięki czemu książka ta jest jednocześnie wstępem i rozwi- nięciem określonego w tytule problemu badawczego [25]. Warto również [19]  [20]  [21]  [22]  [23]  [24]  [25]  [19]  Zob. Thematic Index of Classics in JStor, http://cata- log.perseus.tufts.edu/jstor/, dostęp: 16 X 2016. [20]  http://link.springer.com/journal/12138, dostęp: 16 X 2016. [21]  http://crj.oxfordjournals.org/, dostęp: 16 X 2016. [22]  http://www2.open.ac.uk/ClassicalStudies/ GreekPlays/newvoices/index.htm, dostęp: 16 X 2016. [23]  S. Stabryła, Hellada i Roma w Polsce Ludowej: recepcja antyku w literaturze polskiej w latach 1945–1975, Kraków 1983, s. 23–25. [24]  W tym kontekście należy wymienić również: T. Bieńkowski, Antyk w kulturze i literaturze staropolskiej (1450–1750). Główne problemy i kierunki recepcji, Wrocław 1976 oraz Antyk oświeconych. Studia i rozprawy o miejscu starożytności w kulturze polskiej XVIII wieku, red. T. Cha- chulski, Warszawa 2012. [25]  Topika antyczna w literaturze polskiej XX wieku: studia, red. A. Brodzka, E. Sarnowska-Temeriusz, Wrocław 1992, s. IX–X. 41 odnotować takie prace, jak: Łacina w kulturze polskiej Aleksandra W. Miko- łajczaka (Wrocław 1998), Antyk po antyku Jacka Bocheńskiego (Warszawa 2010), Filhellenizm w Polsce pod redakcją Małgorzaty Borowskiej et al. (War- szawa 2007), Mitologię grecką i rzymską. Bohaterowie ponad czasem. Opowieści o bogach i herosach, konteksty kulturowe, historia i współczesność Katarzyny Marciniak (Warszawa–Bielsko Biała 2010) [26], Mariaż antyku i filmu (Poznań 2015) oraz Zabawne zdarzenie w drodze na forum (wspólnie z Joanną Skwarą, Poznań 2009) Ewy Skwary, Kulturę antyczną Mary Beard i Johna Hender- sona (Warszawa 1997), Romantyczna antiquitas. Rzymskie inspiracje w teatrze i dramacie XIX wieku z uwzględnieniem mediacji calderonowskiej i szekspirowskiej pod redakcją Elżbiety Wesołowskiej (Poznań 2007), From Antiquity to Modern Times. Classical Poetry and Its Modern Receptions. Essays in Honour of Stanisław Stabryła pod redakcją Jerzego Styki („Classica Cracoviensia” 2007, nr 11). W kontekście nauczania języka łacińskiego warto natomiast wymienić książkę Łacina umarła, niech żyje łacina! Mała historia wielkiego języka Wil- frieda Stroha (pol. wyd. Poznań 2013) oraz O łacinie tylko dobrze. De lingua latina nil nisi bene. Język łaciński i grecko-łacińskie dziedzictwo kulturowe we współczesnej Europie Marka Hermanna (Kraków 2014). Pojedyncze artykuły nawiązujące do zagadnień recepcji antyku w literaturze i kulturze ukazują się również na łamach znanych i cenionych w środowiskach naukowych periodyków: „Eos” „Meander”, „Scripta Classica”, „Classica Cracoviensia”,  „Symbolae Philologorum Posnaniensium” i wielu innych. Cechą charakterystyczną wymienionych powyżej serii wydawni- czych, periodyków oraz pojedynczych publikacji jest ich niezwykła wręcz różnorodność i wielowątkowość. Dotyczy to zarówno podejmowanej pro- blematyki, jak i metod badawczych. Poza tematyką obejmującą recep- cję antyku w kinematografii jak dotąd nie powstała żadna praca, która obecność starożytności klasycznej w kulturze współczesnej ujmowałaby całościowo, wykorzystując metodę badawczą adekwatną do opisywane- go zjawiska. Wyjątkiem w tej materii są dwie prace Stanisława Stabryły. Z racji interdyscyplinarności zagadnienia, pojawia się jednak wątpli- wość, czy takie zadanie jest w większej skali w ogóle możliwe. Być może dlatego w literaturze przedmiotu dominują monografie wieloautorskie, w których jedni specjaliści dokonują dogłębnej analizy badawczej, a inni zaledwie popularyzują temat. [26]  [26]  Zob. również Antyk i my w Ośrodku Badań nad Tradycją Antyczną, red. K. Marciniak, Warszawa 2013; Polish Literature for Children and Young Adults Inspired by Classical Antiquity. A Catalogue, eds K. Marciniak et al., Warszawa 2013. 