Magdalena MUSIA£-KARG Poznañ Internetowe g³osowanie w E-stonii na przyk³adzie wyborów w latach 2005–2009 Wprowadzenie W spó³czeœnie – w obliczu tzw. rewolucji informacyjnej1 – nie ma w¹tpliwoœci, ¿e demokracja ulega powa¿nym i bardzo widocznym przeobra¿eniom. W konsekwen- cji tych zmian od lat 80–90-tych minionego wieku obserwuje siê ewolucjê funkcjono- wania wspó³czesnych pañstw, ich systemów politycznych i spo³eczeñstw. Przeobra¿enia te s¹ rezultatem miêdzy innymi coraz szerszego zastosowania nowych technologii ko- munikacyjnych i informacyjnych (ICT – Information and Communication Technolo- gies). Warto zatem zauwa¿yæ, i¿ wraz z postêpuj¹cym na œwiecie rozwojem technik te- lekomunikacyjnych, informatycznych czy œrodków masowego przekazu, epoka cywili- zacji przemys³owej zaczê³a ustêpowaæ, a precyzyjniej – ju¿ zdo³a³a ust¹piæ – miejsca tzw. poprzemys³owej cywilizacji informacyjnej. Nale¿y zauwa¿yæ, i¿ w opiniach wielu teoretyków i badaczy demokratycznej formy spra- wowania w³adzy obecne jest przekonanie, ¿e tak zwane rz¹dy ludu pocz¹tków XXI wieku znajduj¹ siê w nienajlepszej kondycji. Mówi siê czêsto o tzw. kryzysie demokracji, którego przejawem s¹ m.in. kryzys partii politycznej, kryzys zaufania do polityków, kryzys zwi¹zany z poziomem uczestnictwa obywateli w procedurach wyborczych, którego symbolem jest ni- ska frekwencja wyborcza w elekcjach pañstwowych2. Ten stan rzeczy potwierdza Maria No- wina Konopka, która twierdzi, i¿ w zwi¹zku z obserwowanym w pañstwach Europy od pocz¹tku lat 80. XX wieku, w Polsce zaœ od po³owy lat 90., spadkiem zaufania do rz¹dów i par- lamentów oraz wraz z rozwojem nowoczesnych technologii informacyjnych i komunikacyj- nych, coraz czêœciej pojawiaj¹ siê opinie postuluj¹ce powrót do bezpoœredniej formy rz¹dów3. 1 Robert O. Keohane i Joseph Nye termin ten ³¹cz¹ z gwa³townym rozwojem technologicznym w zakresie kom- puterów, procesu komunikacji i oprogramowania, zwi¹zanymi ze znacznym obni¿eniem kosztów przetwarzania i przekazywania informacji. Tym, co wyró¿nia rewolucjê informacyjn¹ jest olbrzymia redukcja kosztów transmisji danych; R. O. Keohane, J. Nye jr, Power and Interdependence in the Information Age, w: Democracy.com? Gover- nance in a Networked World, red. E. Kamarck, J. Nye Jr, Hollis 1999, s. 200. Nowy etap rewolucji naukowo-tech- nicznej, z którym mamy do czynienia obecnie, okreœlany jest czêsto jako „pi¹ta fala cyklu Kondratieffa” lub „trzecia fala Toflera”. Etap ten stanowi okres rewolucji informacyjnej, zwi¹zany z gwa³townym przyspieszeniem postêpu technicznego i po³¹czeniem w jedn¹ z kilku istniej¹cych dotychczas technologii okreœlanych jako technologie infor- macyjne. Okres ten przybli¿y³ œwiat do ka¿dego cz³owieka i ka¿dego cz³owieka do œwiata i po³¹czy³ wszystkich w jedn¹ globaln¹ sieæ informacji, handlu, finansów i kultury. D. £apuszek, Rola postêpu technicznego w procesie globalizacji, „Zarz¹dzanie zmianami”, Biuletyn POU, maj 2007, http://www.wsz-pou.edu.pl/biuletyn/?stro- na=biul_globlap&nr=6&p=, 18.06.2010. 2 A. ¯ukowski, Dylematy demokracji XXI wieku. Wybory rytualne czy balota¿ partycypacyjny?, „Przegl¹d Poli- tologiczny” 2005, nr 2, s. 77. 3 M. Nowina Konopka, Spo³eczeñstwo informacyjne a teorie demokracji, w: Spo³eczeñstwo informacyjne. Isto- ta. Rozwój. Wyzwania, red. M. Witkowska, K. Cholawa-Sosnowska, Warszawa 2006, s. 82. Oprócz tego Nowina Konopka zwraca uwagê na wykorzystanie „nowych” sposobów uczest- nictwa w procedurach wyborczych – np. na g³osowanie elektroniczne, którego zastosowanie w Estonii jest przedmiotem niniejszego tekstu. Bez w¹tpienia mo¿na stwierdziæ, i¿ wyko- rzystanie elektronicznych technik w sprawowaniu demokratycznej w³adzy stanowi swo- ist¹ rewolucjê, która ze wzglêdu na ró¿ne mo¿liwoœci poszczególnych pañstw (zwi¹zane z upowszechnianiem nowych technologii, np. z zasiêgiem infrastruktury internetowej, do- stêpnoœci¹ do Internetu wœród spo³eczeñstwa) mo¿e roz³o¿yæ siê na wiele lat. Tak zwane nowe media powszechne s¹ w ¿yciu politycznym ju¿ co najmniej kilkanaœcie lat. Nale¿y zwróciæ uwagê, i¿ w wyniku ich zastosowania fundamentalne zasady demokracji wydaj¹ siê nabieraæ innej, nowej jakoœci. Zasady demokratyczne (suwerennoœæ narodu, trój- podzia³ w³adzy, pluralizm, konstytucjonalizm czy praworz¹dnoœæ) zaczynaj¹ funkcjonowaæ w nieco, wydaje siê, szerszym wymiarze. Oprócz tradycyjnych form realizacji tych zasad po- jawiaj¹ siê nowe rozwi¹zania – oparte na nowoczesnych technologiach. Zasada suwerennoœci na przyk³ad, urzeczywistniana jest poprzez fakt funkcjonowania instytucji demokracji przed- stawicielskiej oraz bezpoœredniej, które z kolei znajduj¹ swój wyraz w wyborach, referendach czy innych formach zbiorowego podejmowania decyzji na szczeblu krajowym czy lokalnym. To miêdzy innymi za pomoc¹ tych form elekcji wprowadzana w ¿ycie jest zasada zwierzch- nictwa narodu. Obecnie obserwuje siê coraz czêstsz¹ tendencjê, polegaj¹c¹ na tym, ¿e w wielu pañstwach Europy i œwiata wdra¿a siê ró¿ne nowoczesne formy oddawania g³osów, do których zaliczyæ nale¿y przede wszystkim g³osowanie elektroniczne za poœrednictwem np. Internetu czy tele- fonii komórkowej4. W opinii zwolenników wykorzystania ICT – dzisiejsza cywilizacja stoi obecnie w obliczu ery demokracji elektronicznej, która stanowi tê now¹ formê sprawowania w³adzy – opart¹ w³aœnie na wykorzystaniu narzêdzi teleinformatycznych5. Elektroniczna demokracja i elektroniczne g³osowanie Koncept elektronicznej (lub inaczej – cyfrowej) demokracji wi¹¿e siê z wieloma podejœ- ciami i analizami odpowiadaj¹cymi na pytanie o to, jak nowe media informacyjne i komuni- kacyjne wp³ywaj¹ na nowoczesne demokracje i jakich mo¿liwoœci tym pañstwom dostarczaj¹. Zainteresowanie wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych w celu roz- woju demokracji elektronicznej po raz pierwszy pojawi³o siê w roku 1970 w Stanach Zjedno- czonych. Impulsem dla rozwoju idei i pilota¿owych projektów by³ wzrost znaczenia ICT oraz coraz wiêksze obawy o stan amerykañskiego systemu politycznego [zwi¹zane ze spadkiem liczby wyborców uczestnicz¹cych w ¿yciu politycznym (g³ównie w g³osowaniach) oraz wy- sokim poziomem cynizmu i brakiem zaufania spo³ecznego]. Dyskusje na temat demokracji elektronicznej na ogó³ skupiaj¹ siê na trzech g³ównych koncepcjach: na demokracji bezpoœredniej lub plebiscytarnej, na demokracji reprezentatyw- nej i na komunitarianizmie. Ka¿dy z tych konceptów demokracji akcentuje ró¿ny poziom wy- korzystania i regulacji dotycz¹cych nowych technologii. 100 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 4 O tych formach g³osowania traktuje dalsza czêœæ niniejszego tekstu. 5 S. London, Teledemocracy vs. Deliberative Democracy: A Comparative Look at Two Models of Public Talk, „Journal of Interpersonal Computing and Technology” 1995, vol. 3, nr 2, s. 33–55, http://www.scottlondon.com/re- ports/tele.html, 15.05.2006. Zwolennicy demokracji plebiscytarnej jako jedni z pierwszych pisali o rozwoju projektów demokracji elektronicznej (np. A. Toffler, T. Becker). Potencja³ nowych technologii widzieli oni przede wszystkim w tym, i¿ eliminuj¹ one ograniczenia czasu i przestrzeni, które zwykle utrudniaj¹ funkcjonowanie demokracji bezpoœredniej. Dziêki ICT dostarczane s¹ informacje, przetwarzane dane, u³atwiona jest komunikacja, co pozwala nieograniczonej liczbie osób na jednoczesny udzia³u w debacie i g³osowaniu. ICT mog¹ istniej¹ce modele demokracji przedstawicielskiej uczyniæ bardziej elastyczny- mi. Ten pogl¹d intensywnie forsuj¹ amerykañscy pluraliœci, oczekuj¹cy i¿ nowe technologie mog¹ stworzyæ lepsze warunki do konkurowania ze sob¹ ró¿nych grup interesów. Z tego punktu widzenia, oczekuje siê, ¿e technologie informacyjno-komunikacyjne wp³yn¹ na wiê- ksz¹ iloœæ i dostêpnoœæ informacji dla ró¿norodnych grup, które bêd¹ mog³y realizowaæ bar- dziej zró¿nicowany wachlarz celów. Ponadto, nowe technologie umo¿liwiaj¹ dostêp do informacji, a tak¿e zapewniaj¹ œrodki do ich przechowywania i przetwarzania w sposób sto- sunkowo tani, szybki i skuteczny. Takie korzyœci dotychczas dostêpne by³y jedynie dla du- ¿ych i bogatych organizacji6. Trzeci wymiar zwi¹zany jest z komunitarianizmem lub tzw. siln¹ demokracj¹7. Obywa- telstwo i dobro wspólne stanowi¹ najwa¿niejsze elementy komuntarianizmu. Warto w tym miejscu nadmieniæ, i¿ œwiadome uczestnictwo w procesach podejmowania decyzji pañstwo- wych wymaga od obywateli nie tylko zainteresowania i motywacji do zaanga¿owania siê w ¿ycie polityczne, ale tak¿e wiedzy o nim. Kwestia ta jest tym bardziej wa¿na, i¿ we wspó³czesnych spo³eczeñstwach obserwuje siê coraz wiêksz¹ liczbê coraz bardziej skompli- kowanych spraw wymagaj¹cych decyzji, a proces ich podejmowania