Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Prawa i Administracji mgr Łukasz Kozłowski ROZPRAWA DOKTORSKA Korzystanie w procesie cywilnym z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem Praca doktorska napisana pod kierunkiem naukowym Prof. UAM dra hab. Marcina Walasika w Zakładzie Postępowania Cywilnego Poznań 2021 1 Spis treści Wykaz skrótów …………...………………………………………………….….……………. 5 Wstęp ....................................................................................................................................6 Rozdział I ............................................................................................................................ 11 Zagadnienia wprowadzające .............................................................................................. 11 1. Problem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym ............... 11 1.1. Istota problemu ......................................................................................................... 11 1.2. Uwagi terminologiczne ............................................................................................. 15 2. Dowód sprzeczny z prawem w świetle stanowiska judykatury i doktryny .................. 23 2.1. Orzecznictwo sądów polskich.................................................................................. 23 2.2. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej .................................... 35 2.3. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ........................................ 37 2.4. Poglądy doktryny .................................................................................................... 38 3. Dowody sprzeczne z prawem w innych gałęziach prawa ............................................ 49 3.1. Prawo międzynarodowe ............................................................................................ 49 3.2. Prawo karne procesowe ............................................................................................. 54 3.3. Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne ........................................... 64 3.4. Postępowania hybrydowe .......................................................................................... 69 Rozdział II ........................................................................................................................... 75 Kwestia zakazu korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem .................... 75 1. Charakterystyka postępowania dowodowego ............................................................. 75 1.1. Pojęcie dowodu …………….……………………………..……………………….….75 1.2. Postępowanie dowodowe w strukturze procesu cywilnego ........................................ 79 1.3. Cel postępowania dowodowego ................................................................................ 84 1.4. Normy regulujące cywilne postępowanie dowodowe ................................................. 87 1.5. Ratio legis przepisów k.p.c. ograniczających przeprowadzanie dowodów.................. 96 2. Typologia dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem ............................................ 106 2.1. Uwagi ogólne .......................................................................................................... 106 2.2. Dowody objęte w sposób sprzeczny z prawem ........................................................ 113 2.3. Dowody wytworzone w sposób sprzeczny z prawem ............................................... 115 3. Założenia dotyczące podstawy prawnej zakazu korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem ....................................................................................................... 117 2 3.1. Uwagi ogólne .......................................................................................................... 117 3.2. Przepisy Konstytucji RP i prawa międzynarodowego jako podstawa rozstrzygnięcia w prawie procesowym cywilnym ............................................................................ 118 3.2.1. Samoistne stosowanie przepisów Konstytucji RP ............................................... 118 3.2.2. Przepisy chroniące godność człowieka ................................................................. 121 3.2.3. Przepisy dotyczące ochrony prywatności jednostki ............................................. 123 3.2.4. Klauzula państwa prawnego i zasada legalizmu .................................................. 127 3.2.5. Prawo międzynarodowe ......................................................................................... 132 3.3. Przepisy ustaw zwykłych ........................................................................................ 135 3.4. Klauzula dobrych obyczajów i nadużycie prawa procesowego ................................ 139 4. Brak zakazu korzystania w procesie cywilnym z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem a pominięcie i zaniechanie prawodawcze ........................................................ 146 Rozdział III ....................................................................................................................... 152 Dowody sprzeczne z prawem a realizacja prawa do sądu .............................................. 152 1. Uwagi ogólne........................................................................................................... 152 2. Prawo do sądu jako prawo podmiotowe ................................................................... 154 3. Prawo do sądu a prawo do dowodu .......................................................................... 162 4. Prawo do sądu jako środek ochrony praw i wolności ................................................ 163 5. Prawo do sądu jako dyrektywa interpretacyjna ............................................................ 165 6. Realizacja prawa do sądu jako okoliczność wyłączająca bezprawność ......................... 168 6.1. Uwagi wprowadzające........................................................................................... 168 6.2. Wykonywanie praw podmiotowych przez stronę .................................................. 170 6.3 Działanie w ramach systemu prawa ........................................................................ 174 Rozdział IV ....................................................................................................................... 177 Podstawy aksjologiczne postępowania dowodowego ....................................................... 177 1. Założenia aksjologii prawa procesowego cywilnego ................................................ 177 2. Zasady modelujące postępowanie dowodowe .......................................................... 180 2.1. Status ontologiczny zasad postępowania dowodowego ............................................ 180 2.2. Zasada kontradyktoryjności ..................................................................................... 