Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM Poznań 2017 Political Science, Politische Wissenschaft, Politologija. Literatura politologiczna w ujęciu porównawczym Redakcja naukowa Janusz Wiśniewski Praca powstała w wyniku realizacji projektu badawczego o nr DEC-2012/05/B/HS5/00597 finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki Recenzenci: prof. zw. dr hab. Grzegorz Piwnicki prof. UAM dr hab. Andrzej Stelmach Autorzy: Janusz Wiśniewski – Wstęp Filip Biały, Łukasz Dulęba – rozdz. I Agnieszka Bielawska, Janusz Wiśniewski – rozdz. II Edward Jeliński, Bartosz Hordecki – rozdz. III Edward Jeliński, Janusz Wiśniewski, Filip Biały, Agnieszka Bielawska, Łukasz Dulęba, Bartosz Hordecki – Zakończenie: trzy tradycje naukowej refleksji o polityce Projekt okładki: Filip Biały Na okładce wykorzystano fragment obrazu Martena van Valckenborcha pt. Budowa Wieży Babel, źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna. © Copyright by Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ul. Umultowska 89A, 61-614 Poznań, tel. 61 829 65 17 ISBN 978-83-65817-20-4 Skład komputerowy – „MRS” 60-408 Poznań, ul. P. Zołotowa 23, tel. 61 843 09 39 Druk i oprawa – Zakład Graficzny UAM – 61-712 Poznań, ul. H. Wieniawskiego 1 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Rozdział I. Nauka o polityce w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1. Początki dyscypliny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.1. Uniwersytety w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.2. Kształcenie w zakresie nauk politycznych do 1945 r. . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2. Brytyjskie studia polityczne po II wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3. Współczesny stan studiów politycznych w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . 23 4. Treści kształcenia w zakresie nauki o polityce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.1. Uniwersytet w Oksfordzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.2. Uniwersytet w Cambridge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 4.3. London School of Economics and Political Science . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4.4. Uniwersytet w Essex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 4.5. Uniwersytet Westminsterski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Rozdział II. Nauka o polityce w Republice Federalnej Niemiec . . . . . . . . . . . . . . . 55 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 2. Polityka na Uniwersytecie Poczdamskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.1. Polityka i administracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 2.2. Polityka, administracja i organizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.3. Polityka i gospodarka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 3. Nauka o polityce na Wolnym Uniwersytecie Berlińskim . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 4. Nauki polityczne na Uniwersytecie Humboldta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Rozdział III. Nauka o polityce w Federacji Rosyjskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 1. Dyskusja w kwestii początków rosyjskiej nauki o polityce . . . . . . . . . . . . . . . . 83 2. Stan obecny nauki o polityce w Rosji – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 3. Instytucjonalizacja rosyjskiej nauki o polityce (Rosyjskie Stowarzyszenie Nauk Politycznych oraz Rosyjskie Towarzystwo Politologów) . . . . . . . . . . . . 93 4. Główne obszary badawcze rosyjskiej politologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 5. Standardy kształcenia politologicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.1. Regulacje prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.1.1. Standard federalny (licencjat) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 5.1.2. Standard federalny (magistratura) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 5.2. Studia politologiczne na Wydziale Politologii Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego oraz na Wydziale Politologii Sankt-Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.3. Końcowy egzamin państwowy w zakresie nauk politycznych na studiach licencjackich – spisy zagadnień i literatury (Wydział Politologii MGU, Wydział Politologii SPbGU) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 6. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 Zakończenie: trzy tradycje naukowej refleksji o polityce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Noty biograficzne autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 5 WSTĘP Niniejsza praca powstała w ramach sfinansowanego przez Narodowe Centrum Nauki projektu pt. „Podstawowa literatura przedmiotu a kształt współczesnej poli- tologii. Political Science, Politische Wissenchaft i Politologija w ujęciu porównaw- czym” (nr DEC-2012/05/B/HS5/00597). Starano się zarysować w niej – w sposób z natury rzeczy punktowy – kształt instytucjonalno-merytoryczny badań nad polityką oraz wyższej edukacji politologicznej w przestrzeni kultury anglosaskiej, niemiec- kiej oraz rosyjskiej. Książka zawiera trzy rozdziały prezentujące stan obecny oraz perspektywy rozwoju nauki o polityce w Wielkiej Brytanii, Niemczech oraz Fede- racji Rosyjskiej. Przywołane kwestie ukazano na tle syntetycznego obrazu historii oraz aktualnej kondycji brytyjskiego, niemieckiego oraz rosyjskiego świata akade- mickiego. Jedną z podstawowych inspiracji dla podjęcia badań, których wyniki prezentu- je opracowanie, stanowiła tocząca się od lat w polskiej politologii debata na temat tożsamości nauki o polityce, jej podstaw metodologicznych, metodycznych i teo- retycznych oraz jej przedmiotu poznania. Opisywana dyskusja trwa nieprzerwanie przynajmniej od połowy lat 70. XX w. (Woleński, 1975), przybierając niekiedy formę ostrej, incydentalnie nawet personalnej polemiki (Skarzyński, 2012; Karwat 2012). Równolegle do debat natury normatywnej (skoncentrowanych wokół proble- mu, czym nauka o polityce powinna być), przestrzeń polskiej politologii starano się charakteryzować w ramach badań z zakresu metodologii opisowej, a zatem ukierun- kowanych na rekonstrukcję rzeczywiście stosowanych przez naukowców metod oraz podejść teoretycznych, a także pojmowania przez politologów tożsamości uprawia- nej przez nich dyscypliny (Krauz-Mozer, Ścigaj, Borowiec, 2011–2012). Badania te w zasadzie nie stwarzały szansy zestawiania i porównywania realiów rozwoju nauki o polityce w polskiej przestrzeni językowo-kulturowej oraz poza nią, choć odno- tować należy przygotowaną przez ośrodek krakowski anglojęzyczną publikację pt. Political Science in Europe at the Beginning of the 21st Century, przedstawiającą zarys historii i współczesnego stanu politologii w kilkudziesięciu państwach euro- pejskich (Krauz-Mozer, Kułakowska, Borowiec, Ścigaj, 2015). Lukę, o której mowa, rzecz jasna, w ograniczonym zakresie, usiłuje zapełnić poniższa publikacja. Z jednej strony, prezentacja historii i intelektualnej proweniencji współczesnej, nierodzimej naukowej refleksji o polityce przydaje krajowym debatom kontekstu, ułatwiającego poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, na ile ich natura ma charakter lokalnej idiosyn- krazji, a na ile stanowi fragment szerszych zjawisk czy procesów. Z drugiej strony, znajomość stanu badań i dydaktyki nauki o polityce poza granicami kraju, a także kultury i języka polskiego stanowi warunek konieczny, choć niewystarczający, wery- 6 fikacji hipotezy, wyrażanej niekiedy w literaturze przedmiotu, jakoby nauka o poli- tyce w Polsce pozostawała jakoby na poziomie niższym aniżeli w innych państwach, w szczególności zachodnich (Warczok, Zarycki, 2016, s. 209–213). Praca stanowi próbę zobrazowania mnogości i niejednorodności podstaw samo- identyfikacji politologii jako dyscypliny, poprzez określenie kanonu literaturowego właściwego trzem odmiennym tradycjom uprawiania nauki o polityce oraz edukacji politologicznej: anglosaskiej, niemieckiej i rosyjskiej. Na rzecz podjęcia tego za- dania w szczególności przemawiał fakt braku pogłębionych prób określenia różnic i podobieństw pomiędzy tymi tradycjami, szczególnie w badanym wymiarze, doty- czącym katalogu pozycji literaturowych kształtujących świadomość granic refleksji politologicznej. Efekty przeprowadzonych badań zdają się mieć istotne znaczenie dla rozwoju politologii jako nauki. Badania, z jednej strony, przyniosły odpowiedź na pytanie o rzeczywisty stan dyscypliny w analizowanym aspekcie. Z drugiej strony, prezentowane rezultaty stanowić mogą istotną przesłankę do modyfikacji programów dydaktycznych. Aspekt ten jest o tyle istotny, że to właśnie w procesie kształcenia przyszli badacze polityki przyswajają podstawową literaturę przedmiotu, co w dużej mierze określa podejmowane później problemy badawcze, ich teoretyczne ujęcie, metody ich rozwiązywania oraz osiągane rezultaty. Punktem wyjścia w ramach prowadzonych badań było założenie o odmienności tradycji politologicznych funkcjonujących w poddanych analizie obszarach języko- wych, kulturowych oraz instytucjonalnych. Przyjęto zarazem, że kształt współcze- snej nauki o polityce w Wielkiej Brytanii, w Niemczech oraz w Rosji należy postrze- gać jako wypadkową nie tylko specyficznych wzorców filozoficznych i naukowych kultywowanych w wymienionych państwach, ale także – ich historii społeczno-poli- tycznej, jak również osobliwości aktualnych realiów systemowo-instytucjonalnych. Dająca się zaobserwować odmienność tradycji filozoficznych i badawczych w Wiel- kiej Brytanii, Niemczech oraz Rosji związana jest m.in. z różnicami recepcji myśli anty- ku oraz chrześcijaństwa, z dalece odmiennym zrozumieniem i rozwojem myśli humani- stycznej, z rozłamem pomiędzy filozofią oderwaną od religii oraz silnie z nią powiązaną czy wreszcie z podziałami pomiędzy filozofią kontynentalną a filozofią anglosaską. W przypadku obszaru anglojęzycznego szczególny wpływ na współczesny kształt nauk politycznych wywarła debata pomiędzy zwolennikami podejścia historyczno-fi- lozoficznego (political studies) a zwolennikami scjentystycznej perspektywy neo- czy postpozytywistycznej (political science). Niemieckojęzyczna nauka o polityce ukształ- towała się z kolei w tradycji, w której dominowało podejście hermeneutyczne, a także zróżnicowane odmiany marksizmu. Rosyjska refleksja nad polityką, aż do rewolucji rosyjskiej, rozwijała się w przeważającej mierze nie jako praktyka autonomiczna, lecz m.in. w ramach rosyjskiej myśli religijnej i filozoficznej, w obrębie rosyjskiej histo- riografii i historiozofii, w przestrzeni literatury pięknej i sztuki, w dziedzinie krytyki literacko-artystycznej. Natomiast po rewolucji, w czasach Rosji Radzieckiej i ZSRR, radzieckie studia politologiczne w zasadzie nie mogły wykraczać poza granice wyty- czane przez oficjalnych interpretatorów marksizmu-leninizmu. Niewspółmierność wskazanych tradycji naukowych związana jest bezpośrednio z odmiennością tradycji myślenia o refleksji nad polityką. W przypadku obszaru an- 7 glojęzycznego, charakterystyczna jest bliskość teorii polityki (political theory) oraz filozofii politycznej (political philosophy). W przestrzeni niemieckojęzycznej, istotny pozostaje wpływ nie tylko filozofii hermeneutycznej lub szerzej interpretacjonistycz- nej (np. Martin Heidegger, Hans-Georg Gadamer, Jürgen Habermas), lecz także roz- winiętej teorii socjologicznej (np. Max Weber, Niklas Luhmann, szkoła frankfurcka). W obszarze radzieckim, myślenie metapolityczne nie mogło na ogół wykraczać poza ramy marksizmu-leninizmu, którego interpretację traktowano w sporej mierze instru- mentalnie, jako istotny element technologii władzy, zmonopolizowanej przez Ko- munistyczną Partię Związku Radzieckiego. Zarazem ambitniejsza politologiczna re- fleksja naukowa w ZSRR rozproszona była pomiędzy takimi obszarami badawczymi jak studia międzynarodowe, teoria państwa i prawa czy krytyka teorii burżuazyjnych (podejmowały ją głównie instytucje, którym partia udzielała ograniczonych koncesji na prowadzenie realnych badań społeczno-politycznych –  