staje siê coraz trudniej- szy8. Dlatego te¿ coraz czêstsze s¹ postulaty zwolenników komunitarianizmu dotycz¹ce gruntowniejszej edukacji obywatelskiej9. Komutarianizm bowiem proponuje demokracjê bardziej bezpoœredni¹ (czêstsze wybory, wiêcej stanowisk obsadzanych w drodze wyborów, objêcie ni¹ nowych sfer ¿ycia) i uczestnicz¹c¹ (odwo³ywanie Ÿle ocenianych przedstawicieli, korzystanie z inicjatywy dotycz¹cej referendum, uczestniczenie w samorz¹dach lokalnych i w miejscu pracy). Oprócz tego coraz bardziej powszechne s¹ sugestie wykorzystania nowych technologii, które prócz edukacji umo¿liwi³yby wiêksze zaanga¿owanie obywateli w sprawo- waniu w³adzy. Mog³oby to wp³yn¹æ na wzrost poziomu kultury politycznej w pañstwach oraz prze³o¿yæ siê na wiêksze zaanga¿owanie (partycypacjê) w procesy decyzyjne10. Mo¿na zatem stwierdziæ, i¿ nowe technologie informacyjne i komunikacyjne s¹ szczególnie przydatne z punktu widzenia zwolenników komunitarianizmu. Dziêki ICT mo¿liwe staj¹ siê bardziej bezpoœrednie formy g³osowania, a tak¿e opiniowanie ró¿norodnych projektów, co stanowi jedno z wyzwañ programu komunitarianistów (krytyka modeli plebiscytarnych). Technologie PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 101 6 I. Horrocks, L. Pratchett, Democracy and New Technology, Electronic Democracy: Central Themes and Issues, http://www.clubofamsterdam.com/contentarticles/Democracy%20and%20New%20Technology.pdf, 01.11.2010. 7 Pojêcie silnej (mocnej) demokracji wprowadza Benjamin R. Barber w swojej ksi¹¿ce Strong Democracy. Par- ticipatory Politics for a New Age. Barber przypisuje silnej demokracji szereg cnót, zaliczaj¹c do nich aktywnoœæ, za- anga¿owanie, obowi¹zek, które s¹ praktykowane przez wspólny namys³ i pracê. Oparcie silnej demokracji m.in. na uczestnictwie, obywatelskoœci czy dobrze publicznym zak³ada, ¿e obywatele nie tylko postrzegaj¹ je jako wartoœæ, lecz tak¿e s¹ zdolni do dokonywania autonomicznych i odpowiedzialnych wyborów. Samo zaœ uczestniczenie w pro- cesie decyzyjnym wynika z woli i przekonania obywateli; B. R. Barber, Strong Democracy Participatory Politics for a New Age, Berkeley–Los Angeles–London 2003, s. 133. 8 P. Œpiewak, Obietnice demokracji, Warszawa 2004, s. 161. 9 M. Grabowska, T. Szawiel, Budowanie demokracji. Podzia³y spo³eczne, partie polityczne i spo³eczeñstwo oby- watelskie w postkomunistycznej Polsce, Warszawa 2003, s. 82–83. 10 M. Musia³-Karg, Referendum w pañstwach europejskich. Teoria, praktyka, perspektywy, Toruñ 2008, s. 356. teleinformatyczne dostarczaj¹ równie¿ œrodków, dziêki którym obywatele mog¹ byæ infor- mowani i edukowani. Stanowi¹ równie¿ nowe narzêdzia, dziêki którym ludzie mog¹ two- rzyæ swoiste spo³ecznoœci – bez wzglêdu na odleg³oœæ, warunki geograficzne czy inne ograniczenia11. Dziœ, wp³yw ICT na procesy polityczne i relacje pañstwo–obywatel jest okreœlany za po- moc¹ takich pojêæ, jak teledemokracja, demokracja cyfrowa, cyberdemokracja, e-demokracja. Jak s³usznie zauwa¿a Dorota Grodzka, niezale¿nie od przyjêtej nazwy i zakresu definicyjnego samego pojêcia, wspólne dla tych koncepcji jest przekonanie, ¿e dziêki nowym technologiom (które gwarantuj¹ interaktywnoœæ, szybszy tryb przekazywania informacji, mo¿liwoœæ komu- nikacji zwrotnej) mo¿liwe jest oddzia³ywanie na mechanizmy demokratyczne12. Wed³ug Lewisa A. Friedlanda koncept elektronicznej demokracji oznacza radykalnie now¹ formê praktyki demokratycznej zmodyfikowan¹ przez nowe technologie informacyjne13. Termin e-demokracja po raz pierwszy pojawi³ siê w roku 1994 i zwi¹zany by³ z dzia³aniami on-line prowadzonymi przez mieszkañców stanu Minnesota w Stanach Zjednoczonych. Pa- miêtaæ jednak nale¿y, i¿ podobne dzia³ania w³aœciwie od prze³omu lat 60-tych i 70-tych XX wieku funkcjonowa³y pod wspóln¹ nazw¹ teledemokracja. Jednym z najbardziej popular- nych podejœæ do demokracji elektronicznej jest to formu³owane przez Martina Hagena, wed³ug którego elektroniczna demokracja to ka¿dy demokratyczny system polityczny, w którym u¿ywa siê komputerów i sieci komputerowych do realizacji podstawowych funkcji procesu14. E-demokracjê definiuje siê równie¿ jako zastosowanie technologii informacyjnych i ko- munikacyjnych w celu zwiêkszenia zaanga¿owania obywateli w procesach demokratycz- nych, zarówno w ujêciu iloœciowym, jak i w formie realnego wp³ywu wywieranego przez jednostki na funkcjonowanie instytucji publicznych15. Dzia³ania zaliczane do elektronicznej formy demokratycznych rz¹dów mog¹ byæ dwojakiego rodzaju: odgórne (top-down) – wymie- niæ tu nale¿y inicjatywy podjête np. przez rz¹d czy w³adze lokalne, oraz oddolne (bottom-up), do których zalicza siê inicjatywy podjête np. przez obywateli czy organizacje spo³eczne. Nie- zale¿nie od tego, kto podejmuje inicjatywê, dzia³ania mog¹ mieæ charakter procesów jedno- kierunkowych (rozpowszechnianie informacji) lub dwukierunkowych (konsultacje dotycz¹ce projektów ustaw)16 lub te¿ wielokierunkowych (komunikowanie poprzez bloga, gdzie inter- nauci mog¹ komentowaæ posty, poprzez czat, fora czy maile rozsy³ane do wielu adresatów)17. Elektroniczne g³osowanie jest jednym z istotnych instrumentów demokracji elektronicz- nej, za pomoc¹ którego urzeczywistnia siê zasadê suwerennoœci narodu. Taka nowa formu³a g³osowania coraz czêœciej jest przedmiotem zainteresowania instytucji publicznych i prywat- nych w wielu pañstwach Europy i œwiata (np. w Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Holandii, Szwecji, Estonii, USA). Wielu badaczy wysuwa ró¿norodne propozycje zastosowania roz- 102 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 11 I. Horrocks, L. Pratchett, Democracy and New Technology…, op. cit. 12 D. Grodzka, E-demokracja, „Infos. Zagadnienia spo³eczno-gospodarcze”, Biuro Analiz Sejmowych nr 14(61), 16 lipca 2009, s. 1, za: T. Bia³ob³ocki, J. Moroz, M. Nowina-Konopka, Spo³eczeñstwo informacyjne: istota, rozwój, wyzwania, Warszawa 2006. 13 L. A. Friedland, Electronic Democracy and the New Citizenship, „Media, Culture & Society” 1996, vol. 18, nr 2, s. 185. 14 M. Hagen, A Typology of Electronic Democracy, 1997, http://www.uni-giessen.de/fb03/vinci/labore/netz/ hag_en.htm, 3.06.2010. 15 D. Grodzka, E-demokracja…, op. cit., s. 1. 16 Ibidem, s. 2. 17 M. Musia³-Karg, Technologie informacyjne i komunikacyjne a demokracja. Wykorzystanie Internetu w polity- ce na przyk³adzie e-voting, w: W poszukiwaniu modelu demokratycznego, red. S. Zyborowicz, Toruñ 2009, s. 251. wi¹zañ opartych na ICT w celu zwiêkszenia œwiadomoœci, a przez to i wiedzy obywateli na te- mat systemu politycznego i zjawisk, które maj¹ miejsce w danym kraju. Mimo wielu trudnoœci, jakie niesie ze sob¹ wykorzystanie nowych technologii, g³osowa- nia elektroniczne mog¹ byæ efektywnym narzêdziem umo¿liwiaj¹cym szersze uczestniczenie w procedurach decyzyjnych. Termin e-g³osowanie jest powszechnie kojarzony z g³osowaniem internetowym lub te¿ stosowane zamiennie z tym pojêciem. Tymczasem g³osowanie elektroniczne jest terminem pojêciowo szerszym ni¿ g³osowanie internetowe. E-voting dotyczy elektronicznych form wyborów, referendów i innych inicjatyw18. G³osowanie elektroniczne (e-g³osowanie, e-voting) nale¿y rozumieæ jako g³osowanie za pomoc¹ œrodków elektronicznych […] wyró¿niæ mo¿na g³osowanie komputerowe, w tym z kolei g³osowanie on-line i wreszcie g³osowanie interneto- we, w którym do oddania g³osu s³u¿y urz¹dzenie komputerowe do³¹czone do Internetu19. W procesie wyborczym technologie teleinformatyczne wykorzystywane s¹ na kilka spo- sobów20. Pierwszym z nich jest proces zbierania, opracowania i wizualizacji wyników prze- sy³anych z komisji wyborczych. Wówczas g³osy oddawane s¹ w sposób tradycyjny – za pomoc¹ kart do g³osowania. Taki system obowi¹zuje np. w Polsce, gdzie obwodowe komisje wyborcze zanim przeœl¹ oficjalne protoko³y wyborcze do komisji wyborczych wy¿szego szczebla, przekazuj¹ dane do systemu teleinformatycznego, który prowadzony jest przez Pañ- stwow¹ Komisjê Wyborcz¹. Drugi sposób wykorzystania ICT w procesie g³osowania stosowany jest w procesie przyj- mowania i zliczania g³osów. G³osy s¹ oddawane przez wyborców osobiœcie w lokalach wy- borczych na specjalnie do tego przygotowanych komputerach wyborczych (tzw. maszyny do g³osowania – voting machines). Trzeci sposób zastosowania technologii informacyjnych i komunikacyjnych to zdalne g³osowanie – np. przez Internet lub w drodze sms-a wys³anego z telefonu komórkowego. W zdalnym g³osowaniu przez Internet g³osy oddawane s¹ z dowolnej lokalizacji za pomoc¹ Internetu, a ich przyjmowaniem i zliczaniem zajmuje siê centralny komputerowy system wy- borczy. W drugim przypadku – w g³osowaniu przez telefon komórkowy – u¿ytkownik wysy³a wiadomoœæ tekstow¹ zawieraj¹c¹ identyfikator u¿ytkownika, kod odpowiedni do rodzaju wy- borów, w których wyborca chce zag³osowaæ oraz kod wskazuj¹cy konkretn¹ odpowiedŸ. Sms przekazywany jest nastêpnie pod odpowiedni numer, a po chwili u¿ytkownik powinien otrzy- maæ odpowiedŸ wraz z potwierdzeniem oddania g³osu. Wysy³a wówczas kolejn¹ wiadomoœæ wraz z numerem PIN i dat¹ urodzenia. Nastêpnie u¿ytkownik otrzymuje wiadomoœæ z po- twierdzeniem oddania g³osu. Reasumuj¹c, wykorzystanie narzêdzi teleinformatycznych w procedurze przyjmowania czy liczenia g³osów i w zdalnym g³osowaniu internetowym okreœlane jest mianem elektro- nicznego g³osowania. W literaturze specjalistycznej mowa jest zwykle o dwu formach PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 103 18 I. Kotsiopoulos, Bringing Together and Accelerating eGovernment Research in the EU. eDemocracy Report. Prepared for ICT for Government and Public Services Unit. DG Information Society and Media, European Commis- sion, Brussels, s. A-9. 