42 Ponadto tematyka recepcji antyku obejmująca m.in. literaturę i kul- turę popularną jest zagadnieniem stosunkowo młodym. Ilustruje to tabela, w której odnotowano rok wydania pierwszego tomu opisanych powyżej serii wydawniczych (tab. nr 1). Poza serią Roman Literature and Its Contexts wydawnictwa Cam- bridge University Press (1993) pozostałe tytuły wydano po roku 2000, co być może wiąże się ze wzrostem zainteresowania tematyką antyku w filmie, jaki pojawił się po Gladiatorze Ridleya Scotta (USA, Wielka Brytania 2000), a następnie po kolejnych filmach (m.in. Alek- sander, Troja) [27] i serialach (m.in. Rzym, Spartakus) [28]. Być może ma to również związek ze zmianami zachodzącymi w sposobie produkowania filmów – obrazem 3D, animacjami komputerowymi, [27]  [28]  Tab. nr 1 Zestawienie tytułu pierwszego tomu serii wydawniczej z datą jego publikacji [27]  Aleksander, reż. O. Stone, USA et al., 2004; Troja, reż. W. Petersen, USA, Wielka Brytania, Malta 2004. [28]  Rzym, reż. M. Apted et al., USA, Wielka Brytania 2005–2007; Spartkus w reżyserii Ricka Jacobsona et al. obejmuje następujące serie: Spartakus: Krew i piach (2010), Spartakus: Zemsta (2012), Spartakus: Wojna potępio- nych (2013) oraz prequel Spartakus: Bogowie areny (2011). Serial wyprodukowano w USA. Wydawnictwo Tytuł serii Tytuł I tomu w serii Data wydania I tomu w serii Wiley-Blackwell Blackwell Companions to the Ancient World A Companion to Latin Literature, ed. S. Harrison 2004 Classical Receptions Classics and the Uses of Reception, eds C. Martindale, R.F. Thomas 2006 Handbooks to the Recep- tion of the Classical World A Handbook to the Reception of Ovid, eds J.F. Miller, C.E. Newlands 2014 Cambridge Univer- sity Press Roman Literature and Its Contexts P. Hardie, The Epic Successors of Virgil. A Study in the Dynamics of a Tradition 1993 Cambridge Companions to the Ancient World The Cambridge Companion to the Age of Augustus, ed. K. Galinsky 2005 Classics after Antiquity L.C. Flack, Modernism and Homer. The Odysseys of H.D., James Joyce, Osip Mandelstam, and Ezra Pound 2015 Brill Metaforms. Studies in the Reception of Classical Antiquity Ancient Worlds in Film and Television, eds A.B. Renger, J. Solomon 2012 Brill’s Companions to Classical Reception Brill’s Companion to George Grote and the Classical Tradition, ed. K.N. Demetriou 2014 Oxford University Press Classical Presences M. Leonard, Athens in Paris. Ancient Greece and the Political in Post-War French Thought 2005 43 dźwiękiem przestrzennym itp. Każda nowa technologia, jak pisze E. Skwara, przekłada się na nowy sposób przedstawiania i odczy- tywania antyku w kinematografii [29]. Autorzy wielu prac, chociaż nie piszą o tym wprost, to jednak swoimi analizami dotykają roz- maitych relacji między literaturą antyczną a współczesną, silnie zmedializowaną kulturą. Warto zaznaczyć, że w wymienionych w tym podrozdziale seriach wydawniczych takich, jak chociażby Classical Receptions czy Classics after Antiquity, media cyfrowe pozostają tłem dla opisywanej przez autorów problematyki. Sięgają oni po przykłady z Internetu przede wszystkim w celu zilustrowania pewnych zjawisk dotyczących recepcji – World Wide Web jest zatem jedynie uzupełnieniem tradycyjnych przestrzeni badań literatury antycznej. W 2004 roku na The Open University w Wielkiej Brytanii powstało The Classical Reception Studies Network. Celem tej