np. powstały w  1969 r. Instytut Informacji Naukowej w Zakresie Nauk Społecznych Rosyjskiej Akademii Nauk). Formalne ukonstytuowanie nauk politycznych jako odrębnej dyscypliny na- ukowej nastąpiło natomiast dopiero w 1989 r. Od tego momentu politologia rosyjska kształtowana była w sporej mierze w oparciu o wzorce amerykańskie i zachodnio- europejskie, choć proces ten z czasem uległ jednak wyhamowaniu. Aktualnie poli- tolodzy rosyjscy często oceniają przywołane zjawisko krytycznie, choć ich obiekcje przybierają bardzo różną treść i formę. Istotnym dla przyjętej metodyki badań było uznanie, że wykorzystywana w pro- cesie kształcenia podstawowa literatura przedmiotu jest jednym z głównych czyn- ników kształtujących paradygmat danej dyscypliny naukowej. Teksty, z którymi zapoznają się adepci politologii, są w związku z tym elementem matrycy dyscypli- narnej (określenie Thomasa Kuhna), wpływającym na praktykę badawczą, a także na możliwość podejmowania dialogu przez przedstawicieli dyscypliny, operujących tymi samymi kategoriami pojęciowymi oraz lokujących się w bliskich sobie ramach teoretycznych. Założono zarazem, że rekonstrukcja kanonu literaturowego w ramach poszcze- gólnych tradycji badawczych nauk politycznych wymagać będzie przeanalizowania kilku typów materiałów: a) standardów tudzież programów kształcenia na kierun- kach politologicznych w poszczególnych systemach edukacyjnych; b) sylabusów podstawowych przedmiotów na studiach politologicznych; c) ustalonej na bazie po- wyższych analiz podstawowej literatury przedmiotu; d) literatury odnoszącej się do badanego zagadnienia, a zatem traktującej o stanie rozwoju i kształcie dyscypliny. Realizacja badań wymagała przeprowadzenia kwerendy dokumentów formuło- wanych przez instytucje odpowiedzialne za przygotowanie programów kształcenia na kierunkach politologicznych. Konieczną była również analiza przygotowanych przez prowadzących zajęcia dydaktyczne programów przedmiotów. Wymagało to zarazem ograniczenia badanej próby do wyselekcjonowanych, wiodących pod względem dydaktycznym i naukowym, jednostek badawczych w poszczególnych państwach. Po uzyskaniu tą drogą wstępnego zestawienia pozycji literaturowych, łącząc analizę ilościową i jakościową, określono specyfikę podstawowej literatury politologicznej w Wielkiej Brytanii, Niemczech oraz w Rosji. Istotnym wsparciem prowadzonych badań okazała się konfrontacja ich rezultatów z tekstami opisującymi stan dyscypliny, w tym szczególnie publikowanymi przez autorów wywodzących się z badanych obszarów. Jak już wspomniano, wybór trzech wymienionych tradycji badawczych podykto- wany był przekonaniem o istnieniu istotnych różnic pomiędzy nimi. Dociekając, czy powyższa hipoteza się potwierdza, zrazu starano się kłaść nacisk zwłaszcza na pozy- cje literaturowe powstałe w XX i XXI w. Przyjęcie takiej cezury początkowej było związane, z jednej strony, z uznaniem, że dopiero w pierwszych dekadach ubiegłego stulecia nauki polityczne zaczęły kształtować się jako nowoczesna dyscyplina na- ukowa. Z drugiej strony, mimo wyraźnych różnic pomiędzy wskazanymi tradycjami, kanon filozofii i myśli politycznej, jako refleksji o polityce poprzedzającej ukształto- wanie się współczesnej politologii, jest stosunkowo dobrze rozpoznany (zwłaszcza, jeśli chodzi o myśl zachodnią, choć w sporej mierze również w przypadku myśli wschodnioeuropejskiej). Niemniej, w toku pogłębionej analizy realiów i stanu obec- nego politologii w Wielkiej Brytanii, Niemczech i w Rosji, wypadało niejednokrotnie zauważyć, że literatura politologiczna w tych państwach pozostaje silnie powiązana z tekstami tradycyjnymi, zwłaszcza z zakresu filozofii politycznej oraz będącymi ma- nifestacjami brytyjskiej, niemieckiej oraz rosyjskiej myśli społeczno-politycznej. Podstawową literaturę politologiczną w Wielkiej Brytanii, Niemczech oraz Rosji starano się określić i ukazać w perspektywie porównawczej. Analizie poddano zatem trzy odmienne względem siebie, a jednocześnie relatywnie koherentne tradycje bada- nia polityki i polityczności: anglosaską political science, niemiecką Politische Wis- senschaft oraz rosyjską politologiję. W trakcie badania okazało się jednak, że spój- ność wspomnianych tradycji badawczych jest dalece mniejsza, niż przypuszczano. Co więcej, ustalono również, że w żadnej z trzech przywołanych przestrzeni badaw- czo-edukacyjnych nie można jednoznacznie określić kanonu lektur, które powinien znać adept politologii. Tym samym cechą istotną badań i studiów politologicznych we wszystkich trzech przywołanych przestrzeniach jest pluralizm, który jednakże w każdej z nich posiada swoją specyfikę i kulturowe osobliwości. I  właśnie te oso- bliwości jawią się jako najbardziej interesujące, co starano się ukazać i uwypuklić w niniejszej pracy. Co więcej, w toku badania udało się również określić pewne ogól- ne relacje, jakie zachodzą pomiędzy anglosaską, niemiecką oraz rosyjską tradycją badań politologicznych, jak również pomiędzy modelami edukacji w tym zakresie. Ogólną sieć zależności, o których mowa, starano się ukazać w zakończeniu książki. Janusz Wiśniewski 9 ROZDZIAŁ I NAUKA O POLITYCE W WIELKIEJ BRYTANII1 Filip Biały Łukasz Dulęba Celem niniejszego rozdziału jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, w jaki spo- sób rozwijała się tożsamość brytyjskich studiów politycznych, a także jak, w konse- kwencji, proces ten wpłynął na współczesne programy kształcenia w przywołanej dyscyplinie oraz zakres wykorzystywanego w nauczaniu kanonu literatury. Tak po- stawiony problem wymaga zarysowania historii dyscypliny, uwzględniającej rozwój instytucjonalny, przez który rozumieć należynie tylko konstytuowanie się katedr czy wydziałów nauk politycznych, lecz także formowanie się stowarzyszeń zawodowych oraz wiodących periodyków naukowych. Dopiero w tym kontekście możliwe jest przedstawienie i scharakteryzowanie badań oraz kształcenia w dziedzinie nauki o po- lityce w Wielkiej Brytanii. Rozpocząć należy od istotnych uwag semantycznych. O ile w języku polskim w odniesieniu do dziedziny zajmującej się badaniem polityki używa się – zwykle zamiennie – określeń „politologia”, „nauka o polityce” bądź „nauki polityczne”, o tyle w języku angielskim spotyka się najczęściej określenie „political science”. Jednocześnie w tradycji brytyjskich badań politycznych ugruntowało się inne jesz- cze określenie – „political studies”. Jak wskazano niżej, różnica pomiędzy kate- goriami „political science” (nauka polityczna) oraz „political studies” (studia po- lityczne) miała niebagatelne znaczenie w procesie instytucjonalizacji dyscypliny. Przynajmniej do połowy XX w. dominowało bowiem wśród akademików prze- konanie, że konotacja określenia „political science” nie odpowiada specyfice ich praktyki badawczej, która cechuje się nie tylko odmiennymi metodami, lecz także mniejszą ścisłością od (pozytywistycznych) nauk przyrodniczych2. Zwrot w tej 1  Autorzy rozdziału pragną podziękować za cenne wskazówki udzielone w trakcie prowadzenia badań następującym osobom: dr. Duncanowi Bellowi (Uniwersytet w Cambridge), prof. Patrickowi Dunleavy’emu (London School of Economics), prof. Michaelowi Freedenowi (Uniwersytet w Oks- fordzie oraz SOAS, Uniwersytet Londyński), prof. Jackowi Haywardowi (Uniwersytet w Hull), prof. Simonowi Hixowi (LSE), dr. Duncanowi Kelly’emu (Uniwersytet w Cambridge) oraz prof. Quentinowi Skinnerowi (Queen Mary University of London). 2  Taką opinię potwierdzają wypowiedzi czołowych postaci brytyjskich studiów politycznych. Harold Laski w 1926 r. stwierdzał: „Nauki politycznej nie cechuje aksjomatyczność matematyki. W jej równaniach zmiennymi są istoty ludzkie, których unikatowość uniemożliwia zredukowanie ich do praw w naukowym znaczeniu tego bardzo nadużywanego słowa. Naszym przedmiotem są 10 kwestii zaczął się dokonywać w drugiej połowie lat 60. i na początku 70., kiedy, wraz z pojawieniem się nowych uniwersytetów, młodsi badacze coraz częściej od- woływali się do metod empirycznych i ilościowych. Współcześnie mówić można o swego rodzaju podziale pracy pomiędzy ośrodkami zorientowanymi na badania prowadzone w duchu „political science” oraz tymi, które pozostają wierne tradycji „political studies”. Rozdział składa się z pięciu zasadniczych części. Pierwsza poświęcona jest historii formowania się brytyjskich uniwersyteckich studiów politycznych jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Mimo długiej tradycji badań nad polityką, a także poszerzającej się od końca XIX w. autonomii dydaktycznej i administracyj- no-instytucjonalnej tej dziedziny, wskazać należy, że samodzielność i tożsamość osiągnęła ona dopiero po II wojnie światowej. Druga część rozdziału zarysowuje powojenną historię refleksji nad polityką, zwracając szczególną uwagę na powsta- nie stowarzyszenia zawodowego Political Studies Association (PSA) w  1950  r. oraz na kierunki późniejszych zmian, związanych z powstawaniem nowych uni- wersytetów oraz adaptowaniem nowych metod badawczych. W trzeciej części scharakteryzowany zostaje współczesny stan dyscypliny. Czwarta część rozdziału skupia się na prezentacji kierunków kształcenia w zakresie polityki na brytyjskich uniwersytetach oraz na szczegółowym opisie programów kształcenia w wybranych jednostkach akademickich. Rozdział kończy konkluzja, przedstawiająca wnioski z przeprowadzonej analizy. tendencje; przewidywać możemy na podstawie doświadczenia. Jednak nasze przewidywania są ograniczone koniecznością dostrzeżenia, że fakty są poza naszą kontrolą. Możemy wpływać, usiło- wać i mieć nadzieję; pewności i precyzji chemika, a nawet fizjologa, nie osiągniemy nigdy” (Laski, 1977, s. 2). Ernest Barker, profesor nauki politycznej w Cambridge, mówił z kolei w 1928 r.: „Nie jestem do końca zadowolony z określenia nauka. Stosowane jest ono tak często i prawie wyłącznie względem ścisłych i eksperymentalnych badań nad zjawiskami naturalnymi, że odnoszenie go do polityki może nieść z sobą sugestie lub rozniecać nadzieje, które nie mogą być uzasadnione. Jeśli mam używać określenia nauka polityczna [Political Science], to będę używać go tak, jak Arysto- teles używał określenia πολιτική επιστήμη [politikē epistēmē], na oznaczenie metody bądź formy badania, zainteresowanej zjawiskami moralnymi ludzkiego zachowania w studiach politycznych. Taką metodę lub formę badania wolałbym nazywać teorią polityczną [Political Theory], z nadzieją, że używając tej nazwy uniknę wrażenia nadmiernych roszczeń do dokładności i wskazywać będę bardziej precyzyjnie naturę tych dociekań jako po prostu „spekulacji” (θεωρia [theoria]) na temat grupy faktów z dziedziny działania politycznego, spekulacji niosącej w rezultacie generalny sche- mat łączący systematycznie fakty, dając w ten sposób wyjaśnienie ich znaczenia” (Barker, 1977, s. 17). Podobny pogląd głosił następca E. Barkera w Cambridge, Denis W. Brogan, który w wy- kładzie inaugurującym rok akademicki 1945/46 mówił, że badacz polityki „nie głosi ścisłej nauki, w której jego własne opinie, uprzedzenia, poglądy na temat własnej dziedziny studiów niewiele znaczą”. Choć istnieją może takie dyscypliny, „akademickie studia nad polityką z pewnością do nich nie należą”. D. Brogan dostrzegał, iż można wątpić współcześnie w istnienie nauki politycznej jako dyscypliny, skoro związek nauki z polityką jest rzadki. Rolę nauk społecznych ograniczyć można tylko do systematyzowania danych dostarczanych przez „wszystkie ludzkie doświadczenia pojmowane jako nieplanowany eksperyment biologiczny”. Badacze polityki „nie uzyskują takiej znajomości świata politycznego, jaką posiadają względem świata materialnego fizycy”, w tym sen- sie pojęcie „nauki politycznej” uznać należy za pretensjonalne (Brogan, 1977, s. 36; por. Jabłoński, 1984, s. 22–28). 