19 A. Kaczmarczyk, R. Czajkowski, E-G³osowanie – niezbêdny element elektronicznej platformy do obs³ugi pro- cedur demokracji w spo³eczeñstwie informacyjnym, w: Tworzenie mechanizmów i struktur rozwoju elektronicznej gospodarki w Polsce. Warszawa, 12 czerwca 2001 r. Materia³y pokonferencyjne, Instytut Logistyki i Magazynowa- nia, Poznañ 2001. 20 Stanowisko Stowarzyszenia Internet Society Poland w sprawie g³osowania elektronicznego w wyborach po- wszechnych przyjête przez Zarz¹d Stowarzyszenia w dniu 10 stycznia 2007 roku (uchwa³a Zarz¹du ISOC Polska nr 2/2007), 11.01.2007, Internet Society Poland, http://www.isoc.org.pl/200701/wybory, 26.06.2010. g³osowania przeprowadzanego w oparciu o ICT – wyró¿nia siê je w oparciu o dwie nazwy: z przedrostkiem „e-” – e-g³osowanie oraz z przedrostkiem „i-” – i-g³osowanie. E-g³osowanie w porównaniu z i-g³osowaniem jest pojêciem szerszym znaczeniowo. W praktyce odnosi siê do wykorzystywania w procesie techniki wyborczej m.in.: telewizyjnych platform cyfro- wych, telefonii, Internetu21. I-g³osowanie (i-voting) – g³osowanie przy pomocy Internetu – jest jedn¹ z form g³osowania elektronicznego. Uwzglêdniaj¹c natomiast podzia³ na dwa podstawowe sposoby realizowania demokracji, a tym samym zasady zwierzchnictwa narodu, czyli demokracjê przedstawicielsk¹ i bezpo- œredni¹ oraz ich instytucje – czyli wybory i referenda, wymieniæ mo¿na dwa rodzaje g³osowania elektronicznego: elektroniczne wybory (e-wybory) i elektroniczne referendum (e-referen- dum). Pod wzglêdem technologicznym – ten drugi rodzaj g³osowania wydaje siê byæ mniej skomplikowanym do wprowadzenia – g³ównie ze wzglêdu na zwykle dwie mo¿liwe odpo- wiedzi w g³osowaniu („Tak” lub „Nie”). Elektroniczne (internetowe)22 wybory w Estonii Europejskim liderem, jeœli chodzi o wykorzystanie elektronicznego g³osowania w proce- durach wyborczych, jest Estonia. Obywatele tego ma³ego pod wzglêdem terytorium (obszar kraju zajmuje 45 226 km2) oraz liczby populacji (populacja: 1 340 127 osób)23 pañstwa od 2005 r. maj¹ mo¿liwoœæ g³osowania przez Internet podczas wyborów. Na szczeblu rz¹dowym dyskusja nad implementacj¹ elektronicznego g³osowania w Estonii rozpoczê³a siê w 2001 r. Rok póŸniej estoñski parlament – Zgromadzenie Pañstwowe (Riigikogu) – stworzy³ podstawy prawne do przeprowadzenia g³osowania przez Internet24. Latem 2003 roku Pañstwowa Komisja Wyborcza w Estonii zaczê³a wdra¿aæ projekt systemu e-g³osowania25. Wysoka tzw. e-gotowoœæ (e-readiness) mieszkañców Estonii, nowoczesna infrastruktura IT wprowadzana przy wsparciu programu rz¹dowego, a tak¿e bardzo dobra wspó³praca sektora publicznego z prywatnym stanowi³y kluczowe czynniki w procesie wdra¿ania i rozwoju elek- tronicznych us³ug (e-us³ug) w tym pañstwie. Szerokie zastosowanie specjalnych dowodów to¿samoœci nowej generacji (ID-card) by³o niezbêdne dla wprowadzenia nowego kana³u g³osowania. W styczniu 2000 r. wesz³a w ¿ycie ustawa dotycz¹ca nowych dowodów osobi- stych (Identity Documents Act), wprowadzaj¹c od 2002 r. obowi¹zek posiadania eID-card26. 104 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 21 M. Nowina Konopka, Elektroniczna urna, http://www.rpo.gov.pl/pliki/12066058070.pdf, 27.06.2010. 22 W przypadku g³osowania elektronicznego w Estonii – mimo i¿ stosowane jest tam g³osowanie internetowe – wykorzystywane bêd¹ zamiennie dwie nazwy: e-g³osowanie (e-voting) oraz i-g³osowanie (i-voting). Ma to zwi¹zek przede wszystkim z tym, i¿ na stronach Estoñskiej Pañstwowej Komisji Wyborczej najczêœciej podawana jest nazwa z przedrostkiem „e-”. 23 Dane na dzieñ 1 stycznia 2010 r., Statistics Estonia 2010, http://www.stat.ee/main-indicators, 10.11.2010. 24 Digital Signature Act 2002 – ustawa pozwala obywatelom u¿ywaæ przyjêtych podpisów elektronicznych w celu potwierdzania to¿samoœci w transakcjach on-line, a tak¿e w g³osowaniu; N. Goodman, J. H. Pammett, J. De- Bardeleben, J. Freeland, A Comparative Assessment of Electronic Voting, Strategic Knowledge Cluster Canada–Europe Transatlantic Dialogue, Carlton University, February 2010, s. 33, http://www.carleton.ca/europecluster/events/ 2010-01-26-InternetVotingMaterials/AComparativeAssessmentofInternetVotingFINALFeb19-a.pdf, 15.10.2010. 25 E. Maaten, Towards remote e-voting: Estonian case, Elections Departament. Chancellery of the Riigikogu (Parliament), Tallin 2004, Materia³y konferencyjne z The International Workshop on Electronic Voting in Europe, Bregenz/Austria, 7–9.07.2004, s. 83, http://www.e-voting.at/index.php?id=4&artikelID=62, 15.10.2010. 26 W 2005 r. posiadacze nowych eID cards stanowili oko³o 900 tys.; Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 20.08.2009. Takie dowody osobiste, wydane przez rz¹d Estonii od 2002 r., maj¹ dwojakie funkcje: oprócz tego, ¿e s¹ dokumentami identyfikacyjnymi, s³u¿¹ równie¿ do potwierdzania to¿samoœci elektronicznej. Warto w tym miejscu nadmieniæ, i¿ bior¹c pod uwagê kryterium miejsc odda- wania g³osów mo¿na wyró¿niæ dwie formy i-voting: — Remote Internet Voting (RIV, zdalne g³osowanie internetowe), czyli g³osowanie, w któ- rym g³osy oddawane s¹ w dowolnym miejscu z wykorzystaniem po³¹czenia interneto- wego, a nastêpnie transferowane s¹ przez Internet do urzêdników wyborczych; — Internet Voting at the Polling Place (IV@PP, g³osowanie internetowe w lokalu wybor- czym), czyli g³osowanie, gdzie g³osy oddawane s¹ przez wyborców w lokalach wyborczych (czêsto za pomoc¹ tzw. maszyn lub kiosków do g³osowania), a nastêpnie przekazywane Internetem do urzêdników wyborczych27. W Estonii – jak do tej pory – wprowadzono pierwsz¹ z wymienionych powy¿ej form g³osowania przez Internet – Remote Internet Voting. Aby oddaæ g³os przez Internet estoñski wyborca potrzebuje: dowodu osobistego nowej generacji, czyli wspomnianej ju¿ elektronicz- nej karty identyfikacyjnej (eID-card) z wa¿nymi certyfikatami (odnawianymi na stronie www), kodów PIN (wydawanych razem z kartami eID) oraz komputera wyposa¿onego w czytnik kart eID (wraz z odpowiednim oprogramowaniem – instalacja installer.id.ee/), po³¹czenia z Internetem oraz systemu operacyjnego Windows, MacOS lub Linux28. Jedn¹ z najwa¿niejszych kwestii ustalonych przy wdra¿aniu systemu i-g³osowania by³ fakt, i¿ g³osowanie elektroniczne musi byæ tak podobne do g³osowania tradycyjnego jak to tylko mo¿liwe. Oprócz tego warunkiem wprowadzenia w ¿ycie i-voting by³a zgodnoœæ g³oso- wania z prawem i zasadami wyborów, a tak¿e to by i-g³osowanie by³o co najmniej w takim stopniu bezpieczne jak jest oddawanie g³osów w sposób tradycyjny. St¹d g³osowanie przez Internet musi byæ równe i tajne, wy³¹cznie osoby uprawnione do g³osowania mog¹ uczestni- czyæ w i-g³osowaniu, przy czym ka¿dy wyborca ma do dyspozycji wy³¹cznie jeden i-g³os. Warto nadmieniæ, i¿ zgodnie z ustaleniami wyborca nie mo¿e byæ w stanie dowieœæ w jaki sposób g³osowa³ – np. na którego z kandydatów. Ponadto, sam proces zbierania g³osów wi- nien byæ bezpieczny i wiarygodny29. Zgodnie z estoñskim prawem wyborczym30 e-g³osowanie odbywa siê od 10-go do 4-go dnia przed dniem wyborów i spe³nione winny byæ wówczas nastêpuj¹ce wymagania (warunki): 1) w trakcie wczeœniejszego g³osowania wyborcy mog¹ oddaæ g³os elektroniczny na stro- nie internetowej Pañstwowej Komisji Wyborczej. Wyborca g³osuje w swoim imieniu; 2) wyborca dokonuje uwierzytelnienia31 na podstawie certyfikatu wydanego na podstawie Ustawy o Dokumentach Identyfikacji Personalnej (Personal Identity Documents Act); PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 105 27 R. K. Gibson, Internet Voting and the European Parliament elections: problems and prospects, w: The Euro- pean Union and E-Voting. Addressing the European Parliament’s Internet Voting Challenge, ed. A. H. Trechsel, F. Mendes, Routledge 2005, s. 34. 