organizacji jest promo- wanie wszelkich inicjatyw badawczych i popularno-naukowych zwią- zanych z classical reception studies, a także wymiana informacji i pod- jęcie współpracy między ośrodkami naukowymi zajmującymi się tą tematyką. CRSN reprezentowana jest zarówno przez angielskie, jak i ogólnoświatowe uniwersytety i centra badawcze, m.in. Faculty of Classics i Faculty of Education University of Cambridge, Department Greek and Latin University College London, Faculty of Classics i Faculty of English University of Oxford, Department of Classics and Program in Hellenic Studies Princeton University, Department of Classics Yale University, łącznie około 60 podmiotów. Polskę reprezentuje Wydział Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego w osobie prof. UW dr hab. Katarzyny Marciniak[30]. CRSN wydało 31 newsletterów (ostatni po- chodzi z czerwca 2014 roku) wyczerpująco opisujących wszelkie inicja- tywy podejmowane przez tę organizację i w jej ramach[31]. W 2013 roku odbyły się w Polsce dwie konferencje naukowe zwią- zane z recepcją antyku. Pierwszą z nich – Antyk. Tradycja i recepcja (Katowice, 22 lutego) – zorganizowała Katedra Filologii Klasycznej [29]  [30]  [31]  1.2. Konferencje i grupy badawcze [29]  E. Skwara, Mariaż antyku i filmu, Poznań 2015, s. 5–6. [30]  Członkiem CRSN jest również prof. UAM dr hab. Ewa Skwara z Instytutu Filologii Klasycznej WFPiK UAM. Peł- na lista podmiotów dostępna jest na stronie internetowej Organizacji: http://www.open.ac.uk/arts/research/crsn/ members oraz http://www.open.ac.uk/arts/research/ crsn/individual-members, dostęp: 16 X 2016. [31]  Zob. http://www.open.ac.uk/arts/research/crsn/ newsletters-list, dostęp: 16 X 2016. 44 Uniwersytetu Śląskiego. Artykuły z tej konferencji zostały opubliko- wane w czasopiśmie „Scripta Classica” (2014, vol. 11). Drugie przed- sięwzięcie, Recepcja mitów antycznych w kulturze starożytnej, nowożyt- nej i ponowoczesnej, stało się udziałem Katedry Filologii Klasycznej oraz Zakładu Italianistyki Katedry Filologii Romańskiej Uniwersy- tetu Łódzkiego pod patronatem Komitetu Nauk o Kulturze Antycz- nej PAN (Łódź, 28–29 listopada). Zwieńczeniem tego wydarzenia jest publikacja Ancient Myths in the Making of Culture pod redakcją Małgorzaty Budzowskiej i Jadwigi Czerwińskiej wydana przez Pe- tera Langa w serii „Warsaw Studies in Classical Literature and Cul- ture” (2015, vol. 3) [32]. Na początku 2014 roku Pracownia Humanistycznych Studiów Inter- dyscyplinarnych wraz z Instytutem Filologii Klasycznej WFPiK UAM zorganizowały międzynarodową konferencję Antiquity in Popular Lite- rature and Culture (Poznań, 9–10 stycznia 2014), w której udział wzięło 60 naukowców z Polski i z zagranicy. Gośćmi honorowymi konferencji byli Martin M. Winkler z George Mason University oraz Marek Oziewicz z University of Minnesota. Wydarzenie to odbyło się w ramach cyklu  „Fantastyczność i cudowność VII” – przedsięwzięcia Pracowni Mito- poetyki i Filozofii Literatury Instytutu Filologii Polskiej UZ kierowanej przez prof. UZ dra hab. Bogdana Trochę [33]. Jako pokłosie tej konferen- cji zostały wydane trzy książki: Antyk w zwierciadle literatury i kultury popularnej pod redakcją Aleksandra W. Mikołajczaka, Konrada Domi- nasa i Rafała Dymczyka (Poznań 2015), Antiquity in popular literature and culture pod redakcją Konrada Dominasa, Elżbiety Wesołowskiej i Bogdana Trochy (Newcastle upon Tyne, 2016) oraz Die Antike in der populären Kultur und Literatur pod redakcją Dominasa, Trochy i Pawła Wałowskiego (Berlin, 2016). Od roku 2013 Katedra Kultury Antycznej i Średniowiecznej w In- stytucie