11 1. POCZĄTKI DYSCYPLINY 1.1. Uniwersytety w Wielkiej Brytanii Historia uczelni wyższych na Wyspach Brytyjskich sięga drugiej połowy XII wieku, gdy w Oksfordzie – w którym już sto lat wcześniej prowadzono kształcenie – powstały zaczątki późniejszego uniwersytetu. Ośrodki w Oksfordzie i w Cambrid- ge były jedynymi uniwersytetami w Anglii aż do końca drugiej dekady XIX wie- ku3. W Szkocji w XV wieku powstały uniwersytety w St. Andrews (1413), Glasgow (1451) oraz w Aberdeen (1495), a sto lat później – w Edynburgu (1582). Pierwszy uniwersytet w Irlandii powstał w Dublinie (1592). Tych siedem uczelni, powstałych do końca XVI wieku, nosi miano ancient universities. Kolejna fala tworzenia uniwersytetów nastąpiła w XIX wieku. Począwszy od trzeciej dekady tego stulecia powstało kilka ośrodków wiodących dziś prym w na- ukach politycznych. Szczególnie istotne było pojawienie się instytucji akademickich w stolicy Zjednoczonego Królestwa, co było w dużej mierze podyktowane wzrasta- jącym zainteresowaniem studiami wyższymi ze strony mniej zamożnych przedsta- wicieli miejskiej klasy średniej. W 1826 r. ufundowany został, za pośrednictwem spółki akcyjnej, poprzednik dzisiejszego University College London (UCL) – Lon- don University, zainspirowany ideami utylitarystycznymi Jeremy’ego Benthama4. W odpowiedzi na założenie tej pierwszej świeckiej uczelni, w 1829 r. powołano an- glikański King’s College. Obie instytucje weszły w 1836 r. w skład University of London – ustanowionego przez rząd ciała, którego zadaniem było egzaminowanie i przyznawanie dyplomów ich studentom; pozostałe kwestie, w tym programy i me- tody kształcenia pozostały w gestii uczelni (Vernon, 2004, s. 51–62). Ten otwarty charakter University of London sprawił, że w kolejnych dekadach liczba afiliowa- nych przy nim instytucji szybko rosła, obejmując także uczelnie w innych miastach angielskich. Przeprowadzona w latach 1898–1900 reforma nadała uniwersytetowi charakter federacyjny: wiele autonomicznych dotąd college’ów londyńskich stało się jego szkołami. Wzrósł także zakres nadzoru sprawowanego przez uniwersytet nad skupionymi w nim jednostkami, obejmując już nie tylko przeprowadzanie końco- wego egzaminowania, lecz także proces kształcenia (Vernon, 2004, s. 91). Pośród uczelni włączonych do University of London była m.in. powstała w 1895 r. London School of Economics and Political Science (LSE). Jej założycielami byli należący do Towarzystwa Fabiańskiego Sidney Webb, Beatrice Webb, Graham Wallas oraz 3  Trzecim w historii uniwersytetem angielskim był funkcjonujący krótko (1261–1265) Univer- sity of Northampton. 4  Realny udział Jeremy’ego Benthama (1748–1832) w utworzeniu uczelni był niewielki – ograniczał się do wykupienia akcji o wartości 100 funtów (Harte, 1998). J. Bentham uznawa- ny jest jednak współcześnie za duchowego patrona UCL, a jego spreparowane zwłoki, ubrane w strój z pierwszej połowy XIX w. (tzw. autoikona) wystawione są na widok publiczny w spe- cjalnej kabinie, stojącej w holu Wilkins Building w londyńskiej dzielnicy Bloomsbury (Marmoy, 1958). 12 George Bernard Shaw, a sama uczelnia miała być narzędziem upowszechniania idei socjalizmu fabiańskiego5. Poza Londynem w XIX w. powstały jeszcze cztery inne uniwersytety brytyjskie. W latach 1832–1837 ustanowiono anglikański University of Durham w północno- wschodniej Anglii (Vernon, 2004, s. 101–102). W 1880 r. na mocy przywileju kró- lewskiego powołano federacyjny Victoria University (1880), który jednoczył uczelnie z Manchesteru (Owens College), Liverpoolu (University College) i Leeds (Yorkshire College). Instytucje te uzyskały samodzielność w pierwszych latach XX  w., przy czym Victoria University of Manchester (zachował on nazwę uniwersytetu federa- cyjnego) miał stać się jednym z najbardziej znaczących ośrodków dla rodzących się w kolejnych dekadach, zinstytucjonalizowanych studiów politycznych (R. Bar- ker, 2014, s. 35–41). W 1893 r. utworzony został federacyjny University of Wales, w którego skład weszły istniejące wcześniej college w Aberystwyth, Cardiff i Bangor (Vernon, 2004, s. 37–39). Nieco bardziej skomplikowane były losy irlandzkiego Qu- een’s University of Ireland, ustanowionego w Belfaście w 1850 r., w którego skład weszły trzy otwarte dla katolików (w odróżnieniu od uniwersytetu w Dublinie) col- lege (w Belfaście, Cork i Galway). Queen’s University zastąpiony został w 1880 r. przez Royal University of Ireland, który – podobnie jak University of London – był instytucją przyznającą dyplomy absolwentom stowarzyszonych college’y (Vernon, 2004, s. 35–37). Trzecim etapem w historii rozwoju uniwersytetów brytyjskich było powstanie usytuowanych głównie w większych miastach tzw. civic universities6, najpierw w la- tach 1900–1909, a następnie – za wyjątkiem University of Reading (1926) – w latach 1948–1957. Oprócz wydzielonych z Victoria University uniwersytetów w Manche- sterze (1903), Liverpoolu (1903) i Leeds (1904), utworzone zostały uniwersytety w Birmingham (1900), Sheffield (1905) i Bristolu (1909). W latach 40. i 50. status uniwersytecki zyskało pięć kolejnych uczelni, spośród których ważnymi dziś dla nauk politycznych instytucjami są uniwersytety w Nottingham (1948) oraz w Hull (1954). Ukształtował się w ten sposób hierarchiczny system, w którym najbardziej prestiżo- wymi pozostawały uniwersytety w Oksfordzie, Cambridge i Londynie, a miejskie uniwersytety cieszyły się statusem wyższym od college’ów technicznych oraz na- uczycielskich (R. D. Anderson, 1992, s. 21). Tłumaczy to przynajmniej częściowo długotrwałą niechęć wywodzących się z głównych ośrodków badaczy polityki do przyjmowania w poczet członków PSA osób zatrudnionych na politechnikach. Kolejny, czwarty etap rozwoju kształcenia uniwersyteckiego w Wielkiej Brytanii związany był z najistotniejszą w XX w. reformą brytyjskiego szkolnictwa wyższe- go, której towarzyszyło opracowanie w latach 1961–1963 raportu przez specjalny komitet rządowy, pracujący pod przewodnictwem lorda Lionela Robbinsa. Choć po- 5  Środki finansowe – w kwocie 10 tys. funtów (współcześnie równowartość ok. miliona fun- tów) – które pozwoliły na utworzenie LSE, zostały przekazane Towarzystwu Fabiańskiemu w te- stamencie przez Henry’ego Hunta Hutchinsona (1822–1894). Jego imieniem nazwano medal, przy- znawany corocznie studentom LSE za wybitne osiągnięcia badawcze (Dahrendorf, 1995, s. 4). 6  Uczelnie te nazywane są także, ze względu na styl architektoniczny i barwę cegły, z której zbudowano ich budynki, redbrick universities (Whyte, 2015). 13 wstanie nowych uniwersytetów zwykło się łączyć najczęściej z realizacją zawartych w raporcie rekomendacji, w istocie już w końcu lat 50. podjęto decyzję o ustano- wieniu siedmiu kolejnych uczelni. W chwili publikacji raportu w Wielkiej Bryta- nii istniało tym samym 31 uczelni o statusie uniwersytetu (Robbins, 1963, s. 22); w końcu dekady liczba ta wzrosła do 45 (Deem, Hillyard, Reed, 2007, s. 38). Część z utworzonych wówczas nowych ośrodków określono mianem plate-glass univer- sities, których kampusy – w odróżnieniu od civic universities – zbudowane zostały poza dużymi miastami. Pośród powstałych w latach 60. uniwersytetów było kilka wiodących dziś w dziedzinie badań politycznych ośrodków, w tym University of York (1963), University of Warwick (1965), a zwłaszcza University of Essex (1965), którego reprezentanci mieli być głównymi inicjatorami metodologicznej frondy na początku lat 70. W kolejnej dekadzie nie powstał żaden nowy uniwersytet. W latach 80. taki status uzyskały dwie istniejące już uczelnie. Piąty etap rozwoju nastąpił dopiero w latach 90. Przyjęty w 1992 r. Further and Higher Education Act (dla Anglii i Walli oraz, oddzielnie, dla Szkocji) zmieniał system finansowania szkół wyższych, jednak jego najistotniejszą konsekwencją było powstanie tzw. nowych uniwersytetów, przede wszystkim w wyniku dozwolonego wówczas przekształcenia w uniwersytety istnie- jących już wcześniej 35 politechnik. W rezultacie, w 1997 r. nazwę uniwersytetu nosiło już 115 uczelni, wliczając w to instytucje należące do federacyjnych uniwer- sytetów w Walii i Londynie7 (Dearing, 1997, s. 41), przy czym status uniwersytetu posiadało realnie w końcu dekady 88 instytucji. Powstanie kolejnych nowych uni- wersytetów było zarówno efektem dewolucji Szkocji, Walii i Irlandii Północnej po 1998 r. i uzyskania przez te kraje możliwości samodzielnego kształtowania polityki edukacyjnej, jak też generalnej liberalizacji tej polityki. Zmiany prawa o szkolnic- twie wyższym w latach 1998 i 2004 wprowadziły odpłatność za studia oraz zastąpiły dotychczasowy system grantów studenckich poszerzonym systemem kredytowym8. W 2004 r. ministerstwo edukacji zezwoliło na ubieganie się o nazwę uniwersytetu także tym uczelniom w Anglii i Walii, które posiadały prawo wydawania dyplomów dydaktycznych (taught degrees), znosząc konieczność posiadania uprawnień do wy- dawania dyplomów badawczych (research degrees). Rezultatem opisywanych zmian było powstanie, w latach 2001–2016 kolejnych 49 uniwersytetów, z których część stworzona została przez połączenie samodzielnych wcześniej jednostek. W 2016 r. w Wielkiej Brytanii status uniwersytetu posiadało ponad 130 uczelni (Higher Educa- tion Council for Wales, 2017; Higher Education Funding Council for England, 2017; 7  College wchodzące w skład londyńskiego uniwersytetu uzyskiwać zaczęły coraz większą samodzielność od 1993 r., kiedy – również w wyniku aktu z 1992 r. – zaczęły być finansowane ze środków publicznych bezpośrednio, a nie za pośrednictwem University of London. 8  Odpłatność za studia wprowadzono w wyniku rekomendacji raportu opracowanego w 1997 r. przez specjalną komisję rządową pod przewodnictwem Ronalda Dearinga (Dearing, 1997). Wpro- wadzone w 1999 r. przez gabinet Partii Pracy czesne wynosiło 1000 funtów. W 2006 r. wzrosło do 3000 funtów (Hussey, Smith, 2010, s. 10–12), a w 2010 r. rząd koalicyjny Partii Konserwatywnej i Liberalnych Demokratów podniósł jego dopuszczalną wysokość do 9000 funtów. W roku aka- demickim 2017/2018 prawie wszystkie uczelnie zdecydowały się podnieść czesne do wysokości 9250 funtów (Havergal, 2016). 14 nidirect, 2017; Scottish Funding Council, 2017). Ogólna liczba uczelni wyższych (higher education providers) wyniosła 163, a liczba studiujących we wszystkich try- bach osiągnęła prawie 2,3 mln osób; niespełna 40 tys. osób studiowało nauki poli- tyczne (Higher Education Statistics Agency, 2016). Podkreślić należy, że uniwersytety w Wielkiej Brytanii cieszą się wciąż ogromną autonomią. W rankingu autonomii akademickiej European University Association uniwersytety brytyjskie zajmują czołowe lokaty9. Tak wysoka pozycja wynika m.in. z faktu, że uczelnie posiadają całkowitą swobodę kształtowania kierunków i progra- mów studiów, zarówno na poziomie licencjackim, jak i magisterskim. Na początku 2017 r. trwały prace nad przyjęciem nowego aktu prawnego, regulującego eduka- cję wyższą w Wielkiej Brytanii – Higher Education and Research Bill 2016–2017. Akt miał, zgodnie z zamierzeniem rządu brytyjskiego, m.in. ułatwić przyznawanie prywatnym, nastawionym na zysk college’om uprawnień do wydawania dyplomów, a także przekształcania się w uniwersytety. W styczniu 2017 r. tę część legislacji zakwestionowała Izba Lordów, wnosząc poprawkę zawierającą definicję uniwersy- tetu, której intencją było zabronienie uczelniom dążenia do osiągania zysku, a tak- że zachowanie ich autonomii (Elgot, 2017). Ustawa została ostatecznie uchwalona 27 kwietnia 2017 r. w wersji uwzględniającej część poprawek Izby Lordów. Do aktu wpisano m.in. wymóg spełnienia przez nowe jednostki edukacyjne, pragnące uzy- skać status uniwersytetu, standardów zawartych w wytycznych ministerstwa eduka- cji (Morgan, 2017). 