28 Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 10.10.2010. 29 E-Voting System. General Overview, Estonian National Electoral Committee, Tallin 2005–2010, s. 7. 30 Riigikogu Election Act, Local Government Council Election Act, Referendum Act and European Parliament Election Act – wszystkie cztery ustawy zawieraj¹ podobne warunki e-g³osowania. 31 Uwierzytelnianie (ang. authentication) jest procesem stwierdzenia autentycznoœci, czyli wiarygodnoœci to¿sa- moœci u¿ytkownika. Polega na zweryfikowaniu zadeklarowanej to¿samoœci osoby. Uwierzytelnienie odbywa siê na podstawie trzech informacji: tego, co u¿ytkownik wie, tego, co u¿ytkownik ma i tego, kim u¿ytkownik jest. Szerzej: Z. Suski, Materia³y pomocnicze do wyk³adu z przedmiotu „Bezpieczeñstwo systemów informatycznych”; tytu³ wyk³adu: „Uwierzytelnianie”, http://pjwstk.wafel.com/bsi/BSI-05-uwierzytelnianie.pdf, 12.09.2010. Proces uwie- rzytelnienia ma miejsce po identyfikacji, czyli zadeklarowaniu swojej to¿samoœci przez u¿ytkownika (np. przez podanie loginu). Zadeklarowana, ale jeszcze niezweryfikowana, to¿samoœæ jest potwierdzana w procesie uwierzytel- 3) po identyfikacji wyborcy, na stronie internetowej wyœwietlana jest skonsolidowana lista kandydatów wybieranych w okrêgu wyborczym, na terenie którego zamieszkuje wyborca; 4) wyborca wybiera (wskazuje) nazwisko kandydata, na którego zamierza zag³osowaæ w swoim okrêgu wyborczym i potwierdza g³os podpisem elektronicznym; 5) na stronie internetowej wyœwietla siê komentarz o tym, ¿e oddany g³os zosta³ uwzglêdniony w g³osowaniu; 6) wyborca mo¿e zmieniæ oddany wczeœniej g³os elektroniczny: a) przez ponowne elektroniczne g³osowanie w okresie od 10-go do 4-go dnia przed dniem wyborów tradycyjnych, b) poprzez g³osowanie na papierowej karcie do g³osowania w okresie od 6-go do 4-go dnia przed dniem wyborów tradycyjnych32. Dodatkowo, nale¿y wspomnieæ o zasadach, które obowi¹zuj¹ przy e-voting w Estonii. Pierwsz¹ z nich jest regu³a, ¿e do uwierzytelnienia wyborców s³u¿¹ wy³¹cznie elektroniczne dowody to¿samoœci (od 2011 r. bêd¹ równie¿ mo¿liwe rozwi¹zania oparte na mobilnym uwierzytelnieniu – Mobile-ID solution). Karta-ID (jak i Mobile-ID) jest bowiem jedynym nie- zale¿nym œrodkiem komunikacji elektronicznej, który umo¿liwia uwierzytelnienie wybor- ców na maksymalnym poziomie bezpieczeñstwa czy z³o¿enie podpisu elektronicznego. Godzi siê w tym miejscu ponadto zauwa¿yæ, i¿ taki nowoczesny dokument posiada ju¿ wiêk- szoœæ uprawnionych do g³osowania. Ten ostatni aspekt ma kluczowe znaczenie – szczególnie jeœli chodzi o przyjêty w Estonii system e-g³osowania. Drug¹ regu³¹, która obowi¹zuje w Estonii, jest mo¿liwoœæ ponownego elektronicznego g³osowania – wyborca mo¿e oddaæ g³os po raz kolejny, a poprzednio oddany g³os zostaje wówczas anulowany. Choæ zwykle wielokrotne g³osowanie uznawane jest za przestêpstwo (Kodeks karny, § 165), w tym przypadku jest to argument przeciwko zjawisku kupowania g³osów – wyborca, na którego uprzednio bezprawnie wywarto wp³yw, mo¿e oddaæ g³os na nowo, gdy ju¿ nikt nie próbuje na niego wp³yn¹æ. Elektroniczne „ponowne g³osowanie” nie mo¿e wiêc byæ uznawane za „wielokrotne”, poniewa¿ system uwzglêdni wy³¹cznie jeden g³os (oddany jako ostatni). Kolejn¹ wa¿n¹ zasad¹ jest traktowanie g³osowania tradycyjnego jako priorytetowego. Wyborca, który zag³osowa³ uprzednio elektronicznie, jeœli w dniu g³osowania tradycyjnego pójdzie do lokalu wyborczego i tam odda g³os – jego elektroniczny g³os skreœla siê. Uzasad- nienie tej zasady jest podobne do poprzedniego. Jeœli zajdzie podejrzenie lub naruszenie elek- tronicznego g³osowania, a wszystkie lub niektóre e-g³osy uznane zostan¹ za niewa¿ne, wówczas mo¿liwe jest g³osowanie w sposób tradycyjny33. Z technicznego punktu widzenia wymagane jest, by system elektronicznego (internetowe- go) g³osowania w Estonii by³ tak prosty jak to tylko mo¿liwe, a tak¿e tak transparentny, by specjaliœci od tego typu przedsiêwziêæ mogli go sprawdzaæ co do funkcjonowania. Zgodnie z przyjêtymi w Estonii za³o¿eniami, system e-g³osowania musi byæ tak¿e przeznaczony do 106 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 nienia (np. przez podanie has³a). Uwierzytelnienie to jest bardzo istotne z punktu widzenia bezpieczeñstwa sieci komputerowych – jest swego rodzaju dodatkowym poziomem kontroli dostêpu do zasobów sieciowych. Szerzej: Z. Œwierczyñski, Wybrane metody uwierzytelnienia u¿ytkownika sieci komputerowej, Instytut Telein- formatyki i Automatyki WAT, Warszawa, s. 30, http://www.ita.wat.edu.pl/~zswier/SBS/Uwierzytelnianie.pdf, 19.11.2010. 32 E-Voting System. General Overview…, op. cit., s. 7. 33 Ibidem, s. 7–8. wielokrotnego stosowania – w ten sposób by przy kolejnych wyborach nie istnia³a potrzeba opracowywania nowego systemu opartego na metodach elektronicznych34. Projekt e-g³osowania ju¿ od roku 2001 uznano za wa¿ny element rz¹dowej strategii, polega- j¹cej na wykorzystaniu technologii cyfrowych w celu uczynienia sektora publicznego bardziej wydajnym, skutecznym i przyjaznym dla klientów. Ówczesna koalicja rz¹dowa uzgodni³a, i¿ e-g³osowanie powinno po raz pierwszy byæ dostêpne dla wyborców w momencie wyborów do w³adz lokalnych w roku 200535. Jako najwa¿niejsze przyczyny wprowadzenia dodatkowe- go sposobu g³osowania w Estonii wymieniæ nale¿y: udostêpnienie dodatkowego i wygodne- go kana³u oddawania g³osu, a przez to unowoczeœnienie g³osowania, a tak¿e umo¿liwienie bardziej wydajnego wykorzystania istniej¹cej infrastruktury (cyfrowe platformy oraz elektro- niczne eID-karty). E-wybory w praktyce W Estonii w okresie od 2005 do 2009 r. g³osowanie internetowe o wi¹¿¹cym charakterze przeprowadzono czterokrotnie. Po raz pierwszy wyborcy mieli mo¿liwoœæ oddania g³osu przez Internet w 2005 r. przy okazji wyborów samorz¹dowych. Dwa lata póŸniej wyborcy g³osowali internetowo w wyborach parlamentarnych. W roku 2009 Estoñczycy mogli g³oso- waæ za pomoc¹ Internetu dwukrotnie – najpierw w czerwcu w drugich w tym kraju wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w paŸdzierniku w wyborach do w³adz do lokalnych. Zanim dokonana zostanie analiza danych dotycz¹cych poziomu i-g³osowania w poszcze- gólnych wyborach, warto zwróciæ uwagê na fakt, i¿ Estonia jest jednym z najintensywniej rozwijaj¹cych siê pañstw europejskich jeœli chodzi o wykorzystanie Internetu oraz innych na- rzêdzi ICT – zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym. Nale¿y ponadto zaznaczyæ, i¿ Estonia jest jedynym pañstwem w Europie, gdzie dostêp do Internetu jest prawnie ustanowio- ny prawem socjalnym. Ju¿ w roku 2000 Riigikogu przyj¹³ propozycjê, by ka¿dy Estoñczyk mia³ zagwarantowany dostêp do Internetu tak, jak inne prawa konstytucyjne36. PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 107 34 Jeœli chodzi o sam akt wyborczy, to nale¿y pamiêtaæ, i¿ zaanga¿owane w niego s¹ zawsze dwie strony: wyborca oraz odbiorca g³osu. W g³osowaniu elektronicznym natomiast tymi stronami s¹ komputer wyborcy oraz serwery pro- wadzone przez i pod nadzorem Pañstwowej Komisji Wyborczej (the National Electoral Committee – NEC). Najs³ab- szym ogniwem procedury e-g³osowania jest zapewne bêd¹cy w³asnoœci¹ wyborcy – komputer, nad którym nie ma kontroli. Mimo, i¿ serwery Pañstwowej Komisji Wyborczej mog¹ byæ kontrolowane, to pojawiaj¹ce siê b³êdy czy ataki mog¹ wp³yn¹æ na du¿¹ liczbê g³osów jednoczeœnie. System e-g³osowania traktuje te kwestie bardzo powa¿nie, E-Voting System. General Overview…, op. cit., s. 8. 35 E. Maaten, Towards remote e-voting…, op. cit., 83. 