Kulturoznawstwa Akademii Ignatianum w Krakowie orga- nizuje cykl wykładów otwartych pt. Łacina Żywa, Łacina Wokół Nas, dotyczący kultury greckiej i łacińskiej oraz jej recepcji w Europie doby renesansu i epoki nowożytnej [34]. Warto również wspomnieć [32]  [33]  [34]  [32]  Zob. również K. Dominas, M. Czeremski, M. Na- piórkowski, Mit pod lupą II, Kraków 2013 oraz Studia mitoznawcze. Współczesna obecność mitu, red. I. Błocian, E. Kwiatkowska, Toruń 2012. [33]  Tematyka recepcji antyku w literaturze i kul- turze popularnej jest również stałym punktem sesji naukowych Międzynarodowego Festiwalu Kryminału, organizowanych od roku 2013 przez Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. [34]  Zob. https://www.facebook.com/lacinazywa/ about/, dostęp: 16 X 2016. 45 2. Analiza prac i przedsięwzięć z zakresu eClassics o międzynarodowej konferencji „Chasing Mythical Beasts… The Re- ception of Creatures from Graeco-Roman Mythology in Children’s & Young Adults’ Culture as a Transformation Marker” zorganizowanej w maju 2016 roku w Ośrodku Badań nad Tradycją Antyczną (OBTA) na Wydziale „Artes Liberales” w ramach Humboldt Alumni Award przez Katarzynę Marciniak [35]. Jedną z pierwszych publikacji związanych z antykiem w przestrzeni cyfrowej była praca Accessing Antiquity: The Computerization of Classi- cal Studies pod redakcją Jona Solomona (1993). W tomie znalazły się m.in. artykuły Theodore’a F. Brunnera, dyrektora Thesaurus Linguae Graecae. A Digital Library of Greek Literature w latach 1972–1998, oraz wspomnianego w poprzednim rozdziale J.D. Boltera, teoretyka hiper- tekstu. W 2004 roku ukazała się publikacja A companion to digital huma- nities pod redakcją Susan Schreibman, Raymonda G. Siemensa i Johna Unswortha (Malden, Mass.)[36], a w 2010 Digital Research in the Arts and Humanities pod redakcją Gabriela Bodarda i Simona Mahony’ego (Farnham, Surrey, England; Burlington, VT). Na szczególną uwagę zasługuje również spis stale aktualizowanych artykułów w serwisie PDL[37] oraz zbiór prac pt. Changing the Center of Gravity: Transforming Classical Studies Through Cyberinfrastructure opublikowany w „Digital Humanities Quarterly” w 2009 roku[38]. Pojedyncze artykuły nawiązujące do powyższych zagadnień można ponadto znaleźć na łamach takich czasopism, jak: „Digital Scholarship in the Humanities” (Oxford University Press w koope- racji z The European Association for Digital Humanities oraz The Alliance of Digital Humanities Organizations) czy „Digital Huma- [35]  [36]  [37]  [38]  [35]  http://mythicalbeasts.obta.al.uw.edu.pl/, dostęp: 16 X 2016. Wymienione w tym rozdziale przedsięwzięcia stanowią zaledwie przykład wielu konferencji, sympo- zjów i spotkań organizowanych zarówno przez ośrodki akademickie, jak i stowarzyszenia i koła doktorantów. Tylko w 2016 roku Sekcja Amici Antiquitatis Studenckiego Koła Naukowego Historyków im. Gerarda Labudy przy Instytucie Historii UAM współorganizowała dwie kon- ferencje „Galaktyczny Uniwersytet UAM” (marzec 2016) oraz „Starożytność w filmie. Kreacje wątków kobiecych. Granice swobody artystycznej” (kwiecień 2016). [36]  Na szczególną uwagę zasługuje artykuł G. Crane’a, Classics and the Computer, op. cit., http://digitalhuma- nities.org:3030/companion/view?docId=blackwell /9781405103213/9781405103213.xml&chunk.id=ss1–2– 4&toc.depth=1&toc.id=ss1–2–4&brand=9781405103213_ brand, dostęp: 16 X 2016. [37]  http://www.perseus.tufts.edu/hopper/about/pu- blications, dostęp: 16 X 2016. [38]  Zob. rozdział poprzedni, http://digitalhumanities. org/dhq/vol/3/1/index.html, dostęp: 16 X 2016. 