1.2. Kształcenie w zakresie nauk politycznych do 1945 r. Przystępując do zrekonstruowania historii naukowych dociekań politycznych w Wielkiej Brytanii, nie sposób nie podkreślić fundamentalnej roli przednaukowej, filozoficznej refleksji nad polityką. Nie ulega wątpliwości, że brytyjska filozofia polityczna – obok francuskiej i niemieckiej – należy do najbardziej wpływowych, zachodnich tradycji. Myśliciele polityczni tacy jak Thomas More, Thomas Hobbes czy John Locke (wszyscy byli absolwentami uniwersytetu w Oksfordzie) wnieśli nie tylko istotny z perspektywy historycznej wkład w filozofię polityczną Renesansu i Oświecenia, lecz także określili szereg podejmowanych współcześnie w naukowej teorii politycznej tematów, takich jak koncepcja państwa, reprezentacja polityczna, pojmowanie wolności, zakres władzy rządu itp. Pamiętać należy równie o bardzo bli- skim związku filozofii politycznej z historycznym kontekstem politycznym. Z tego punktu widzenia szczególnie istotnym czasem była połowa XVII w., a zatem okres wojen domowych pomiędzy zwolennikami silnej monarchii a stronnikami parlamen- tu czy, szerzej, republikanizmu, zakończony Chwalebną Rewolucją 1688 r., która ukształtowała nowoczesny, brytyjski ustrój polityczny oraz brytyjską kulturę poli- 9  W poszczególnych, badanych przez EUA obszarach, brytyjski system edukacji wyższej zaj- muje miejsca: 1. (autonomia organizacyjna), 3. (autonomia finansowa), 2. (polityka zatrudnienia), 3. (autonomia akademicka) (European University Association, 2017). Dla porównania, polski sys- tem edukacji wyższej plasuje się na, odpowiednio, miejscach 14., 19., 12. i 15. 15 tyczną (Hayward, 1991, s. 302). Ciągłość ustrojowa, a także fakt, że filozofowie od- nosili swoje refleksje do tego i innych kontekstów historycznych, czyni renesansową i oświeceniową filozofię polityczną wciąż relewantnym przedmiotem naukowych rozważań z zakresu teorii politycznej (Skinner, 2013). Tym, co odróżnia refleksję filozoficzną od naukowej jest całościowy, komplekso- wy charakter tej pierwszej (Strauss, 1998). Filozofom obca była charakterystyczna dla nauki dyscyplinarność; byli oni „na równi zainteresowani prawem, co polityką […] Zwykli traktować społeczeństwo i problemy społeczne jako jednolity przedmiot badań” (P. King, 1977, s. viii). Refleksja polityczna była w związku z tym integralną częścią szerszych rozważań dotyczących społeczeństwa, pozbawioną własnej, wy- raźnej tożsamości. Tę ostatnią uzyskiwać zaczęła dopiero pod koniec XIX w. Kształcenie oraz badania polityczne na brytyjskich uniwersytetach uzyskały sa- modzielność stosunkowo późno – później nawet niż na uczelniach amerykańskich. Uzyskanie z nauki politycznej tzw. single honours degree, czyli dyplomu przyzna- wanego za ukończenie studiów w ramach jednej, autonomicznej dyscypliny, było niemożliwe aż do lat 60. XX w. (Grant, 2010, s. 5–6). Wcześniej dydaktyka polito- logiczna była częścią studiów łączących różne obszary, a badania prowadzone były przez akademików funkcjonujących w ramach wydziałów i katedr historii, prawa bądź filozofii. Na uniwersytecie w Oksfordzie, jak pisał w 1891 r. filozof David George Ritchie, w końcu XIX w. tematyka polityczna była częścią materiału egzaminacyjnego w ra- mach trzech spośród siedmiu istniejących szkół dyplomowych (honours schools): Literae Humaniores (obejmujące głównie klasyczną literaturę filozoficzną – grecką i łacińską, tzw. Greats), prawoznawstwa oraz historii nowożytnej. Tematykę tę łą- czono z ekonomią polityczną i prawem konstytucyjnym, a także filozofią politycz- ną. Wykłady z tych przedmiotów prowadzone były na wydziałach prawa oraz sztuk (Arts). Na drugim z tych wydziałów, w ramach kształcenia w dziedzinie historii naj- nowszej, prowadzone były także osobne wykłady z nauki politycznej oraz kwestii politycznych i społecznych (Ritchie, 1891, s. 94). W ramach szkoły dyplomowej historii najnowszej obowiązkowym przedmiotem była nauka polityczna i ekonomia polityczna z historią gospodarczą, jednak studenci, którzy nie aspirowali do uzyska- nia dyplomów pierwszej lub drugiej klasy, mogli pominąć albo naukę polityczną, albo ekonomię polityczną (Chester, 1986, s. 7). Stosowana w kształceniu literatura obejmowała zarówno klasyczne teksty filozoficzne, w tym Politykę Arystotelesa oraz fragmenty Lewiatana Hobbesa, jak i prace współczesne, takie jak Zasady ekonomii politycznej Johna Stuarta Milla oraz podręczniki prawa – Theory of the State Johanna Kaspara Bluntschliego i Ancient Laws Henry’ego Maine’a (Ritchie, 1891, s. 88). W latach 1910–1911 ustanowiono fotel profesora teorii politycznej i instytu- cji (Gladstone Professorship of Political Theory and Institutions), zajmowany do 1933 r. przez W. G. S. Adamsa (1874–1966), a następnie – do 1944 r., przez Arthura Saltera (1881–1975). Jednak prawdziwie przełomowym wydarzeniem w kształceniu nauk politycznych na uniwersytecie w Oksfordzie było utworzenie w 1920 r., jako nowej honour school, studiów licencjackich Philosophy, Politics, Economics (PPE). Studia te ustanowione zostały jako alternatywa dla studiów klasycznych, dlatego też 16 określano je mianem Modern Greats (Hammerstein, Heirbaut, 2011, s.  392). Naj- większy wpływ na program kierunku mieli filozofowie10, co spotkało się z krytyką ze strony zwolenników większego nacisku na naukę polityczną i ekonomię (Che- ster, 1986, s.  31–38)11. Krytyka ta doprowadziła do zreformowania studiów w la- tach 1931–1933, co nadało im współczesną formę, umożliwiając m.in. zwiększenie zakresu kształcenia w dziedzinie polityki (Chester, 1986, s. 40–45). Jednakże nie zmienił się ich zasadniczy cel, którym było kształcenie przyszłych elit politycznych i gospodarczych (R. Barker, 2014, s. 28–32). Utworzeniu studiów PPE nie towarzyszyły początkowo zmiany instytucjonalne i personalne, które nadawałyby nauce politycznej autonomię w ramach uniwersytetu. Podwydział (sub-faculty) polityki powstał dopiero w 1934 r. jako część wydziału ba- dań społecznych, zaś nauczanie prowadzone było głównie przez historyków i filozo- fów (Hood, King, Peele, 2014, s. 7). Innym impulsem instytucjonalnym dla rozwoju studiów politycznych na Oksfordzie było powstanie w 1937 r. Nuffield College, nie tylko pierwszego college’u koedukacyjnego, lecz także pierwszego, którego głów- nym przedmiotem miały być nauki społeczne, a także współpraca ze środowiska- mi pozaakademickimi w rozwiązywaniu istotnych problemów społecznych (Grant, 2010, s. 10). Nieco bardziej skomplikowane były losy studiów politycznych na uniwersytecie w Cambridge. W połowie XIX w. ustanowiono tam Moral Science Tripos12, ogólno- humanistyczne studia licencjackie, łączące filozofię, logikę, psychologię, historię, filozofię polityczną, ekonomię polityczną i prawoznawstwo (Collini, Winch, Burrow, 1983, s. 345). W latach 1860–1867 w programie studiów znajdował się przedmiot historia i filozofia polityczna, wymagający lektur dzieł klasyków greckich (w  tym Państwa Platona i Polityki Arystotelesa) oraz autorów nowożytnych (O duchu praw Monteskiusza) i współczesnych (Historia cywilizacji europejskiej oraz Historia rządu republikańskiego Françoisa Guizota, Constitutional History oraz The Middle Ages Henry’ego Hallama, Political Philosophy Henry’ego Broughama). Po 1867 r. przedmiot został zastąpiony przez filozofię moralną i polityczną, którego lista lek- tur uwzględniała w zdecydowanie szerszym zakresie filozofię (w tym prace Kanta 10  W 1930 r. lista lektur z przedmiotu filozofia polityczna obejmowała dzieła Edmunda Burke’a (American Speeches, Letter to the Sheriff of Bristol), Lorda Durhama (Report on Brit- ish North America), Joha Stuarta Milla (O rządzie reprezentatywnym), Jamesa Bryce’a (Modern Democracies), Alberta Venna Dicey’a (Law of the Constitution, Report on Indian Constitutional Reforms, 1918) oraz Adhémara Esmeina (Eléments de Droit Constitutionnel Français et Comparé, Tome Premier, La Liberté Moderne) (Chester, 1975, s. 155). 11  Przedmiotami egzaminacyjnymi były: filozofia moralna i polityczna, brytyjska historia po- lityczna i konstytucyjna po 1760 r., brytyjska historia społeczna i gospodarcza po 1760 r., historia filozofii od Kartezjusza, ekonomia polityczna, dwie zalecane książki z zakresu (do wyboru) meta- fizyki i filozofii moralnej, filozofii politycznej lub ekonomii politycznej, a także jeden dodatkowy przedmiot filozoficzny, polityczny lub ekonomiczny oraz przynajmniej dwa tłumaczenia z języka francuskiego, niemieckiego lub włoskiego (Chester, 1986, s. 38). 12  Tripos – odpowiednik oksfordzkich honours schools – to zwykle dwuczęściowe, trzyletnie studia licencjackie, umożliwiające studentom specjalizację w zakresie przynajmniej dwóch obsza- rów. 17 i Benthama). Pod wpływem Henry’ego Sidgwicka13 (1838–1900), w 1874 r. sylabus przedmiotu wzbogacony został o nazwiska kolejnych filozofów (Thomasa Hobbesa, Samuela Clarke’a, Shaftesbury’ego, Davida Huma, Williama Paleya, Johna Stuarta Milla oraz Huga Grocjusza), co oznaczało „jawne koncentrowanie się na konflikcie pomiędzy intuicjonizmem a utylitaryzmem” (Collini i in., 1983, s. 346). W 1891 r. raz jeszcze zmianie uległa nazwa przedmiotu, który teraz określany był albo jako fi- lozofia polityczna, albo jako polityka. Sylabus obejmował teraz w o wiele większym stopniu historię ustrojową oraz porównanie europejskich systemów konstytucyjnych, zaś na liście lektur znaleźli się – podobnie jak w Oksfordzie – także autorzy zaj- mujący się prawem ustrojowym. W podobnym kształcie przedmiot przetrwał aż do 1903 r., kiedy został usunięty z programu kierunku. Równolegle, od 1874 r. przedmioty polityczne były elementem nowo utworzone- go Historical Tripos, który wcześniej, w latach 1860–1869 był częścią Moral Scien- ces Tripos, a w latach 1870–1873 – Law Tripos (B. E. Hammond, Anonymous, 2009, s. 421). Pośród przedmiotów egzaminacyjnych znalazły się m.in. filozofia polityczna i jurysprudencja, prawo konstytucyjne, ekonomia polityczna, prawo międzynaro- dowe publiczne oraz historia konstytucyjna (B. E. Hammond, Anonymous, 2009, s. 425). Zestaw zalecanych lektur obejmował, oprócz książek wykorzystywanych w ramach Moral Sciences Tripos, m.in. Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego Edwarda Gibbona oraz Dawny ustrój i rewolucję Alexisa de Tocqueville’a. Jedny- mi z głównych autorów programu studiów byli, obok H. Sidgwicka, historyk John Seeley (1834–1895)14 oraz ekonomista Alfred Marshall (1842–1924). J. Seeley wraz z Oscarem Browningiem (1837–1923), w opozycji do Mandella Creightona (1843– 1901), Henry Gwatkina (1844–1916) oraz Frederica Maitlanda (1850–1906), byli zwolennikami postrzegania History Tripos jako kierunku w pierwszym rzędzie doty- czącego nauki politycznej. Pod ich wpływem, w efekcie reformy kierunku w 1885 r. filozofia polityczna została zastąpiona przedmiotem nauka polityczna, pojawił się także przedmiot ogólna teoria prawa i rządu (Collini i in., 1983, s. 347–348). Obok indukcyjnej nauki politycznej15 wykładana była także dedukcyjna i analityczna teo- 13  Prace tego utylitarystycznego filozofa – The Elements of Politics (1891) oraz The Develop- ment of European Polity (1903) – miały stać się jednymi z podstawowych tekstów wykorzystywa- nych w kształceniu politycznym na początku XX w. 14  J. Seeley był autorem jednego z wykorzystywanych w kształceniu politycznym podręczni- ków – Introduction to Political Science (1896), który powstał na bazie wykładów dla studentów tripos w zakresie historii. O bezpośrednim związku studiów politycznych i historycznych pisał aforystycznie: „Historia bez nauki politycznej nie ma owocu; nauka polityczna bez historii nie ma korzenia” („History without political science has no fruit; political science without history has no root”) (Seeley, 2005, s. 4). 15  W przewodniku dla studentów z 1893 r. przedmiot ten charakteryzowano następująco: „Na- uka polityczna [Political Science] jest podczas tego kursu traktowana przeważnie w sposób induk- cyjny. Nie jest, jak było to uprzednio, ograniczona do Anglii czy Imperium Brytyjskiego, lecz sta- nowi, na potrzeby naukowego porównania, szeroki przegląd instytucji politycznych starożytnego, średniowiecznego i nowoczesnego świata. Uwaga studenta kierowana jest ku źródłom i rozwojowi społeczeństwa politycznego oraz rządu, naturze różnych form rządu oraz warunkom, w których zwykły się wyłaniać, wzajemnym relacjom różnych części machiny państwowej i podobnym kwe- stiom. Punkt widzenia pozostaje raczej historyczny niż teoretyczny” (Collini i in., 1983, s. 348). 