36 Obywatele mog¹ zatem korzystaæ z internetu za poœrednictwem jednego z 729 Publicznych Punktów Dostêpu do Internetu (Public Internet Access Points – PIAP). Jak podaje Ministerstwo Spraw Gospodarczych i Komunikacji – na 100 tys. osób przypada 51 tego typu punktów, które oznakowane s¹ specjalnymi znakami drogowymi – z symbo- lem „@”. Wiêkszoœæ PIAP-ów umiejscowionych jest w bibliotekach lub innych budynkach komunalnych w ca³ym kraju, a korzystanie z nich nie wi¹¿e siê z uiszczaniem jakichkolwiek op³at. Estonia dysponuje obecnie ponad 600 strefami (place miejskie, stacje paliw, hotele, puby itp.), które umo¿liwiaj¹ korzystanie z bezprzewodowego Interne- tu. Wszystkie szko³y w Estonii maj¹ pod³¹czenie do Internetu, co jest rezultatem wdro¿enia w latach 1997–1999 pañ- stwowego programu „Tiger Leap” („Skok Tygrysa”). Warto nadmieniæ, i¿ nawet geograficznie odizolowana wyspa Ruhnu zamieszkiwana przez oko³o 40 osób w swojej szkole, gdzie uczy siê troje uczniów ma infrastrukturê interne- tow¹. Jednym z celów programu rz¹dowego jest zagwarantowanie jednego komputera na dwadzieœcioro uczniów w ka¿dej szkole. Case Study 2: E-Stonia, The Judith and John Bedrosian Center on Governance and the Public Enter- prise, University of Southern Kalifornia, http://www.usc.edu/schools/sppd/bedrosian/private/docs/Case_Study__Esto- nia.pdf, 10.10.2010. Bêd¹c jednym z wiod¹cych œwiatowych inwestorów w obszarze ICT, Estonia zdo³a³a zbu- dowaæ niezwykle siln¹ infrastrukturê technologiczn¹: ju¿ w 2009 r. a¿ 63% gospodarstw do- mowych w tym ma³ym europejskim pañstwie dysponowa³o pod³¹czeniem do Internetu. Od momentu wprowadzenia po raz pierwszy g³osowania internetowego w roku 2005 – liczba gospodarstw pod³¹czonych do Internetu siê niemal podwoi³a. Obecnie wiêcej ni¿ 70% Estoñczyków w przedziale wiekowym od 16 do 74 roku korzysta z Internetu37. Tabela 1 Pod³¹czenie do Internetu i u¿ytkownicy Internetu w Estonii (w %) 2005 2007 2009 Gospodarstwa domowe z pod³¹czeniem do Internetu 38,5 52,9 63,0 U¿ytkownicy Internetu (przedzia³ wiekowy: 16–74 lat) 59,2 63,6 71,2 �ród³o: Statistics Estonia, http://www.stat.ee/, 12.10.2010; Case Study 2: E-Stonia, The Judith and John Bedrosian Center on Governance and the Public Enterprise, University of Southern Kalifornia, http://www.usc.edu/schools/ sppd/bedrosian/private/docs/Case_Study__Estonia.pdf, 10.10.2010. Wybory do w³adz lokalnych w roku 2005 odby³y siê w Estonii w paŸdzierniku. G³osowa- nie internetowe mo¿liwe by³o w dniach 10–12 paŸdziernika 2005 r. Aby wzi¹æ udzia³ w g³osowaniu internetowym, potrzeba by³o mieæ dostêp do komputera z pod³¹czeniem do In- ternetu, kartê ID z wa¿nym certyfikatem, kody PIN i czytnik kart. W tabeli 2 zaprezentowano szczegó³owe dane na temat g³osowania. Tabela 2 Wybory do w³adz lokalnych w Estonii w paŸdzierniku 2005 r. i 2009 r. – zestawienie wyników Wybory do w³adz lokalnych 2005 r. Wybory do w³adz lokalnych 2009 r. Liczba osób uprawnionych do g³osowania 1 059 292 1 094 317 Liczba oddanych g³osów (³¹cznie z i-g³osami) 502 504 662 816 Frekwencja wyborcza 47,43% 60,6% Liczba i-g³osów 9 681 106 786 Liczba i-wyborców 9 317 104 413 Liczba i-g³osów uwzglêdnionych w finalnych wynikach 9 287 104 313 Liczba i-g³osów powtórzonych 364 2 373 Liczba i-g³osów anulowanych (wyborca g³osowa³ tradycyjnie) 30 100 Udzia³ uwzglêdnionych i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów 1,85% 15,74% I-frekwencja 0,91% 9,76% �ród³o: Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 18.10.2010. Jak widaæ, w wyborach samorz¹dowych 9317 wyborców skorzysta³o ze sposobnoœci, by oddaæ g³os internetowo – g³osuj¹c w ten sposób ³¹cznie 9681 razy. Przy obliczaniu finalnego wyniku wyborów pod uwagê wziêto 9287 i-g³osów, czego przyczyn¹ by³ fakt, i¿ 364 g³osy 108 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 37 Two thirds of households of Estonia have access to the Internet at home, 18.09.2009, Statistics Estonia, http://www.stat.ee/index.php?id=31246&highlight=internet,connection, 15.10.2010. by³y oddane po raz drugi przez tego samego wyborcê, a dodatkowo 30 osób, które odda³o g³os internetowo, zdecydowa³o siê ostatecznie g³osowaæ w lokalu wyborczym. W pierwszym przypadku (gdy ktoœ g³osuje internetowo po raz kolejny) – zgodnie z obowi¹zuj¹cymi zasada- mi – ostatni g³os jest brany pod uwagê, natomiast gdy ktoœ po uprzednio oddanym i-g³osie, g³osuje jeszcze w sposób tradycyjny – na drukowanej karcie wyborczej – ten ostatni g³os jest uwzglêdniany, a i-g³os jest anulowany. Nieca³e 2% spoœród wszystkich, którzy oddali g³os w wyborach samorz¹dowych, za- g³osowa³o za poœrednictwem Internetu. Bior¹c pod uwagê, ¿e g³osowanie elektroniczne prze- prowadzano wówczas po raz pierwszy, czytniki do kart ID nie by³y jeszcze tak popularne, na pocz¹tku roku 2005 wygas³y certyfikaty w du¿ej czêœci elektronicznych dowodów i istnia³a potrzeba ich odnowienia – wynik i-wyborów – wed³ug autorów raportu prezentowanego na stronach Estoñskiej Pañstwowej Komisji Wyborczej – nale¿a³o uznaæ za wzglêdnie dobry rezultat38. Kolejne wybory do w³adz lokalnych w Estonii odby³y siê cztery lata póŸniej i równie¿ do- puszcza³y mo¿liwoœæ g³osowania za poœrednictwem Internetu. I-g³osowanie przeprowadzano od godziny 9:00 rano 8 paŸdziernika do godziny 20:00 dnia 14 paŸdziernika 2009 r. W kon- tekœcie wyborów w Estonii warto wspomnieæ, i¿ wyborcy maj¹ mo¿liwoœæ wczeœniejszego tradycyjnego g³osowania przy urnach wyborczych, co akurat w tym przypadku mo¿liwe by³o w dniach od 12 do 14 paŸdziernika w godzinach od 12:00 do 20:00. Z takiej mo¿liwoœci mogli skorzystaæ zarówno wyborcy, którzy przebywali, jak i nie przebywali na terenie swego okrê- gu wyborczego. 18 paŸdziernika 2009 r. mo¿liwe by³o wy³¹cznie g³osowanie w lokalu wy- borczym w odpowiednim dla zamieszkania wyborcy lokalu wyborczym39. W wyborach do w³adz lokalnych z paŸdziernika 2009 r. na prawie 1 mln 100 tys. upraw- nionych do g³osowania uczestniczy³o oko³o 663 tys. wyborców, z których oko³o 104 tys. zde- cydowa³o siê zag³osowaæ na swoich kandydatów za poœrednictwem Internetu. £¹cznie (wraz z 2373 i-g³osami powtórzonymi) 104 413 uprawnionych do g³osowania odda³o 106 786 g³osów elektronicznych. Co bardzo ciekawe, 100 wyborców po tym, jak zag³osowa³o elektro- nicznie, uczestniczy³o ostatecznie w tradycyjnym g³osowaniu w lokalu wyborczym. W porównaniu z poprzednimi wyborami do estoñskich w³adz lokalnych widaæ praktycz- nie oœmiokrotny wzrost liczby oddawanych g³osów internetowych w stosunku do wszystkich g³osów oddanych w wyborach. W 2005 r. udzia³ i-g³osów w stosunku do wszystkich odda- nych g³osów wyniós³ 1,85%, natomiast cztery lata póŸniej – w czwartych wyborach, w których istnia³a mo¿liwoœæ i-g³osowania – udzia³ i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów wyniós³ 15,74%. Na podstawie choæby tego jednego wskaŸnika widaæ du¿y postêp w rozwoju e-wyborów w Estonii, czego dowodem jest fakt wiêkszej liczby wyborców, którzy decyduj¹ siê uczestniczyæ w procesach wyborczych z wykorzystaniem Internetu. Wynik i-wy- borów w roku 2009 uznaæ nale¿y za bardzo dobry rezultat40. Kolejnym g³osowaniem ogólnopañstwowym, w którym Estoñczycy mieli mo¿liwoœæ od- dawania g³osu za poœrednictwem Internetu by³y wybory do parlamentu w 2007 r. Wybory przy urnach wyborczych oby³y siê 4 marca 2007 r., a g³osowanie elektroniczne przeprowa- PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 109 38 Ü. Madise, P. Vinkel, E. Maaten, Internet Voting at the Elections of Local Government Councils on October 2005. Report, Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/public/dok/report2006.pdf, s. 28. 39 W tym przypadku adres odpowiedniego lokalu wyborczego podany jest na karcie do g³osowania wys³anej na adres zamieszkania konkretnego wyborcy lub na jego elektronicznej karcie wyborczej. 40 Ü. Madise, P. Vinkel, E. Maaten, Internet Voting at the Elections of Local Government Councils on October 2005. Report, Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/public/dok/report2006.pdf, s. 28. dzone by³o w ci¹gu trzech dni od 26 lutego od godziny 9:00 rano do 28 lutego do godziny 20:00. Wykorzystanie g³osowania internetowego w estoñskich pañstwowych wyborach par- lamentarnych by³o g³osowaniem rzeczywiœcie symbolicznym i pierwszym tego typu w skali œwiata. Mimo tego, ¿e Internet by³ stosowany ju¿ w 2005 r. w wyborach do w³adz lokalnych, w ró¿nego rodzaju g³osowaniach o charakterze konsultacyjnym, w g³osowaniach prywatnych czy w referendach, parlamentarne wybory w Estonii by³y pierwszymi na œwiecie, gdzie elek- torat ca³ego kraju, by wybraæ sk³ad parlamentu mia³ mo¿liwoœæ oddania g³osu w sposób elek- troniczny41. Tabela 3 Wybory parlamentarne w Estonii w marcu 2007 r. – zestawienie wyników Liczba osób uprawnionych do g³osowania 897 243 Liczba oddanych g³osów (³¹cznie z i-g³osami) 555 563 Frekwencja wyborcza 61,91% I-g³osy (wraz z 789 e-g³osami powtórzonymi) 31 064 Liczba i-wyborców 30 275 Liczba i-g³osów uwzglêdnionych w finalnych wynikach 30 243 Liczba i-g³osów anulowanych (wyborca g³osowa³ tradycyjnie) 32 Udzia³ uwzglêdnionych i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów 5,44% I-frekwencja 3,46% �ród³o: Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 18.10.2010. Jak widaæ w tabeli 3 ponad 30 tys. wyborców na prawie 900 tys. uprawnionych skorzy- sta³o z tej mo¿liwoœci. Estoñskie i-wybory z 2007 r. by³y drugimi z kolei w tym kraju (po wy- borach do w³adz lokalnych z 2005 r.), gdzie wyborcy mogli zdecydowaæ siê na g³osowanie za poœrednictwem Internetu42. Analiza danych wskazuje, i¿ w porównaniu do roku 2005 mimo wzglêdnie niewielkiego udzia³u i-wyborców w stosunku do wszystkich osób uprawnionych do g³osowania, poziom zainteresowania now¹ metod¹ uczestnictwa w procedurach wybor- czych wzrós³. Udzia³ uwzglêdnionych i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów w 2005 kszta³towa³ siê na poziomie 1,85%, natomiast w roku 2007 osi¹gn¹³ ju¿ 5,44%. Dwa lata po krajowych wyborach parlamentarnych przeprowadzono w Estonii – podobnie jak w dwudziestu szeœciu pozosta³ych pañstwach Unii Europejskiej – wybory do Parlamentu Europejskiego. Wybory z czerwca 2009 r. by³y drugimi z kolei eurowyborami w Estonii (pierwsze odby³y siê 13 czerwca 2004 r., frekwencja wyborcza wynios³a wówczas 26,89%43) 110 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 41 A. H. Trechsel, Internet voting in the March 2007 Parliamentary Elections in Estonia. Report for the Council of Europe, European Union Democracy Observatory (EUDO), Robert Schuman Centre for Advanced Studies, Euro- pean University Institute Florence, 31 July 2007, s. 7. 