46 nities Quarterly” (w systemie open access, The Alliance of Digital Humanities Organizations). Periodyk „The Classical World” w 1998 roku zatytułował nr 6 (vol. 91) Computing in the Classics i poświęcił go zagadnieniom roli mediów cyfrowych w filologii klasycznej. Po- nadto każdego roku czasopismo publikuje wykaz źródeł elektro- nicznych – Texts and Technology: Resources for Teachers obejmujących tematykę grecko-rzymskiego świata. Dla przykładu w numerze trzecim z 2010 roku (vol. 103) znajdziemy opracowanie Audio-Visual Materials in Classics autorstwa Janice F. Siegel (s. 345–430). W 2005 roku zbiorem artykułów W cyfrowym labiryncie wspól- nie z Aleksandrem W. Mikołajczakiem i Markiem Kaźmierczakiem rozpoczęliśmy interdyscyplinarną dyskusję nad statusem ontolo- gicznym antyku w przestrzeni cyfrowej, wskazując zarówno brak dostosowanej do medium metodologii, jak i nieadekwatność wcześ- niej rozwijanych i dotąd stosowanych metod badawczych. Kolejna wspólna publikacja – Antyk w cyberprzestrzeni – była kontynuacją podjętego tematu i jednocześnie podsumowaniem projektu pod tym samym tytułem [39]. W publikacjach związanych z perspektywą eClassics dominują dwa obszary badawcze: popularyzatorsko-edukacyjny oraz informatycz- ny. Pierwszy z nich rozpoczął się na przełomie lat 80. i 90. od opisa- nia wielu osiągnięć w dziedzinie studiów klasycznych uzyskiwanych w wyniku korzystania z technologii komputerowych, czego przykła- dem mogą być artykuły Stephena Waite’a, Susan Hockey czy Lindy Wright [40]. Wraz z postępującą informatyzacją pojawiły się kwestie edukacyjne. Autorzy zwrócili uwagę na nową przestrzeń badawczą i zastanawiali się, jak ową przestrzeń wykorzystać w nauczaniu. Lor- na Hardwick uważa na przykład, że rozwój technologii komputero- wych, w tym Internetu, zmienia w filologii klasycznej sposoby upra- wiania nauki oraz procesy nauczania języków klasycznych [41]. Jedne z tych zmian są według autorki kosmetyczne, inne mają daleko idące konsekwencje. Najwięcej uwagi poświęca zatem komunikacji, publi- [39]  [40]  [41]  [39]  Projekt własny Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (1H01C 03128) realizowany na UAM w Poznaniu w latach 2005–2008 pod kierownictwem A.W. Mikołajczaka. [40]  Zob. S.V.F. Waite, Computers and the Classics, „Com- puters and the Humanities” 1970, vol. 5, nr 1, s. 47–51; S. Hockey, An Agenda for Electronic Text Technology in the Humanities, „The Classical World” 1998, vol. 91, nr 6: Computing in the Classics, s. 521–542; L. Wright, Classicists on the via Electronica, „Transactions of the American Phi- lological Association (1974–)” 1994, vol. 124, s. 337–340. [41]  L. Hardwick, Electrifying the Canon: The Impact of Computing on Classical Studies, „Computers and the Hu- manities” 2000, vol. 34, nr 3, s. 279. 47 kacji i rozpowszechnianiu wiedzy oraz rozmaitych narzędzi badaw- czych w kontekście wpływu na nie przestrzeni cyfrowej [42]. Z kolei Barbara F. McManus i Carl A. Rubino są zdania, że technologie oraz za- soby internetowe oferują klasykom o wiele więcej możliwości niż tra- dycyjne metody pedagogiczne [43]. Wśród „dobrodziejstw” Sieci ba- dacze wymieniają takie zalety, jak: uczenie się bazujące na źródłach, nauczanie zespołowe, kontrolę nad systemem uczenia się, interak- tywność, publikowanie przez uczniów wyników swoich badań oraz ciągłą aktualizację (updatability) materiałów naukowych [44]. Współ- cześnie coraz żywsza staje się dyskusja na temat poziomu merytorycz- nego materiałów pojawiających się w Sieci, szczególnie w kontekście mediów społecznościowych oraz tzw. trendu Web 2.0 [45]. Drugi z obs