18 ria polityczna. Od 1897 r. nauka polityczna, pod zmienioną nazwą Polityka porów- nawcza (Comparative Politics) przestała być przedmiotem obowiązkowym. W tym czasie ponownie rozgorzała dyskusja na temat miejsca studiów politycznych w pro- gramie kierunku16. Niepowodzeniem zakończyły się ponawiane – i wspierane przez ekonomistów – próby utworzenia osobnego Political Sciences Tripos. Od 1909 r. przedmioty polityczne uzyskały nazwy „Political Science A” oraz „Political Scien- ce B”, pozostając nieobowiązkowymi. Przedmioty te zostały zastąpione w 1930 r. przez – odpowiednio – Historię myśli politycznej oraz Teorię współczesnego pań- stwa (Collini i in., 1983, s. 349–350). Warto raz jeszcze podkreślić, że w całym opisywanym wyżej okresie, nauka polityczna w Cambridge wykładana była z perspektywy historycznej, skupiając się na greckich bądź rzymskich instytucjach politycznych, współczesne państwa trak- tując marginalnie. Wiedzie to komentatorów wręcz do stwierdzenia, że „tym, czego kształcenie w nauce politycznej nie obejmowało [w Cambridge], było studiowanie polityki” (Collini i in., 1983, s. 360)17. Program studiów był zarazem skierowany dla przyszłych urzędników rządowych, a także kolonialnych (w Cambridge kształ- cono na potrzeby Indian Civil Service): „Na wszystkie opisywane sposoby, nauka polityczna odzwierciedlała aktualną agendę polityczną i stanowiła wyraz odczuwa- nego przez akademików, bezpośredniego związku ze sprawami rządowymi, czy to widzianymi z perspektywy parlamentu, czy to fotela Rady Indyjskiej, czy, po pro- stu, salonów, na których stykali się oni z obecnymi ministrami i przyszłymi guber- natorami generalnymi” (Collini i in., 1983, s. 361). Konserwatywnego podejścia do dyscypliny dowodzi także fakt, że fotel profesora nauki politycznej w Cambridge utworzono dopiero (dzięki Fundacji Rockefellera) w 1928 r., zaś jako pierwszy zasiadł na nim historyk myśli politycznej Ernest Barker (1874–1960), zastąpiony w 1939 r. przez historyka Denisa Brogana (1900–1974) (Easton, Gunnell, Stein, 1995, s. 117; P. King, 1977, s. x). W przypadku London School of Economics and Political Science, od samego po- czątku intencją założycieli było kształcenie reformatorów politycznych i administra- torów18. Wzorem dla twórców LSE były założona w 1872 r. francuska École Libre 16  Jednym z głównych przeciwników nauki politycznej – przynajmniej w jej dedukcyjnym, teoretycznym wydaniu – był F. Maitland, wybitny historyk prawa. Jego negatywny stosunek do tej dyscypliny dokumentuje wspomnienie Thomasa Thornleya: „Pewnego razu jedliśmy z profesorem Maitlandem obiad w Trinity Hall. Mistrz z lekceważeniem opowiadał o strzępkach bezużytecznych informacji, które popularne gazety zwykły serwować swoim czytelnikom, pisząc na przykład, jaka liczba złożonych po przekątnej chustek do nosa potrzebna byłaby, aby sięgnąć z Ziemi do Księżyca. ‘To właśnie’, powiedział Maitland, ‘nazywamy tutaj nauką polityczną” (Collini i in., 1983, s. 349). 17  Z nieco innego rodzaju krytyką sylabusu – podkreślającą przede wszystkim niedostateczną podbudowę filozoficzną – wystąpił Michael Oakeshott, który studiował w Cambridge historię na początku lat 20. Pisząc o „szkole nauki politycznej z Cambridge”, stwierdzał, iż zapoznaje ona swój rzeczywisty przedmiot (którym winni być ludzie, a nie instytucje), zajmuje się formami rządów, oddzielając ten problem od szerszego doświadczenia ludzkiego i błędnie utożsamiając rząd z pań- stwem, to ostatnie zaś traktując jako niezmienną ideę, bez względu na to, czy mowa o państwie- mieście, państwie narodowym czy państwie nowoczesnym (Oakeshott, 2004, s. 51–56). 18  Technokratyczną wizję szkoły potwierdza zapis z dziennika Beatrice Webb: „Ogłosiliśmy nabór na stanowisko wykładowcy nauki politycznej i wczoraj przeprowadziliśmy rozmowy z kan- 19 des Sciences Politiques, londyński Imperial College, niemiecka Technische Hoch- schule (politechnika) w Berlinie oraz amerykański Massachusetts Institute of Tech- nology, gdzie, jak pisał Sidney Webb, „kurs z ekonomii jest najlepszy ze wszystkich, o których słyszałem” (Dahrendorf, 1995, s. 5). Oferta dydaktyczna LSE skierowana była do przyszłych urzędników, prawników, bankierów oraz specjalistów z zakresu ubezpieczeń (R. Barker, 2014, s. 34), przygotowując ich do egzaminów przeprowa- dzanych przez inne instytucje, takie jak Civil Service, Council of Legal Education, Institute of Bankers, Institute of Actuaries, a także uniwersytet londyński oraz lon- dyńską izbę handlową (Hayek, 1946, s. 5). W pierwszych latach funkcjonowania uczelni pośród wykładanych przedmiotów znalazły się ekonomia, prawo handlowe i przemysłowe, geografia handlowa, statystyka, historia handlu, a także nauka poli- tyczna, prowadzona przez Grahama Wallasa, przy czym, co znaczące, przedmiot ten nazwany został Government (Hayward, 1991, s. 305). O specjalistycznym charak- terze szkoły świadczy także fakt, że za wiodący i wzorcowy uznawany był zakład ekonomii kolejnictwa (Department of Railway Economics) (Hayek, 1946, s. 5–6). W kolejnych latach oferta wykładów poszerzona została m.in. o administrację pu- bliczną, finanse publiczne, transport, kolejnictwo, ubezpieczenia, demografię, biblio- grafistykę oraz zarządzanie biblioteczne (Hayek, 1946, s. 14). Pierwszym dyrektorem LSE nie został, wbrew oczekiwaniom, G. Wallas, lecz 29-letni matematyk i ekonomista z Uniwersytetu w Oksfordzie, William Albert Sa- muel Hewins (1865–1931), który pełnił swoją funkcję do 1903 r., później zaś zasia- dał w Izbie Gmin z ramienia Partii Konserwatywnej (Dahrendorf, 1995, s. 10–12). Fotel dyrektora na kolejne cztery lata objął Halford J. Mackinder (1861–1947), jeden z głównych twórców koncepcji geopolityki, który także równolegle do pracy naukowej podejmował aktywność polityczną, kandydując bez rezultatu do parla- mentu w latach 1900 i 1908, by zasiąść w nim w 1910 r. jako reprezentant Partii Liberalnych Unionistów (Dahrendorf, 1995, s. 72–73, 108). W latach 1908–1919 dyrektorem LSE był urodzony w Nowej Zelandii historyk William Pember Reeves (1857–1932), który w rządzie nowozelandzkim pełnił w latach 90. XIX w. urzędy ministra sprawiedliwości, pracy oraz edukacji; równolegle do zarządzania LSE, W. Reeves pozostawał dyrektorem Banku Narodowego Nowej Zelandii (Dahren- dorf, 1995, s. 109–111). Wreszcie, przez prawie cały okres międzywojenny (1919– 1937), funkcję dyrektora sprawował ekonomista William Beveridge (1879–1963), który wcześniej zaangażowany był w prace komisji ds. handlu przy królewskiej Tajnej Radzie, a w czasie wojny pracował dla ministerstw odpowiedzialnych za zaopatrzenie, uzyskując w 1919 r. tytuł stałego sekretarza Ministerstwa Żywności (Dahrendorf, 1995, s. 139–140). dydatami – grupą nijakich akademików. Z naszego punktu widzenia poszło beznadziejnie – wszy- scy wyobrażali sobie, że nauka polityczna dotyczy wiedzy o Arystotelesie i nowożytnych! Autorach takich jak de Tocqueville, i chcieli zafundować studentom kurs z utopii, od Morusa wzwyż. Kiedy Sidney zasugerował cykl wykładów na temat różnych systemów podatków lokalnych, a Graham studia nad różnymi metodami wyborczymi, od ad hoc do reprezentacji proporcjonalnej, nieszczęśni kandydaci wyglądali na zdumionych, myśląc najwidoczniej, że robimy sobie z nich żarty” (R. Bar- ker, 2014, s. 33). 20 Istotnym wydarzeniem w historii nie tylko LSE, lecz także brytyjskich studiów politycznych w ogóle, było powstanie – w 1896 r., rok po otwarciu szkoły – British Library of Political Science. W 1900 r. LSE stała się częścią University of London, zaś jej wykładowcy weszli w skład wydziału ekonomii i nauki politycznej, co umoż- liwiło – od 1904 r. – przyznawanie tytułu licencjata z zakresu ekonomii (Hayek, 1946, s. 13–14). Fotel profesora nauki politycznej utworzony został w 1914 r. Objął go współzałożyciel szkoły, psycholog społeczny G. Wallas, który pełnił swoją funk- cję do 1923 r. W latach 1926–1950 w fotelu tym zasiadał wybitny teoretyk polityki Harold Laski (1893–1950), czynnie zaangażowany w życie polityczne, pełniąc w la- tach 1945–1946 funkcję przewodniczącego Partii Pracy (P. King, 1977, s. xi). Oprócz Oksfordu, Cambridge i Londynu na mapie brytyjskich studiów politycz- nych w okresie międzywojennym odznaczył się, „przynajmniej w kategoriach liczby studentów” (Chester, 1975, s. 156) jeden jeszcze ośrodek – uniwersytet w Manche- sterze. W latach 20. prowadzone tam były studia łączące ekonomię i naukę politycz- ną (Grant, 2010, s. 11), ciesząc się dużym zainteresowaniem ze strony pracowników lokalnych instytucji publicznych. Tym samym kształcenie podporządkowane było nie rozwojowi naukowemu, lecz potrzebom edukacyjnym „uznawanym za wiodące dla rozkwitu miasta przemysłowego” (R. Barker, 2014, s. 39). Oceniając początkowy etap rozwoju studiów politycznych w Wielkiej Brytanii, Jack Hayward, historyk brytyjskich nauk politycznych i krytyk ich antyscjenty- stycznego zacięcia, zwraca uwagę na szereg napięć teoretycznych i filozoficznych, które wpłynęły na kształt dyscypliny także w kolejnych dekadach. Wskazuje on, że przednaukowa, filozoficzna refleksja polityczna, podejmowana incydentalnie przez aktywnych polityków, takich jak Edmund Burke oraz myślicieli takich jak David Hume czy Thomas Hobbes nie zaowocowała wykształceniem żadnej użytecznej metodologii studiów politycznych. Podjęta przez utylitarystów próba wypracowa- nia podejścia dedukcyjnego do badania polityki poniosła porażkę w starciu z Wi- gowskim, indukcyjnym i teleologicznym podejściem historycznym. Temu ostatnie- mu odpór dali oksfordzcy idealiści (T. H. Green), lecz „w końcu XIX w., okopana tradycja historyczno-filozoficzno-prawnicza skutecznie przeciwstawiła się podej- mowanym z większym sukcesem w dziedzinie ekonomii i socjologii próbą uczy- nienia z polityki rygorystycznej nauki o ambicjach formułowania sprawdzalnych eksperymentalnie twierdzeń” (Hayward, 1991, s. 305). Oceniając okres między- wojenny, Dennis Kavanagh zwraca uwagę na cztery zasadnicze cechy charakte- ryzujące ówczesny stan dyscypliny: niewielką skalę, brak wyspecjalizowanych wykładowców, brak metodologii odróżniającej naukę polityczną od filozofii bądź historii, a także brak wpływu ze strony lepiej rozwiniętej politologii amerykańskiej (Kavanagh, 2003, s. 596–600). 2. BRYTYJSKIE STUDIA POLITYCZNE PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ Impulsem dla rozwoju brytyjskich studiów politycznych była niewątpliwie II wojna światowa, która „ukazała ważność badań społecznych dla spraw publicz- 21 nych” (Chester, 1975, s. 157). Już w 1943 r. wskazano konieczność ustanowienia rady badań społecznych, co ostatecznie doprowadziło do powołania tzw. komitetu Claphama, który w raporcie z 1946 r. wzywał do zwiększenia nakładów na badania polityczne, w tym poprzez ustanowienie grantów umożliwiających utworzenie no- wych stanowisk na uczelniach (Grant, 2010, s. 12–16). Katalizatorem instytucjonali- zacji dyscypliny były działania UNESCO, która w 1947 r., poleciła przeprowadzenie analizy stanu nauki politycznej jako niezwykle ważnej dla rozwiązywania proble- mów w poszczególnych państwach oraz w skali międzynarodowej. Zaowocowało to powstaniem międzynarodowego stowarzyszenia nauk politycznych –  International Political Science Assoctiation (IPSA) we wrześniu 1949 r., w czym udział swój mieli przedstawiciele brytyjskich studiów politycznych (Chester, 1975, s. 151–152). Aby jednak uczestnictwo w pracach IPSA było możliwe, niezbędne stało się utworzenie narodowego stowarzyszenia. Powstało ono w 1950 r. jako Political Studies Assoc- tiation (PSA). Historia powstania PSA jest interesująca z uwagi na wspomniany wyżej spór pomiędzy zwolennikami bardziej scjentystycznej political science a stronnikami szerszych political studies. W liście z listopada 1949 r., zawierającym propozycję sformowania stowarzyszenia19, mowa była o studiach politycznych. Podczas spo- tkania inauguracyjnego w marcu 1950 r. w propozycji konstytucji stowarzyszenia pojawiło się określenie political science. Zostało ono jednak – mimo obiekcji ze strony W. A. Robsona, reprezentanta LSE, a także intencji H. Laskiego, wyrażonej w przesłanym na spotkanie liście – zastąpione przez political studies20. Dodano tak- że określenie „oraz przedmioty pokrewne” (and allied subjects), co – jak stwier- dził D. Brogan – było niezbędne z uwagi na Cambridge (Chester, 1975, s. 153–154; Grant, 2010, s. 20–21). W latach 50. PSA pozostawało stowarzyszeniem elitarnym, rygorystycznie selek- cjonującym kandydatów do członkostwa. Dopiero reforma uniwersytetów w latach 60. spowodowała otwarcie na członków z nowych jednostek naukowych. Jednocze- śnie narastać zaczęła opozycja wobec dotychczasowego, antyscjentystycznego poj- mowania dyscypliny. W 1965 r. powstała Social Science Research Council – instytu- cja przyznająca granty i stypendia badawcze, która w końcu lat 60. i na początku 70. coraz intensywniej finansowała projekty badawcze także w nowych ośrodkach aka- 19  List podpisało 14 przedstawicieli wiodących ośrodków prowadzących badania i kształcenie polityczne: z Cambridge Ernest Barker, D. W. Brogan, E. C. S. Wade; z Oksfordu D. N. Chester, G. D. H. Cole, Michael Oakeshott, K. C. Wheare, C. H. Wilson, Lindsey of Birker; z LSE H. Laski, W. A. Robson, K. B. Smellie; z Glasgow Hector Hetherington; z Manchesteru W. J. M. Mackenzie (Grant, 2010, s. 18). 