42 Warto zaznaczyæ, i¿ partycypacja wyborcza osi¹gnê³a w 2007 r. prawie 62% (podczas gdy cztery lata wcze- œniej frekwencja wynosi³a 58%). W kontekœcie wyników wyborów godzi siê zauwa¿yæ, i¿ Estoñska Partia Reform (Eesti Reformierakond), Partia Centrum (Eesti Keskerakond) i Unia Pro Patria i Res Publica (Isamaa ja Res Publica Liit) uzyska³y w wyborach odpowiednio 31, 29 i 19 mandatów i sta³y siê tym samym najsilniejszymi ugrupowaniami politycznymi w Riigikogu (sk³adaj¹cym siê ze 101 pos³ów). Koalicja rz¹dowa zosta³a skonstruowana przez Estoñsk¹ Partiê Reform, Uniê Pro Patria i Res Publica oraz Estoñsk¹ Partiê Socjaldemokratyczn¹ (Eesti Sotsiaaldemokraatlik Erakond). 5 kwietnia 2007 na czele rz¹du stan¹³ Andrus Ansip. A. H. Trechsel, Internet voting…, op. cit., s. 11. 43 European Parliament Elections 2004 : results, 29.06.2004, EurActiv.com, http://www.euractiv.com/en/elec- tions/european-parliament-elections-2004-results/article-117482, 13.11.2010. i trzecimi, w których elektorat – oprócz metody tradycyjnej – g³osowa³ przez Internet. Euro- wybory w roku 2009 wzbudzi³y wiêksze zainteresowanie wyborców, o czym œwiadczy wy¿- sza o oko³o 17% frekwencja wyborcza. Tabela 4 Wybory do Parlamentu Europejskiego w Estonii w czerwcu 2009 r. – zestawienie wyników Liczba osób uprawnionych do g³osowania 909 628 Liczba oddanych g³osów (³¹cznie z i-g³osami) 399 181 Frekwencja wyborcza 43,88% I-g³osy (wraz z 910 e-g³osami powtórzonymi) 59 579 Liczba i-wyborców 58 669 Liczba i-g³osów uwzglêdnionych w finalnych wynikach 58 614 Liczba i-g³osów anulowanych (wyborca g³osowa³ tradycyjnie) 55 Udzia³ uwzglêdnionych i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów 14,68% I-frekwencja 6,54% �ród³o: Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 18.10.2010. Ta sama tendencja obserwowalna by³a jeœli chodzi o tzw. i-frekwencjê: od ostatnich i-wyborów w 2007 r. udzia³ wyborców decyduj¹cych siê na elektroniczne oddanie g³osów wzrós³ z 3,46% do poziomu 6,54%. Konsekwentnie zmieni³a siê równie¿ skala i-g³osów w stosunku do wszystkich g³osuj¹cych: w roku 2007 – 5,44%, natomiast trochê nieco dwa lata póŸniej – 14,68%. Dane te mog¹ sugerowaæ, i¿ g³osowanie on-line w Estonii staje siê coraz bardziej popu- larn¹ forma uczestniczenia w procedurach wyborczych, i co ciekawe – ma to szczególne zna- czenie przy wyborach do PE, które traktowane s¹ zwykle jako wybory o mniejszej randze ni¿ te o charakterze stricte krajowym. Podejœcie to zwi¹zane jest z koncepcj¹ second-order elec- tions, która t³umaczy m.in. frekwencjê obywateli w g³osowaniach europejskich. Wed³ug tego podejœcia wybory europejskie postrzegane s¹ przez elektorat, partie polityczne czy media jako mniej wa¿ne od first-order elections, czyli od wyborów krajowych, w których wyborcy maj¹ wp³yw na sk³ad parlamentu czy rz¹du. Cechami charakterystycznymi wyborów „drugie- go rzêdu” s¹ m.in.: ni¿sza ni¿ w wyborach krajowych frekwencja wyborcza44. Z punktu wi- dzenia niniejszych rozwa¿añ, nale¿a³oby przypuszczaæ, ¿e partycypacja elektoratu w drugich estoñskich wyborach do PE bêdzie na podobnym poziomie, jak cztery lata wczeœniej. Oka- za³o siê jednak, i¿ na 12 pañstw UE przyjêtych w roku 2004 i póŸniej – tylko w piêciu fre- kwencja w eurowyborach wzros³a, a w Estonii wzrost ten by³ najwy¿szy – na poziomie oko³o 17%. Jednak z powodu braku badañ elektoratu, nie mo¿na stawiaæ tezy, i¿ nowa metoda g³osowania mog³a mieæ wp³yw na wy¿szy ni¿ wczeœniej poziom frekwencji. Niemniej jednak nale¿y zwróciæ szczególn¹ uwagê na fakt, i¿ w stosunku do poprzednich wyborów – w 2009 r. rola wyborów internetowych zwiêkszy³a siê istotnie. PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 111 44 Oprócz ni¿szej frekwencji, w tzw. second-order elections wyborcy s¹ bardziej sk³onni do g³osowania na tzw. partie protestu lub te, które s¹ na peryferiach sceny politycznej a nie na partie, które odgrywaj¹ najwiêksz¹ rolê w ¿yciu politycznym, wyborcy „wykorzystuj¹” wybory second-order do ukarania lub nagrodzenia partii rz¹dz¹cych. Internetowe wybory w Estonii – podsumowanie Badania nad wykorzystaniem i efektywnoœci¹ i-voting w Estonii wskazuj¹, i¿ nastawienie Estoñczyków do tej nowej formy g³osowania na pocz¹tku procesu wdra¿ania e-voting, jak i obecnie by³o i jest pozytywne, a skorzystanie z mo¿liwoœci i-g³osowania jest zale¿ne g³ów- nie od zaufania wzglêdem tej nowej metody, a nie – jak wczeœniej przypuszczano – od wp³ywów politycznych. Niezmiernie istotnym jest fakt, i¿ z wyborów na wybory coraz wiêk- sza czêœæ estoñskiego elektoratu uczestniczy w elekcjach, oddaj¹c swoje g³osy on-line. Tabela 5 I-wybory w Estonii – zestawienie wybranych danych (w %) Wybory 10.2005 03.2007 06.2009 10.2009 Frekwencja (%) 47,43 61,91 43,88 60,60 i-frekwencja (%) 0,91 3,46 6,54 9,74 Udzia³ i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów (%) 1,85 5,44 14,68 15,74 �ród³o: Opracowanie w³asne na podstawie danych Estonian National Electoral Committee. Jak widaæ na wykresie 1 poziom frekwencji internetowej (liczba i-g³osów w stosunku do liczby wszystkich uprawnionych do g³osowania) oraz udzia³ i-g³osów w stosunku do wszyst- kich oddanych g³osów systematycznie wzrasta, przy czym nie widaæ korelacji miêdzy fre- kwencj¹ wyborcz¹ a wskaŸnikami i-g³osowania. Nawet, gdy frekwencja jest ni¿sza ni¿ w poprzednich wyborach (jak w roku 2009 w stosunku do wyborów z 2007 r.), udzia³ g³osów internetowych systematycznie roœnie. 112 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 70 60 50 40 30 20 10 0 % Udzia³ i-g³osów w stosunku do wszystkich oddanych g³osów data wyborów Frekwencja I-frekwencja 10.2005 03.2007 06.2009 10.2009 Wykres 1. I-wybory w Estonii – zestawienie wybranych danych w latach 2005–2009 �ród³o: Opracowanie w³asne na podstawie danych Estonian National Electoral Committee. P³eæ i wiek stanowi¹ dwa wskaŸniki demograficzne, które budz¹ zainteresowanie w kon- tekœcie g³osowania internetowego – szczególnie jeœli chodzi o wybór tego nowego kana³u uczestnictwa w procedurach wyborczych. Mo¿na zatem postawiæ pytanie: czy m³odsi wybor- cy bardziej ni¿ starsi s¹ sk³onni g³osowaæ przez Internet? Rozwa¿aj¹c zachowania wyborcze zwi¹zane z wyborem metody g³osowania przez pryz- mat wieku osób uprawnionych, oczywistym staje siê fakt, i¿ najwiêksza liczba osób korzy- staj¹cych z g³osowania on-line to wyborcy m³odzi – w przedziale wiekowym 25–34 lata. Jeœli dodaæ do nich wyborców najm³odszych – od 18 roku ¿ycia, wówczas w strukturze wiekowej internetowych wyborców w Estonii dominuj¹ uprawnieni w przedziale wiekowym miêdzy 18 a 34 rokiem ¿ycia. Grupy wiekowe i-wyborców w kolejnych i-wyborach w Estonii zobrazo- wano na wykresie 2, na podstawie którego wysnuæ mo¿na wniosek, i¿ decyzje co do wyboru metody g³osowania stoj¹ w du¿ej korelacji z wiekiem wyborców. Przeciêtnie we wszystkich wyborach internetowych g³osowa³o oko³o 40,75% wyborców poni¿ej 35 roku ¿ycia. Analizuj¹c strukturê wiekow¹ i-wyborców nale¿y zwróciæ uwagê, i¿ wraz z kolejnymi wyborami wielkoœæ grupy powy¿ej 45 roku ¿ycia wykazuje tendencjê wzrostow¹: z 33% w latach 2005 i 2007 do poziomu 39% i 37% w roku 2009. Natomiast wyborcy z grupy wieko- wej 35–44 uczestnicz¹ w wyborach internetowych na sta³ym poziomie – oko³o 24%. Bardzo interesuj¹ce wnioski formu³owane mog¹ byæ po uwzglêdnieniu struktury p³ci w g³osowaniu przez Internet. Analizuj¹c udzia³ wyborców internetowych ze wzglêdu na p³eæ widaæ, ¿e w dwu pierwszych elekcjach w latach 2005 i 2007 udzia³ mê¿czyzn by³ wiêkszy ni¿ udzia³ wyborców p³ci ¿eñskiej. Mo¿na to wyt³umaczyæ tym, i¿ prawdopodobnie e-g³oso- wanie – jako swego rodzaju nowinka technologiczna – przyci¹gnê³a wiêksz¹ uwagê mê¿- czyzn ni¿ kobiet. Tendencja ta zaczê³a siê zacieraæ w kolejnych g³osowaniach. W obu rodzajach wyborów w roku 2009 (wybory do PE i do w³adz lokalnych) udzia³ procentowy ko- biet przewy¿szy³ udzia³ mê¿czyzn. Uwzglêdniaj¹c zatem dane z wykresu 3 oraz fakt, i¿ 53,9% populacji estoñskiej to kobiety, mo¿na stwierdziæ, i¿ od 2009 r. nie obserwuje siê PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 113 100 80 60 40 20 0 % 35–44 lata data wyborów ponad 55 lat 45–54 lata 10.2005 03.2007 06.2009 10.2009 do 24 lat25–34 lata 10 11 9 11 33 33 28 28 24 23 24 28 18 17 19 19 15 16 20 18 Wykres 2. I-wyborcy wed³ug wieku �ród³o: Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 10.10.2010. w³aœciwie wiêkszych dysproporcji zwi¹zanych z udzia³em przedstawicieli poszczególnych p³ci w wyborach on-line45. Reasumuj¹c, stwierdziæ nale¿y, i¿ estoñski model g³osowania internetowego pod wieloma wzglêdami uznaæ mo¿na za sukces – szczególnie jeœli uwzglêdni siê wykorzystanie i-voting przez obywateli i ich udzia³ w g³osowaniu elektronicznym. W³adze estoñskie twierdz¹, ¿e tzw. Remote Internet Voting jest oczekiwan¹ spo³ecznie, zaakceptowan¹ cech¹ procesu wyborczego w tym kraju, która to cecha jest bardzo istotna z punktu widzenia zaanga¿owania elektoratu46. Potwierdzaj¹ to dane Estoñskiej Komisji Wy- borczej – frekwencja w wyborach parlamentarnych wzros³a z 58,2% w roku 2003 do 61,9% w roku 2009, a w wyborach do Parlamentu Europejskiego z 26,8% w 2004 r. do 43,9% w roku 200947. Ponadto, coraz wiêkszy udzia³ i-g³osów w strukturze wszystkich oddanych g³osów w wyborach, potwierdzaæ mo¿e wysoki poziom zaufania spo³eczeñstwa estoñskiego do no- wych metod wyborczych. Nie zaskakuje przy tym fakt, i¿ wyborcy, którzy zdecydowali siê na g³osowanie internetowe szczyc¹ siê nieco szersz¹ wiedz¹ na temat komputerów czy Internetu. Jak zaznaczono w kanadyjskim raporcie pt. A Comparative Assessment of Electronic Voting, 20% i-wyborców w roku 2005 stwierdzi³o, ¿e gdyby nie mia³o mo¿liwoœci g³osowania inter- netowego, najprawdopodobniej w ogóle nie uczestniczy³oby w wyborach. W roku 2007 nato- miast 11% zadeklarowa³o, ¿e prawdopodobnie lub z pewnoœci¹ nie zag³osowa³oby w wyborach, gdyby nie opcja i-g³osowania. Dane te wskazuj¹ zatem, ¿e mo¿liwoœæ g³osowania przez Inter- net mo¿e mieæ wp³yw na zaanga¿owanie wyborcze spo³eczeñstwa, szczególnie na aktywnoœæ tych, którzy nie uczestnicz¹ zwykle w procedurach wyborczych48. 114 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 100 80 60 40 20 0 % Kobiety (%) data wyborów Mê¿czyŸni (%) 10.2005 03.2007 06.2009 10.2009 46 48 51 53 54 52 49 47 Wykres 3. I-wyborcy wed³ug p³ci �ród³o: Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/index.php?id=11178&tpl=1062, 10.10.2010. 45 A. H. Trechsel, Internet voting…, op. cit., s. 29; Population Statistics, http://estonia.eu/about-estonia/coun- try/population-statistics.html, 10.12.2010. 46 N. Goodman, J. H. Pammett, J. DeBardeleben, J. Freeland, A Comparative Assessment…, op. cit., s. 35. 47 Voter turnout data for Estonia, International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA), http://www.idea.int/vt/country_view.cfm?country=EE, 1.12.2010; Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/, 1.12.2010. 48 N. Goodman, J. H. Pammett, J. DeBardeleben, J. Freeland, A Comparative Assessment…, op. cit., s. 35. Warto dodaæ, i¿ wiele badañ i rankingów na temat e-government oraz spo³eczeñstwa in- formacyjnego podaje Estoniê jako jedno z pañstw, które odnios³o sukces w tej dziedzinie nie tylko w Europie, ale i na œwiecie. Jako kraj by³ego bloku socjalistycznego, Estonia jest czêsto w³¹czana do grona najbogatszych pañstw w Europie i na œwiecie – g³ównie ze wzglêdu na rozwój tego pañstwa w dziedzinie ICT. Warto w tym miejscu zwróciæ uwagê na przygotowa- ny przez Organizacjê Narodów Zjednoczonych Top 35 Countries in the 2008 e-Government Readiness Index, w którym Estonia ulokowana zosta³a na 13. miejscu tu¿ za pañstwami nor- dyckimi, Stanami Zjednoczonymi, Japoni¹ czy Szwajcari¹49. Wynik ten niew¹tpliwie po- twierdza pozycjê i sukces Estonii wœród pañstw, które osi¹gnê³y sukces w dziedzinie nowych technologii i ich zastosowania w ¿yciu publicznym. Bibliografia Barber B. R., Strong Democracy Participatory Politics for a New Age, University of California Press, Berke- ley–Los Angeles–London 2003. Case Study 2: E-Stonia, The Judith and John Bedrosian Center on Governance and the Public Enterprise, Universi- ty of Southern Kalifornia, http://www.usc.edu/schools/sppd/bedrosian/private/docs/Case_Study__Esto- nia.pdf. Democracy.com? Governance in a Networked World, red. E. Kamarck, J. Nye Jr, Hollis Publishing, Hollis 1999. European Parliament Elections 2004: results, 29.06.2004, EurActiv.com, http://www.euractiv.com/en/elec- tions/european-parliament-elections-2004-results/article-117482. The European Union and E-Voting. Addressing the European Parliament’s Internet Voting Challenge, eds A. H. Trechsel, F. Mendes, Routledge 2005. E-Voting System. General Overview, Estonian National Electoral Committee, Tallin 2005–2010. Friedland L. A., Electronic Democracy and the New Citizenship, „Media, Culture & Society” 1996, vol. 18, nr 2. Gibson R. K., Internet Voting and the European Parliament elections: problems and prospects, w: The European Union and E-Voting. Addressing the European Parliament’s Internet Voting Challenge, eds A. H. Trech- sel, F. Mendes, Routledge 2005. Goodman N., Pammett J. H., DeBardeleben J., Freeland J., A Comparative Assessment of Electronic Voting, Strate- gic Knowledge Cluster Canada–Europe Transatlantic Dialogue, Carlton University, February 2010, http://www.carleton.ca/europecluster/events/2010-01-26-InternetVotingMaterials/AComparativeAs- sessmentofInternetVotingFINALFeb19-a.pdf. Grabowska M., Szawiel T., Budowanie demokracji. Podzia³y spo³eczne, partie polityczne i spo³eczeñstwo obywa- telskie w postkomunistycznej Polsce, PWN, Warszawa 2003. Grodzka D., E-demokracja, „Infos. Zagadnienia spo³eczno-gospodarcze”, Biuro Analiz Sejmowych nr 14(61), 16 lipca 2009. Hagen M., A Typology of Electronic Democracy, 1997, http://www.uni-giessen.de/fb03/vinci/labore/netz/ hag_en.htm. Horrocks I., Pratchett L., Democracy and New Technology, Electronic Democracy: Central Themes and Issues, http://www.clubofamsterdam.com/contentarticles/Democracy%20and%20New%20Technology.pdf. Kaczmarczyk A., Czajkowski R., E-G³osowanie – niezbêdny element elektronicznej platformy do obs³ugi procedur demokracji w spo³eczeñstwie informacyjnym, w: Tworzenie mechanizmów i struktur rozwoju elektronicz- nej gospodarki w Polsce. Warszawa, 12 czerwca 2001 r. Materia³y pokonferencyjne, Instytut Logistyki i Magazynowania, Poznañ 2001. PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 115 49 United Nations e-Government Survey 2008. From e-Government to Connected Governance, Department of Economic and Social Affairs. Division for Public Administration and Development Management, United Nations, New York 2008, s. 20 (Table 3.1. Top 35 Countries in the 2008 e-Government Readiness Index). Keohane R. O., Nye jr J., Power and Interdependence in the Information Age, w: Democracy.com? Governance in a Networked World, red. E. Kamarck, J. Nye Jr, Hollis Publishing, Hollis 1999. Kitsing M., An Evaluation of E-Government in Estonia, Prepared for delivery at the Internet, Politics and Policy 2010: An Impact Assessment conference at Oxford University, UK, on September 16–17, 2010. Kotsiopoulos I., Bringing Together and Accelerating eGovernment Research in the EU. eDemocracy Report. Pre- pared for ICT for Government and Public Services Unit. DG Information Society and Media, European Commission, Brussels. London S., Teledemocracy vs. Deliberative Democracy: A Comparative Look at Two Models of Public Talk, „Jour- nal of Interpersonal Computing and Technology” 1995, vol. 3, nr 2, http://www.scottlondon.com/repor- ts/tele.html. £apuszek D., Rola postêpu technicznego w procesie globalizacji, „Zarz¹dzanie zmianami”, Biuletyn POU, maj 2007, http://www.wsz-pou.edu.pl/biuletyn/?strona=biul_globlap&nr=6&p=. Maaten E., Towards remote e-voting: Estonian case, Elections Departament. Chancellery of the Riigikogu (Parlia- ment), Tallin 2004, Materia³y konferencyjne z The International Workshop on Electronic Voting in Euro- pe, Bregenz/Austria, 7–9.07.2004, http://www.e-voting.at/index.php?id=4&artikelID=62. Madise Ü., Vinkel P., Maaten E., Internet Voting at the Elections of Local Government Councils on October 2005. Report, Estonian National Electoral Committee, http://www.vvk.ee/public/dok/report2006.pdf. Musia³-Karg M., Referendum w pañstwach europejskich. Teoria, praktyka, perspektywy, Wydawnictwo Adam Marsza³ek, Toruñ 2008. Musia³-Karg M., Technologie informacyjne i komunikacyjne a demokracja. Wykorzystanie Internetu w polityce na przyk³adzie e-voting, w: W poszukiwaniu modelu demokratycznego, Wydawnictwo Adam Marsza³ek, red. S. Zyborowicz, Toruñ 