20  W czasie dyskusji pojawiła się także sugestia, by pełna nazwa stowarzyszenia brzmiała British Political Studies Assoctiation. Autor tej sugestii, Anthony Birch (1924–2014) wspominał po latach: „Zostało to jednak grzecznie odrzucone przez [prowadzącego spotkanie profesora Normana] Chestera, który stwierdził, że jest to zbędne, ponieważ zawsze będziemy wiedzieć, kim jesteśmy, i jeśli ktoś spoza Wielkiej Brytanii pomyślałby, iż jesteśmy stowarzyszeniem tureckim, osoba ta ‘byłaby w prawdziwym błędzie’ (zapamiętałem to ostatnie stwierdzenie wy- raźnie, gdyż uderzyło mnie jako bardzo oksfordzki sposób nazwania kogoś idiotą)” (Grant, 2010, s. 22). 22 demickich. Jednym z głównych beneficjentów grantów SSRC był powstały w 1963 r. Uniwersytet w Essex. To właśnie ta uczelnia stała się istotnym ośrodkiem kontestacji ówczesnego stanu dyscypliny. W 1970 r. przedstawiciele Uniwersytetu w Essex – jako jednej z trzech brytyj- skich uczelni, obok oksfordzkiego Nuffield College oraz szkockiego Uniwersytetu w Strathclyde – wzięli udział w spotkaniu założycielskim European Consortium for Political Research (ECPR) – międzynarodowego stowarzyszenia, wzorowa- nego na amerykańskim Inter-University Consortium for Political Research, zo- rientowanego na empiryczną, behawioralną naukę polityczną. Sygnałem zmiany kształtu dyscypliny było także utworzenie w 1971 r. w Essex nowego periodyku – „British Journal of Political Science”, którego redaktorem został Brian Barry (1936–2009). To właśnie Barry stał się w 1975 r. jednym z głównych inspirato- rów reformy PSA, określanej przez niektórych autorów jako „rebelia”, a nawet „zamach” (Grant, 2010, s. 73), polegającej na objęciu funkcji we władzach sto- warzyszenia przez młodsze pokolenia badaczy. Efektem zmian w PSA był wzrost liczby członków, w tym pochodzących także z niechętnie dotąd postrzeganych wydziałów nauk społecznych politechnik. Powstawały nowe grupy specjalistycz- ne, natomiast organizowane przez stowarzyszenie konferencje cieszyły się coraz większą popularnością. W 1976 r. w Birmingham odbył się światowy kongres International Political Studies Association (IPSA), którego PSA była głównym organizatorem. Te istotne zmiany nie spowodowały jednak generalnego odwrotu od krytycznego podejścia do pozytywizmu. Odrzucany on był zarówno przez kontynuatorów konser- watywnego idealizmu ze szkoły Michaela Oakeshotta – W. H. Greenleafa oraz Ne- vila Johnsona – jak i „społecznych humanistów”, w tym Charlesa Taylora i Quentina Skinnera (Bevir, Rhodes, 2007, s. 243–247). Zdecydowaną krytykę amerykańskiego podejścia do nauki politycznej zgłosił także Bernard Crick. Profesjonalizację dyscypliny w latach 80. wstrzymały cięcia w finansowaniu edu- kacji. W warstwie metodologicznej, był to czas zmierzchu podejścia behawioralne- go, natomiast wpływ amerykańskiej, empirycznej nauki politycznej, oceniony został przez jednego z badaczy jako znikomy: Jednakże, mimo daleko idącego wezwania do odwrotu od behawioryzmu, który już częściowo cofał się w USA, brytyjskie studia polityczne zaczęły w międzyczasie przyjmować w sposób częściowy i stopniowy wiele teore- tycznych, ilościowych i przedmiotowych problemów od politologów ame- rykańskich, jednak bez właściwej tym ostatnim samoświadomości metodo- logicznej. […] Brytyjska odpowiedź amerykańskiej nauce politycznej była zatem klasycznym przypadkiem dynamicznego konserwatyzmu: zmieniać na tyle, by pozostawić sprawy zasadniczo takimi samymi (Hayward, 1991, s. 97–98). W ocenie Jacka Haywarda, „homeopatyczne” dawki amerykańskiego podejścia do uprawiania nauki politycznej uodporniły brytyjskie badania polityczne na ze- wnętrzne wpływy. Dlatego w 1991 r. wciąż mówić on mógł o specyficznie brytyj- skim podejściu do nauki politycznej. 23 3. WSPÓŁCZESNY STAN STUDIÓW POLITYCZNYCH W WIELKIEJ BRYTANII Pierwsza połowa lat 90. przyniosła istotną zmianę instytucjonalną w brytyjskim szkolnictwie wyższym: politechniki uzyskały możliwość przekształcenia się w uni- wersytety. Zaowocowało to także powstaniem nowych, silnych ośrodków politolo- gicznych. W obszarze zainteresowań badaczy w coraz większym stopniu zaczęły pojawiać się problemy praktycznego wdrażania polityk publicznych. Utworzenie szeregu nowych międzynarodowych periodyków naukowych, a także – w związku z rozwojem technologii informacyjnych – ułatwienia w dostępie do źródeł i publi- kacji, prowadziły do stopniowego umiędzynarodowienia brytyjskich badań politolo- gicznych. W 2006 r. jeden z badaczy stwierdzał, iż „coraz trudniej mówić o brytyj- skiej tradycji studiów politycznych jako odmiennej od amerykańskiej” (Aspinwall, 2006, s. 3). Stwierdzenie to w jakimś stopniu koresponduje ze stanowiskiem Patricka Dun- leavy’ego, który, charakteryzując w 2010 r. współczesny stan nauki o polityce, pisał: „Nauka polityczna” [political science] jest dyscypliną „awangardową”, za- interesowaną powiększaniem wystandaryzowanej [generic] wiedzy na temat procesów politycznych, podczas gdy szersze „studia polityczne” [political scholarschip] wykorzystujące eklektyczne podejścia, mają skromniejsze lub bardziej zróżnicowane ambicje. Tym niemniej nauka o polityce w sposób konieczny zależy od studiów politycznych i jest do nich porównywalna epi- stemologicznie. Posługując się dokonanymi przez Boyera rozróżnieniami pomiędzy odkryciem, integracją, aplikacją oraz odnowieniem profesji poka- zuję, że te związki są ścisłe. Jeśli współczesna nauka o polityce ma rozwijać się pozytywnie, zmierzyć należy się z dwiema grupami kluczowych wyzwań. Pierwsza z nich to porzucenie obecnego, niepraktycznego i restrykcyjnego podejścia jakim jest polityka porównawcza, na rzecz analizy o prawdziwie globalnym charakterze. Zamiast obsesyjnie wpatrywać się w dane dotyczące państw narodowych, poszukiwać musimy całościowych danych dotyczących całego (wielopoziomowego) świata. Drugi zestaw wyzwań wymaga wej- rzenia o wiele głębiej w zjawiska polityczne, zebrania plonu osiągnięć „ery cyfrowej”, przejścia od metod opartych na badaniu próby do metod cenzu- sowych w analizie organizacyjnej, analizowania masowych transakcyjnych baz danych i procesów politycznych w czasie rzeczywistym (znów – zamiast polegać na sondażach), wreszcie – stworzeniu nowych form „instrumenta- cji”, opartych na perspektywach postracjonalnych teorii wyboru (Dunleavy, 2010, s. 239). Współcześnie brytyjska nauka polityczna ma charakter pluralistyczny. Za jej wio- dących przedstawicieli uchodzą także postaci prowadzące badania polityczne w ra- mach innych dyscyplin społecznych i humanistycznych. Dowodzi tego choćby lista laureatów nagrody im. Isaiaha Berlina, przyznawanej przez PSA (tab. 1). Odnajduje- my na niej nie tylko reprezentantów wąsko pojmowanej nauki politycznej, lecz także filozofów czy historyków idei. 24 Tabela 1 Laureaci Nagrody im. Sir Isaiaha Berlina za życiowy wkład do studiów politycznych (2000–2016) Rok Imię i nazwisko Reprezentowana instytucja Obszary zainteresowań badawczych 2016 Anne Philips London School of Economics and Political Science Demokracja i reprezentacja, równość, feminizm, prawa człowieka, wielo- kulturowość 2015 Anthony King University of Essex Partie i systemy partyjne, systemy wyborcze, konstytucjonalizm 2014 Baronessa Onora O’Neill Izba Lordów Filozofia polityczna, etyka, bioetyka 2013 Joni Lovenduski Birkbeck College, University of London Gender studies, feminizm 2012 Michael Freeden University of Oxford Teoria polityczna, ideologie politycz- ne 2011 Jack Hayward University of Hull Historia studiów politycznych, poli- tyka francuska, polityka europejska 2010 Raymond Plant King’s College London Filozofia, myśl polityczna 2009 Richard Rose University of Aberdeen Partie i systemy partyjne, systemy wyborcze, studia europejskie 2008 Vernon Bogda- nor University of Oxford Konstytucjonalizm 2007 John Dunn University of Cambridge Historia intelektualna, teoria politycz- na 2006 Quentin Skinner Christ’s College, Cambridge Historia intelektualna, teoria politycz- na 2005 Andrew Gamble University of Sheffield Ekonomia polityczna, polityka bry- tyjska, współczesna myśl politycz- na 2004 Ivor Crewe University of Essex Zachowania wyborcze, partie i syste- my partyjne 2003 Lord Parekh Izba Lordów Teoria polityczna, historia idei, wielo- kulturowość 2002 Anthony Birch University of Victoria, Canada Polityka porównawcza, reprezentacja, federalizm, nacjonalizm 2001 David Marquand Mansfield College, Oxford Polityka brytyjska, socjaldemokracja, studia europejskie 2000 Samuel Beer (Harvard University) Filozofia polityczna, historia myśli politycznej, polityka brytyjska O zakresie zainteresowań brytyjskich politologów świadczy także lista grup wy- specjalizowanych, funkcjonujących w ramach stowarzyszenia (tab. 2). Uwagę zwra- ca tu przede wszystkim duża liczba zespołów zainteresowanych badaniem polityki w  poszczególnych regionach i państwach. 25 Tabela 2 Lista specjalistycznych grup badawczych działających w ramach PSA   1. Antypolityka   2. Badania jakościowe   3. Brytyjska i porównawcza ekonomia poli- tyczna   4. Brytyjskość   5. Demokracja partycypacyjna i deliberatywna   6. Etnopolityka   7. Europejska polityka porównawcza   8. Grupa polityki irlandzkiej   9. Idealizm brytyjski 10. Interpretatywna nauka polityczna 11. Kobiety i polityka 12. Komunizm 13. Konserwatyści i konserwatyzm 14. Liberałowie i liberalizm 15. Marketing polityczny 16. Marksizm 17. Media i polityka 18. Metodologia polityczna 19. Myśl polityczna 20. Nauczanie i uczenie się w polityce 21. Parlamenty i legislatury 22. Polityka amerykańska 23. Polityka Azji Południowej 24. Polityka francuska 25. Polityka grecka 26. Polityka i historia 27. Polityka i religia 28. Polityka karaibska 29. Polityka latynoamerykańska 30. Polityka lokalna 31. Polityka młodzieży 32. Polityka niemiecka 33. Polityka pracy i dobrobytu 34. Polityka publiczna i administracja 35. Polityka rozwoju 36. Polityka skandynawska 37. Polityka środowiskowa 38. Polityka terytorialna 39. Polityka w Azji Wschodniej i Południowo- Wschodniej 40. Polityka własności 41. Polityka włoska 42. Polityka wykonawcza i rządzenia 43. Populizm 44. Przemoc polityczna i terroryzm 45. Przywództwo polityczne 46. Psychologia polityczna 47. Retoryka i polityka 48. Ruchy pracownicze 49. Sieć badań nad anarchizmem 50. Sport i polityka 51. Sprawiedliwość globalna i prawa człowie- ka 52. Sztuka i polityka 53. Teoria państwa 54. Współczesne studia arystotelesowskie 55. Wybory, opinia publiczna i partie Nieco bardziej mgliste wyobrażenie o przedmiocie zainteresowania brytyjskich badaczy polityki daje lista tematów przewodnich dorocznych, międzynarodowych konferencji PSA (tab. 3). Bardzo ogólne tytuły (a w kilku przypadkach – ich brak) świadczą, jak się wydaje, że stowarzyszenie niezmiennie chce stwarzać uczestnikom omawianych wydarzeń możliwość prezentacji bardzo szerokiego zakresu proble- mów. W rezultacie, w konferencjach w ostatnich latach uczestniczyło każdorazowo 600–800 prelegentów z całego świata. Zwrócić należy natomiast uwagę, że – tak- że zgodnie z ustaloną tradycją – konferencje odbywają się każdego roku w innym ośrodku akademickim, w tym także w miastach, w których mieszczą się uczelnie nienależące do ścisłej czołówki (symptomatyczny jest brak Oksfordu i Cambridge). Od 2009 r. obrady odbywały się przeważnie nie w przestrzeni uniwersytetów, lecz w centrach konferencyjnych, hotelach czy obiektach udostępnianych przez władze lokalne, co przynajmniej częściowo odczytywać można jako próbę przebicia się z  przekazem na temat prowadzonej działalności do opinii publicznej. Każdą kon- ferencję PSA poprzedza także, organizowana zwykle dzień lub dwa dni wcześniej, konferencja studencko-doktorancka (graduate conference). 26 Tabela 3 Doroczne konferencje naukowe PSA w latach 2001–2017 Data Tytuł Miejsce 2001, 10–12 kwietnia Politics in an Era of Globalisation Uniwersytet w Manchesterze 2002, 5–7 kwietnia Making Politics Count Uniwersytet w Aberdeen 2003, 15–17 kwietnia Democracy and Diversity Uniwersytet w Leicester 2004, 5–8 kwietnia 54th Political Studies Association Annual Conference (brak tytułu) Uniwersytet w Lincoln 2005, 4–7 kwietnia 55th Political Studies Association Annual Conference (brak tytułu) Uniwersytet w Leeds 2006, 3–6 kwietnia Liberty, Security and the Challenge of Go- vernment Uniwersytet w Reading 2007, 11–13 kwietnia Europe and Global Politics Uniwersytet w Bath 2008, 1–3 kwietnia Democracy, Governance and Conflict: Di- lemmas of Theory and Practice Uniwersytet w Swansea 2009, 7–9 kwietnia Challenges for Democracy in a Global Era Manchester 2010, 29 marca– 1 kwietnia Sixty Years of Political Studies: Achieve- ments and Futures Edynburg 2011, 19–21 kwietnia Transforming Politics: New Synergies Londyn 2012, 3–5 kwietnia In Defence of Politics Belfast 2013, 25–27 marca The Party’s Over Cardiff 2014, 14–16 kwietnia Rebels & Radicals Manchester 2015, 30 marca– 1 kwietnia Civic Pride Sheffield 2016, 21–23 marca Politics and the Good Life Brighton 2017, 10–12 kwietnia Politics in Interesting Times University of Strathclyde, Glasgow Pośród najistotniejszych wydawnictw, publikujących prace z zakresu nauk poli- tycznych, wskazać należy oficyny dwóch najstarszych uniwersytetów – Cambridge University Press (najstarszy dom wydawniczy na świecie, zał. w 1534 r.) oraz Oxford University Press (zał. 1586). Oba wydawnictwa każdego roku publikują kilkaset po- zycji politologicznych, z których część ukazuje się w ramach serii, takich jak: Oxford Political Theory (redagowanej przez Willa Kymlickę oraz Davida Millera), Oxford Companions, Very Short Introductions, Cambridge Companions czy niezwykle istot- nej także dla historyków idei i filozofów politycznych serii Cambridge Texts in the History of Political Thought (red. Quentin Skinner). Oprócz książek, CUP i OUP wy- dają również kilkadziesiąt periodyków, poświęconych polityce i stosunkom między- narodowym. CUP publikuje m.in. „Britsh Journal of Political Science”, zaś OUP było długoletnim (1953–1983) wydawcą oficjalnego periodyku PSA – „Political Studies”. Zaznaczyć należy, że obie oficyny mają współcześnie charakter globalny i są m.in. wydawcami periodyków amerykańskich, w tym takich jak „World Politics” (CUP dla Princeto Institute for International and Regional Affairs) czy „Political Analysis” (OUP dla American Political Science Association). Innymi, istotnymi w  obszarze 27 nauk politycznych wydawcami brytyjskimi są: Routledge (część koncernu Taylor & Francis), Palgrave Macmillan (część koncernu Springer Nautre), a także mniejsi wydawcy – Polity (zał. w 1984 m.in. przez Anthony’ego Giddensa) czy Verso. Histo- rycznie istotną rolę odegrało oksfordzkie wydawnictwo Blackwell (od 2007 r. jako Wiley-Blackwell, część koncernu wydawniczego John Wiley & Sons), które w latach 1989–2015 publikowało oficjalne periodyki PSA. W 2016 r. publikacja tych pism została przekazana amerykańskiemu wydawcy SAGE Publications (Political Studies Association of the United Kingdom, 2016, s. 7). Brytyjskim, politologicznym pismem naukowym o najwyższym wskaźniku Jour- nal Impact Factor (Journal Citation Report) jest „British Journal of Political Science” – 3,316 w 2016 r. Pisma wydawane przez PSA uzyskały następujące wskaźniki: „The British Journal of Politics & International Relations” – 1,423; „Politics” – 1,263; „Political Studies” – 1,200; „Political Studies Review” – 0,625. Na liście JCR nie jest notowane pismo „Political Insight”, które PSA publikuje od 2010 r. jako maga- zyn przeznaczony dla szerszej grupy odbiorców, w tym także dla studentów nauk politycznych. 4. TREŚCI KSZTAŁCENIA W ZAKRESIE NAUKI O POLITYCE Kształcenie na brytyjskich uniwersytetach jest z zasady trzystopniowe. Studia licencjackie (undergraduate) trwają najczęściej trzy lata i kończą się uzyskaniem dyplomu bakałarza, przy czym nazwy uzyskanego dyplomu różnią się na poszcze- gólnych uniwersytetach i kierunkach. Najpowszechniejsze na studiach humanistycz- nych są dyplomy Bachelor of Arts (BA). Szereg uczelni (np. LSE) przyznaje jednak na większości kierunków – także humanistycznych – dyplomy Bachelor of Science (BSc). W przypadku studiów licencjackich, których ukończenie wymaga uczestnic- twa w większej liczbie kursów, przyznawany jest tytuł Bachelor of Arts with Honours, zapisywany jako BA (Hons). Studia magisterskie (graduate lub postgraduate) trwają zwykle od jednego roku do dwóch lat i kończą się uzyskaniem tytułu Master of Arts (MA), Master of Science (MSc) bądź Master of Philosophy (MPhil), przy czym róż- nica pomiędzy nimi, podobnie jak w przypadku dyplomów licencjackich, związana jest głównie z tradycją danej uczelni. Nieco rzadziej spotykane są dyplomy Master of Research (MRes), którymi kończą się studia przygotowujące do pracy naukowej na poziomie doktoratu, a także przyznawany przez kilka uczelni tytuł Master of Studies (MSt), zwykle trwający dwa lata i wymagający przedstawienia pracy dyplomowej. Studia doktoranckie, trwające od trzech do pięciu lat, kończą się uzyskaniem tytułu Doctor of Philosophy (PhD). Studia w zakresie nauk politycznych (w tym stosunków międzynarodowych) na poziomie licencjackim oferuje 98 uczelni (UNISTATS, 2017). Charakterystyczną ce- chą oferty dydaktycznej na tym poziomie kształcenia są dyplomy łączące studia po- lityczne z innymi dyscyplinami. Uczelnie proponują najczęściej kształcenie łączące studia polityczne (Politics) lub stosunki międzynarodowe (International Relations) wraz ze specjalizacją językową. 28 Badaniu poddano programy kształcenia w pięciu ośrodkach: Uniwersytecie w Oksfordzie, Uniwersytecie w Cambridge, London School of Economics and Po- litical Science, Uniwersytecie w Essex oraz Uniwersytecie Westminsterskim. Wy- bór tych uczelni podyktowany był dążeniem do ukazania podobieństw i różnic po- między odmiennymi tradycjami dwóch ancient universities (Oksford i Cambridge), utworzonego w XIX w., wiodącego dziś LSE, Uniwersytetu w Essex, utworzonego w  latach 60. jako plate-glass university, stanowiącego główny ośrodek badań ilo- ściowych, a także powstałego na początku lat 90., z przekształcenia politechniki, Uniwersytetu Westminsterskiego. Przeanalizowano najświeższe, w momencie pisania tych słów, programy kształce- nia, obowiązujące w latach akademickich 2016/2017 bądź 2017/2018. W przypadku jeśli dana uczelnia oferuje większą liczbę kierunków w zakresie nauk politycznych, wybierano do analizy najbardziej klasyczny, czysto politologiczny z kierunków. Z kolei dokonując selekcji programów poszczególnych zajęć, wybierano przedmio- ty obowiązkowo zaliczane przez studentów i studentki danego kierunku, wspomi- nając jedynie o modułach opcjonalnych. Należy mieć świadomość, że prowadzący poszczególne przedmioty mają dużą swobodę kształtowania sylabusów zajęć, w tym zwłaszcza bibliografii. Uniemożliwia to przedstawienie definitywnego, niezmienne- go kanonu podstawowej literatury przedmiotu. Zarazem jednak ukazuje różnorod- ność źródeł wykorzystywanych w kształceniu brytyjskich politologów, a także wy- raźną w wielu przypadkach wierność tradycji intelektualnej danej instytucji. Aby to unaocznić, w szeregu przypadków zdecydowano się przytoczyć poniżej zestawienia podstawowych pozycji literaturowych in extenso wraz z odesłaniem do pełnego ad- resu bibliograficznego. W przypadku ogólnodostępnych, wielokrotnie wydawanych w języku polskim prac klasycznych (np. dzieł filozoficznych), poprzestano na przy- toczeniu tytułu i nazwiska autora. 4.1. Uniwersytet w Oksfordzie Uniwersytet w Oksfordzie tworzony jest przez 38 college’y oraz 6 prywatnych burs (tzw. PPH – Permanent Private Hall). 35 spośród nich oferuje miejsca na kie- runkach licencjackich. Aplikanci przyjęci na studia uzyskują członkostwo jednego z college’y, których rolą jest zapewnienie warunków bytowych, a także indywidual- nego tutora. Kształcenie na poszczególnych kierunkach organizowane jest przez wy- specjalizowane departamenty – w przypadku studiów politycznych jest to Wydział Polityki i Studiów Międzynarodowych (Department of Politics and International Studies). Oferowane przez ten wydział kierunki studiów to Filozofia, polityka i eko- nomia (Philosophy, Politics and Economics – PPE) oraz Historia i polityka (History and Politics). Szczególnie prestiżowe są studia PPE, które uznawane są powszechnie za przepustkę do świata polityki i biznesu (Beckett, 2017). Na poziomie studiów ma- gisterskich kierunki studiów podzielone są na dwie grupy: studia nauczane (Taught Degrees), kończące się dyplomem Master of Philosophy (MPhil) oraz studia badaw- cze (Research Degrees), zwieńczone tytułem Master of Science (MSc). 29 Tabela 4 Kierunki studiów licencjackich, magisterskich i doktoranckich z zakresu nauk politycznych na Uniwersytecie w Oksfordzie w roku akademickim 2017/2018 Nazwa kierunku Uzyskiwany dyplom Tryby studiowania Czas trwania Studia licencjackie Filozofia, polityka i ekonomia (PPE) Historia i polityka BA stacjonarny 3 lata Studia magisterskie Rządzenie porównawcze Polityka i społeczeństwo europejskie Teoria polityczna Stosunki międzynarodowe MPhil stacjonarny 2 lata Badania polityczne Badania teorii politycznej MSc stacjonarny 1 rok Studia doktoranckie Polityka Stosunki międzynarodowe DPhil stacjonarny 3 lata Studia PPE prowadzone są w ramach Balliol College (miejscu powstania tego kierunku w 1920 r.) i mają charakter interdyscyplinarny, pozwalając studentom na dość swobodny wybór przedmiotu specjalizacji. W trakcie pierwszego roku studiują oni wszystkie trzy obszary. Przedmiotami filozoficznymi są Filozofia ogólna (General Philosophy), Filozofia moralna (Moral Philosophy) oraz Logika (Logic), polityczny- mi Teoria polityki (Theory of Politics), Praktyka polityczna (Practice of Politics) oraz Analiza polityczna (Political Analysis), natomiast ekonomicznymi – Mikroekonomia oraz Makroekonomia. Zajęcia prowadzone są głównie w ramach indywidualnych konsultacji studentów z ich tutorami i wymagają pisania cotygodniowych esejów. Podstawowymi lekturami dla przedmiotów politycznych są: Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries (Lijphart, 2012), Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty (Acemoglu, Robinson, 2012), Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incen- tives and Outcomes (Sartori, 2002), Veto Players: How Political Institutions Work (Tsebelis, 2002). W przypadku teorii politycznej, zalecane są: An Introduction to Po- litical Philosophy (Wolff, 2016), Political Philosophy: A Beginners’ Guide for Stu- dents and Politicians (Swift, 2013), a także klasyczne teksty filozoficzne, w tym Ma- nifest komunistyczny Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, O wolności Johna Stuarta Milla oraz Umowa społeczna Jeana Jacquesa Rousseau (Balliol College, 2017). Na drugim i trzecim roku studenci mogą specjalizować się w wybranych dwóch lub kon- tynuować kształcenie we wszystkich trzech obszarach (University of Oxford, 2017a). W przypadku wyboru uwzględniającego studia polityczne, obowiązkowe jest zali- czenie dwóch z listy następujących przedmiotów: Rządzenie porównawcze (Com- parative Government), Polityka i rząd brytyjski od 1900 roku (British Politics and Government since 1900), Stosunki międzynarodowe (International Relations) oraz Socjologia polityczna (Political Sociology). Oprócz tego studenci wybierać mogą także z listy kilkudziesięciu przedmiotów dodatkowych, w obszarze nauk politycz- 30 nych poświęconych m.in. konkretnym regionom geograficznym, myśli politycznej, teorii politycznej czy teoriom socjologicznym. Spośród kierunków magisterskich warto przyjrzeć się studiom Politics Research. W ich trakcie – trwają one jeden rok – kształcenie obejmuje kurs z Teorii polityki, a także trening z zakresu metod badawczych (Researach Methods Training). Oprócz tego studenci obowiązkowo przystąpić muszą do egzaminu z zakresu jednego z dwóch przedmiotów – Rządzenia porównawczego lub Rządzenia europejskiego. Na końcu roku przedstawić należy pracę dyplomową o długości nieprzekraczającej 15 tys. znaków. Pomyślne zaliczenie studiów otwiera możliwość podjęcia studiów doktoranckich (University of Oxford, 2017b). 