2009. Nowina Konopka M., Elektroniczna urna, http://www.rpo.gov.pl/pliki/12066058070.pdf. Nowina Konopka M., Spo³eczeñstwo informacyjne a teorie demokracji, w: Spo³eczeñstwo informacyjne. Istota. Rozwój. Wyzwania, red. M. Witkowska, K. Cholawa-Sosnowska, WAiP, Warszawa 2006. Population Statistics, http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html. Spo³eczeñstwo informacyjne. Istota. Rozwój. Wyzwania, red. M. Witkowska, K. Cholawa-Sosnowska, WAiP, War- szawa 2006. Stanowisko Stowarzyszenia Internet Society Poland w sprawie g³osowania elektronicznego w wyborach powszech- nych przyjête przez Zarz¹d Stowarzyszenia w dniu 10 stycznia 2007 roku (uchwa³a Zarz¹du ISOC Polska nr 2/2007), 11.01.2007, Internet Society Poland, http://www.isoc.org.pl/200701/wybory. Suski Z., Materia³y pomocnicze do wyk³ady z przedmiotu „Bezpieczeñstwo systemów informatycznych”; tytu³ wyk³adu: „Uwierzytelnianie”, http://pjwstk.wafel.com/bsi/BSI-05-uwierzytelnianie.pdf. Œpiewak P., Obietnice demokracji, Prószyñski i S-ka, Warszawa 2004. Œwierczyñski Z., Wybrane metody uwierzytelnienia u¿ytkownika sieci komputerowej, Instytut Teleinformatyki i Automatyki WAT, Warszawa, http://www.ita.wat.edu.pl/~zswier/SBS/Uwierzytelnianie.pdf. Trechsel A. H., Internet voting in the March 2007 Parliamentary Elections in Estonia. Report for the Council of Eu- rope, European Union Democracy Observatory (EUDO), Robert Schuman Centre for Advanced Studies, European University Institute Florence, 31 July 2007. Tworzenie mechanizmów i struktur rozwoju elektronicznej gospodarki w Polsce. Warszawa, 12 czerwca 2001 r. Materia³y pokonferencyjne, Instytut Logistyki i Magazynowania, Poznañ 2001. Two thirds of households of Estonia have access to the Internet at home, 18.09.2009, Statistics Estonia, http://www.stat.ee/index.php?id=31246&highlight=internet,connection. United Nations e-Government Survey 2008. From e-Government to Connected Governance, Department of Econo- mic and Social Affairs. Division for Public Administration and Development Management, United Na- tions, New York 2008. Voter turnout data for Estonia, International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA), http://www.idea.int/vt/country_view.cfm?country=EE. ¯ukowski A., Dylematy demokracji XXI wieku. Wybory rytualne czy balota¿ partycypacyjny?, „Przegl¹d Politolo- giczny” 2005, nr 2. 116 Magdalena MUSIA£-KARG PP 3 ’11 Summary Internet voting in Estonia on the example of the elections in 2005–2009 An increasingly popular tendency can be observed in numerous states in Europe and glob- ally, where modern forms of casting votes are implemented, including, first and foremost, electronic voting via the Internet or mobile telephones. In the opinion of ICT (Information and Communication Technologies) advocates modern civilization is facing an era of electronic democracy, which constitutes this new form of exercising power, based on information and communication tools. Estonia is a European leader in applying electronic voting for election procedures. The paper presents an analysis of Estonia’s experience in the field of e-voting in the elections of 2005–2009. PP 3 ’11 Internetowe g³osowanie w E-stonii... 117 << /ASCII85EncodePages false /AllowTransparency false /AutoPositionEPSFiles true /AutoRotatePages /None /Binding /Left /CalGrayProfile (Dot Gain 20%) /CalRGBProfile (sRGB IEC61966-2.1) /CalCMYKProfile (U.S. Web Coated \050SWOP\051 v2) /sRGBProfile (sRGB IEC61966-2.1) /CannotEmbedFontPolicy /Error /CompatibilityLevel 1.4 /CompressObjects /Tags /CompressPages true /ConvertImagesToIndexed true /PassThroughJPEGImages true /CreateJobTicket false /DefaultRenderingIntent /Default /DetectBlends true /DetectCurves 0.0000 /ColorConversionStrategy /CMYK /DoThumbnails false /EmbedAllFonts true /EmbedOpenType false /ParseICCProfilesInComments true /EmbedJobOptions true /DSCReportingLevel 0 /EmitDSCWarnings false /EndPage -1 /ImageMemory 1048576 /LockDistillerParams false /MaxSubsetPct 100 /Optimize true /OPM 1 /ParseDSCComments true /ParseDSCCommentsForDocInfo true /PreserveCopyPage true /PreserveDICMYKValues true /PreserveEPSInfo true /PreserveFlatness true /PreserveHalftoneInfo false /PreserveOPIComments true /PreserveOverprintSettings true /StartPage 1 /SubsetFonts true /TransferFunctionInfo /Apply /UCRandBGInfo /Preserve /UsePrologue false /ColorSettingsFile () /AlwaysEmbed [ true ] /NeverEmbed [ true ] /AntiAliasColorImages false /CropColorImages true /ColorImageMinResolution 300 /ColorImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleColorImages true /ColorImageDownsampleType /Bicubic /ColorImageResolution 300 /ColorImageDepth -1 /ColorImageMinDownsampleDepth 1 /ColorImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeColorImages true /ColorImageFilter /DCTEncode /AutoFilterColorImages true /ColorImageAutoFilterStrategy /JPEG /ColorACSImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /ColorImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /JPEG2000ColorACSImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /JPEG2000ColorImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /AntiAliasGrayImages false /CropGrayImages true /GrayImageMinResolution 300 /GrayImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleGrayImages true /GrayImageDownsampleType /Bicubic /GrayImageResolution 300 /GrayImageDepth -1 /GrayImageMinDownsampleDepth 2 /GrayImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeGrayImages true /GrayImageFilter /DCTEncode /AutoFilterGrayImages true /GrayImageAutoFilterStrategy /JPEG /GrayACSImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /GrayImageDict << /QFactor 0.15 /HSamples [1 1 1 1] /VSamples [1 1 1 1] >> /JPEG2000GrayACSImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /JPEG2000GrayImageDict << /TileWidth 256 /TileHeight 256 /Quality 30 >> /AntiAliasMonoImages false /CropMonoImages true /MonoImageMinResolution 1200 /MonoImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleMonoImages true /MonoImageDownsampleType /Bicubic /MonoImageResolution 1200 /MonoImageDepth -1 /MonoImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeMonoImages true /MonoImageFilter /CCITTFaxEncode /MonoImageDict << /K -1 >> /AllowPSXObjects false /CheckCompliance [ /None ] /PDFX1aCheck false /PDFX3Check false /PDFXCompliantPDFOnly false /PDFXNoTrimBoxError true /PDFXTrimBoxToMediaBoxOffset [ 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 ] /PDFXSetBleedBoxToMediaBox true /PDFXBleedBoxToTrimBoxOffset [ 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 ] /PDFXOutputIntentProfile () /PDFXOutputConditionIdentifier () /PDFXOutputCondition () /PDFXRegistryName () /PDFXTrapped /False /CreateJDFFile false /Description << /ARA /BGR /CHS /CHT /CZE /DAN /DEU /ESP /ETI /FRA /GRE /HEB /HRV (Za stvaranje Adobe PDF dokumenata najpogodnijih za visokokvalitetni ispis prije tiskanja koristite ove postavke. Stvoreni PDF dokumenti mogu se otvoriti Acrobat i Adobe Reader 5.0 i kasnijim verzijama.) /HUN /ITA /JPN /KOR /LTH /LVI /NLD (Gebruik deze instellingen om Adobe PDF-documenten te maken die zijn geoptimaliseerd voor prepress-afdrukken van hoge kwaliteit. De gemaakte PDF-documenten kunnen worden geopend met Acrobat en Adobe Reader 5.0 en hoger.) /NOR /POL /PTB /RUM /RUS /SKY /SLV /SUO /SVE /TUR /UKR /ENU (Use these settings to create Adobe PDF documents best suited for high-quality prepress printing. Created PDF documents can be opened with Acrobat and Adobe Reader 5.0 and later.) >> /Namespace [ (Adobe) (Common) (1.0) ] /OtherNamespaces [ << /AsReaderSpreads false /CropImagesToFrames true /ErrorControl /WarnAndContinue /FlattenerIgnoreSpreadOverrides false /IncludeGuidesGrids false /IncludeNonPrinting false /IncludeSlug false /Namespace [ (Adobe) (InDesign) (4.0) ] /OmitPlacedBitmaps false /OmitPlacedEPS false /OmitPlacedPDF false /SimulateOverprint /Legacy >> << /AddBleedMarks false /AddColorBars false /AddCropMarks false /AddPageInfo false /AddRegMarks false /ConvertColors /ConvertToCMYK /DestinationProfileName () /DestinationProfileSelector /DocumentCMYK /Downsample16BitImages true /FlattenerPreset << /PresetSelector /MediumResolution >> /FormElements false /GenerateStructure false /IncludeBookmarks false /IncludeHyperlinks false /IncludeInteractive false /IncludeLayers false /IncludeProfiles false /MultimediaHandling /UseObjectSettings /Namespace [ (Adobe) (CreativeSuite) (2.0) ] /PDFXOutputIntentProfileSelector /DocumentCMYK /PreserveEditing true /UntaggedCMYKHandling /LeaveUntagged /UntaggedRGBHandling /UseDocumentProfile /UseDocumentBleed false >> ] >> setdistillerparams << /HWResolution [2400 2400] /PageSize [612.000 792.000] >> setpagedevice