4.2. Uniwersytet w Cambridge Podobnie jak Uniwersytet w Oksfordzie, także Uniwersytet w Cambridge składa się z kilkudziesięciu college’y (31). Za organizację kształcenia w zakresie nauk poli- tycznych odpowiada utworzony w 2009 r. Departament Polityki i Studiów Międzyna- rodowych (Department of Politics and International Studies – POLIS), który powstał z połączenia istniejącego od 2004 r. Departamentu Polityki (Department of Politics) oraz Centrum Studiów Międzynarodowych (Centre for International Studies). Departa- ment wchodzi w skład Wydziału Nauk Humanistycznych, Społecznych i Politycznych (Faculty of Humane, Social and Political Science), a także – wraz z ośmioma innymi departamentami – w skład Szkoły Nauk Humanistycznych i Społecznych (School of Humanities and Social Sciences). W odróżnieniu od większości nowych uniwersytetów, Cambridge oferuje stosunkowo niewielką liczbę kierunków na poziomie licencjackim (30). Pośród nich znajdują się dwa, obejmujące kształcenie w zakresie polityki: Nauki humanistyczne, społeczne i polityczne (Human, Social, and Political Sciences – HSPS Tripos), łączący naukę o polityce (Politics), socjologię, antropologię społeczną oraz stosunki międzynarodowe, a także – od 2017 r. – studia historyczno-polityczne (Histo- ry and Politics Tripos), prowadzone wspólnie z wydziałem historii. Przypomnieć na- leży, że tradycyjnie kształcenie w zakresie polityki było częścią History Tripos i wciąż program tego kierunku zawiera przedmioty dotyczące m.in. historii instytucji politycz- nych oraz myśli politycznej, dlatego uznać należy go także za studia polityczne. Studia licencjackie kończą się uzyskaniem dyplomu BA (Hons), co wskazuje na większą, niż w przypadku BA, liczbę kursów, które należy zaliczyć w trakcie studiów. Na poziomie magisterskim oferowane są trzy kierunki studiów: Stosunki międzynarodowe i polityka (International Relations and Politics) oraz Polityka publiczna (Public Policy), kończą- ce się dyplomem Master of Philosophy (MPhil), a także Stosunki międzynarodowe, prowadzące do dyplomu Master of Studies (MSt). Oprócz tego kierunki polityczne prowadzone są przez działające w ramach uniwersytetu centra (African Studies, Deve- lopment Studies, Latin American Studies, South Asian Studies oraz Gender Studies), które oferują także w kilku przypadkach studia doktoranckie. W przypadku POLIS, studia doktoranckie prowadzone są na kierunku Polityka i stosunki międzynarodowe (Politics and International Relations). 31 Tabela 5 Kierunki studiów licencjackich, magisterskich i doktoranckich z zakresu nauk politycznych na Uniwersytecie w Cambridge w roku akademickim 2017/2018 Nazwa kierunku Uzyskiwany dyplom Tryby studio- wania Czas trwania Studia licencjackie Nauki humanistyczne, społeczne i polityczne (POLIS) Historia i polityka (POLIS i Departament Historii) Historia (Departament Historii) BA (Hons) stacjonarny 3 lata Studia magisterskie (prowadzone przez POLIS) Stosunki międzynarodowe i polityka Polityka publiczna MPhil stacjonarny 1 rok Stosunki międzynarodowe MSt niestacjonarny 2 lata Studia magisterskie (prowadzone przez inne jednostki) Studia afrykańskie Studia rozwojowe Studia latynoamerykańskie Współczesne studia południowoazjatyckie Wielodyscyplinarne studia genderowe MPhil stacjonarny 1 rok Studia doktoranckie (prowadzone przez POLIS) Polityka i stosunki międzynarodowe PhD stacjonarny 3–4 lata niestacjonarny 5 lat Studia doktoranckie (prowadzone przez inne jednostki) Studia rozwojowe Studia latynoamerykańskie Wielodyscyplinarne studia genderowe PhD stacjonarny 3–4 lata Lista literatury sugerowanej kandydatom na studia na HSPS Tripos obejmuje, z zakresu nauk politycznych, następujące pozycje (University of Cambridge, 2017b): Democracy: A Very Short Introduction (Crick, 2002), Western Political Theory in the Face of The Future (Dunn, 1992), History and Illusion in Politics (Raymond, 2001) oraz Politics: Ideas in Profile (Runciman, 2014). Studenci HSPS mogą kształtować program swoich studiów, wybierając jedną z trzech ścieżek kształcenia w zakresie pojedynczego obszaru (politykę i stosunki międzynarodowe, socjologię lub antro- pologię społeczną) lub obszarów łączonych (polityka i socjologia, socjologia i an- tropologia społeczna, antropologia społeczna i polityka) (University of Cambridge, 2017c). W przypadku wyboru ścieżki jednoobszarowej polityka i stosunki międzynaro- dowe, na pierwszym roku wymagane jest zaliczenie czterech przedmiotów (w ter- minologii Cambridge – papers), w tym modułu dotyczącego polityki – Współczesne państwo i jego alternatywy (Modern State and Its Alternatives) – oraz modułu doty- czącego stosunków międzynarodowych – Międzynarodowy konflikt, ład i sprawie- dliwość (International Conflict, Order and Justice). Trzeci przedmiot wybrany powi- nien zostać z jednego z podstawowych obszarów studiów (tzn. polityki i stosunków międzynarodowych, socjologii lub antropologii społecznej), natomiast czwarty może obejmować także zajęcia prowadzone dla studiów archeologicznych, psychologicz- nych i behawioralnych (University of Cambridge, 2017o). 32 Przedmiot Współczesne państwo i jego alternatywy dostarczyć ma „zrozumie- nia praktycznych i wyobrażonych podstaw nowoczesnej polityki, a także reakcji i oporu wobec niej” (University of Cambridge, 2016). Pierwsza część tematyczna modułu dotyczy współczesnego państwa, druga – korzeni demokracji reprezenta- tywnej w Stanach Zjednoczonych, a trzecia – krytyk współczesnego państwa i de- mokracji. Przedmiot obejmuje ponad trzydzieści tematów zajęć, którym towarzy- szy bogata lista literatury podstawowej i dodatkowej. Przewodnimi tekstami są: Lewiatan Thomasa Hobbesa, O wolności starożytnych i nowożytnych oraz Zasady polityki mające zastosowanie dla wszystkich rządów Benjamina Constanta, Poli- tyka jako zawód i powołanie Maxa Webera, Pojęcie polityczności Carla Schmitta, Droga do zniewolenia Friedricha von Hayeka, O przemocy Hannah Arendt, Wyklęty lud ziemi Frantza Fanona, The Federalist with letters of ‘Brutus’ (Madison, Hamil- ton, Jay, 2003), O demokracji w Ameryce Alexisa de Tocqueville’a, Kapitalizm, socjalizm, demokracja Josepha Schumpetera, On the Side of Angels: An Appre- ciation of Parties and Partisanship (Rosenblum, 2008), The Myth of the Rational Voter: Why Democracies Choose Bad Policies (Caplan, 2008), Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty (Acemoglu, Robinson, 2012), Af- fluence and Influence: Economic Inequality and Political Power in America (Gi- lens, 2012), Manifest komunistyczny K. Marksa i F. Engelsa, ‘Hind Swaraj’ and Other Writings (Gandhi, 1997), Z genealogii moralności Fryderyka Nietzschego oraz Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka? (Haidt, 2014). Dodatkowa literatura obejmuje m.in. prace historyków i teoretyków politycznych związanych ze szkołą z Cambridge w historii intelektualnej – Johna Dunna, Quen- tina Skinnera, Richarda Tucka, a także innych przedstawicieli tamtejszego uniwer- sytetu – Davida Runcimana, Andrew Gamble’a i Raymonda Geussa (University of Cambridge, 2016). Drugi z przedmiotów politycznych, Międzynarodowy konflikt, ład i sprawiedliwość, prezentuje odmienne podejścia i debaty toczące się pomię- dzy różnymi szkołami stosunków międzynarodowych. Sześć podstawowych tema- tów wskazanych w sylabusie zajęć obejmuje: naturę studiów międzynarodowych, międzynarodową politykę rozwoju, wojnę w społeczeństwie międzynarodowym, suwerenność i hierarchie międzynarodowe, teorię i praktykę dyplomacji oraz spra- wiedliwość globalną (University of Cambridge, 2017i). Tripos na Uniwersytecie w Cambridge składają się z dwóch części – ogólnej (Part I) oraz specjalizacyjnej (Part II). W zależności od decyzji studenta lub student- ki, wybrana część trwać może rok, a druga – dwa lata. W przypadku wyboru jedno- obszarowej ścieżki Polityka i stosunki międzynarodowe oznacza to dwuletnią (Part IIA, Part IIB) bądź roczną (one-year Part II) specjalizację. W pierwszej okoliczno- ści studenci na drugim roku studiów zaliczyć muszą cztery przedmioty: Organizacja międzynarodowa (International Organisation), Polityka porównawcza (Comparative Politics), a także Historię myśli politycznej (The History of Political Thought) – do 1700 r. lub w latach 1700–1890; czwarty przedmiot to dowolny z modułów oferowa- nych w ramach HSPS, w tym Problemy pojęciowe w polityce i stosunkach między- narodowych oraz Statystyka i metody w polityce i stosunkach międzynarodowych (University of Cambridge, 2017f). 33 Celem przedmiotu Organizacja międzynarodowa jest rozwinięcie tematyki poru- szanej podczas zajęć pierwszorocznych. W szczególności zajęcia mają przedstawić tło historyczne dla badań nad instytucjami i organizacjami międzynarodowymi, dostar- czyć rozumienia głównych podejść teoretycznych w badaniu zinstytucjonalizowanej kooperacji i konfliktu w systemie międzynarodowym, a także wykształcić rozumie- nie różnych poziomów, na których polityka międzynarodowa może być analizowana oraz zapoznać studentów z podstawowymi funkcjami największych organizacji mię- dzynarodowych, takich jak ONZ, WTO i Bank Światowy z perspektywy teoretycznej i empirycznej (University of Cambridge, 2017j). Cykl zajęciowy obejmuje około trzydzieści wykładów i seminariów, podzielonych na trzy części: problem koopera- cji – elementarz pojęciowy i historyczny, organizacja międzynarodowa w teorii oraz organizacja międzynarodowa w praktyce. Każdemu z tematów towarzyszy szeroka lista lektur. Tu poprzestaniemy na wskazaniu podstawowych pozycji literaturowych dla całego przedmiotu: The Evolution of Cooperation (Axelrod, 1984), Coopera- tion Under Anarchy (Oye, 1986), After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political Economy (Keohane, 1984), Social Theory of International Politics (Wendt, 1999), Institutions, Institutional Change and Economic Performance (North, 1991b), Karta Narodów Zjednoczonych, International Organizations: Politics, Law and Practice (Hurd, 2013), International Organization: The Politics and Processes of Global Governance (Karns, Mingst, 2010), International Organization (Hurd, 2013). Kolejny z przedmiotów, Polityka porównawcza, zmierza to dostarczenia stu- dentom i studentkom „rozumienia kluczowych aktorów oraz dynamik tworzących współczesną politykę” za pomocą „perspektywy porównawczej, oznaczającej wybór przykładów z całego świata w celu ustalenia, jak uniwersalne są pewne zjawiska polityczne, jakie mogą być wspólne im przyczyny oraz jak różne trajektorie rozwoju politycznego są możliwe i dlaczego zachodzą” (University of Cambridge, 2017k). Podstawowa literatura przedmiotu obejmuje następujące pozycje: The Birth of the Modern World, 1780–1914 (Bayly, 2004), The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution (Fukuyama, 2012), Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy (Fukuyama, 2014), Strategies for Comparative Research in Political Science (Peters, 2013), Comparative Government and Politics (Hague, Harrop, 2013), Political Or- der in Changing Societies (Huntington, 1968), States and Power (Lachmann, 2010), Sources of Social Power (Mann, 2012), Democracy in Crisis? Politics, Governance and Policy (Papadopoulos, 2013) oraz O demokracji w Ameryce Alexisa de Tocqu- eville’a. Oprócz tego sylabus przedmiotu wskazuje podstawową literaturę dotyczącą poszczególnych kontynentów, państw oraz regionów (Europy, Bliskiego Wschodu, Afryki, Chin,