184 2.3 Zasada bezpośredniości ........................................................................................... 186 2.4. Zasada koncentracji materiału procesowego ......................................................... 189 2.5. Zasada swobodnej oceny dowodów ...................................................................... 192 3. Problematyka prawdy w procesie cywilnym ................................................................ 197 3 4. Wartości realizowane przez postępowanie dowodowe i możliwość ich hierarchizacji ………………………………………………………………………………………..205 5. Jednolitość i pewność stosowania prawa dowodowego a dowody uzyskane sprzecznie z prawem…………………………………………………………………………………..211 6. Społeczne skutki braku zakazu korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem ....................................................................................................................................... 216 Rozdział V ......................................................................................................................... 220 Badanie dopuszczalności dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem .......................... 220 1. Sposób badania dopuszczalności dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem ......... 220 1.1. Metoda ważenia wartości w poglądach doktryny ..................................................... 220 1.2. Stanowisko Trybunału Kosntytucyjnego a mechanizm ważenia wartości ................ 226 1.3. Ważenie wartości jako metoda badania dopuszczalności dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem ............................................................................................... 228 1.3.1. Zasada proporcjonalności w cywilnym postępowaniu dowodowym ................ 228 1.3.2. Model zasady proporcjonalności w cywilnym postępowaniu dowodowym ..... 232 2. Wybrane przykłady korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem ........ 239 2.1. Uwagi ogólne .......................................................................................................... 239 2.2. Dokument objęty w sposób sprzeczny z prawem ..................................................... 242 2.3. Podsłuch ................................................................................................................. 247 2.3.1. Uwagi ogólne ......................................................................................................... 247 2.3.2. Podsłuch procesowy i operacyjno-rozpoznawczy ..................................... 250 2.3.3. Podsłuch prywatny ................................................................................................ 253 2.4. Prywatne nagranie ................................................................................................... 259 Rozdział VI ....................................................................................................................... 266 Dowody uzyskane sprzecznie z prawem w reżimie postępowania dowodowego ............ 266 1. Tryb dopuszczania dowodu ..................................................................................... 266 2. Czynności sądu co do dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem .......................... 269 2.1. Regulacje postępowania karnego ............................................................................. 269 2.2. Pominięcie przeprowadzenia dowodu ...................................................................... 273 2.3. Podstawy pominięcia przeprowadzenia dowodu ...................................................... 276 2.4. Wyeliminowanie dowodu uzyskanego sprzecznie z prawem ................................... 284 2.5. Eliminacja dowodów uzyskanych sprzeczanie z prawem po ich przeprowadzeniu przez sąd .......................................................................................................................... 287 2.6. Zasada proporcjonalności a uzasadnienie sądowej decyzji stosowania prawa .......... 289 4 3. Uchybienia sądu w zakresie korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem.293 3.1. Istota i rodzaje uchybień .......................................................................................... 293 3.2. Uchybienie jako zarzut apelacyjny i rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji .............. 296 3.3. Uchybienie jako podstawa skargi kasacyjnej i rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego .. 304 3.3.1. Uwagi ogólne ........................................................................................................ 304 3.3.2. Zarzuty dotyczące dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem jako podstawa skargi kasacyjnej ................................................................................................... 309 3.3.3. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego .................................................................... 312 Zakończenie …………………………………………………………………………….…..314 Bibliografia ……………………………………………………………………….………...321 Wykaz orzeczeń …………………………………………………………………………….357 5 Wykaz skrótów AUMCS – Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska ETPCz – Europejski Trybunał Praw Człowieka MoP – Monitor Prawniczy MPH – Monitor Prawa Handlowego NP – Nowe Prawo OSNC – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna OSNCP – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNKW – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna Pal. – „Palestra” PiP – Państwo i Prawo Prok. i Pr. – Prokuratura i Prawo PPC – Polski Proces Cywilny PPiA – Przegląd Prawa i Administracji PPH – Przegląd Prawa Handlowego PS – „Przegląd Sądowy” SP – Studia Prawnicze SOKIK – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów TSUE – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej UOKiK – Urząd Ochrony Konkurencji i Kosnumentów ZNUJ – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 6 Wstęp Potrzeba rozstrzygnięcia sprawy cywilnej uruchamia cały mechanizm postępowania cywilnego jako instrumentu ochrony sądowej i narzuca pewne standardy, reguły, zasady1. To na stronach spoczywa ciężar udowodnienia faktu, z którego wywodzą konsekwencje prawne (art. 6 k.c., art. 232 k.p.c.). Co do zasady to strony decydują o rodzaju środka dowodowego, a w niektórych sytuacjach także o sposobie jego pozyskania, dlatego powinny znać reguły dowodowe i ograniczenia oraz zakazy formułowane na gruncie prawa procesowego i materialnego, które dopiero łącznie stosowane pozwalają na dokonanie właściwej oceny dowodu2. Regulacja kodeksu postępowania cywilnego3 nie wskazuje zamkniętego katalogu dowodów. O tym, czy dany dowód zostanie przez sąd dopuszczony decydujące znaczenie ma nie tylko istotność faktu, który ma wykazać (art. 227 k.p.c.), ale także m.in. moment jego powołania przez stronę, zgromadzony dotychczas materiał dowodowy, stanowiska stron, jego właściwości, czy nawet spełnienie warunków formalnych wniosku dowodowego (art. 2053 § 2, art. 20512 § 1 i 2, art. 2352 § 1 pkt 1-6 k.p.c.). Nie są to jednak wyłączne podstawy w oparciu, o które można oceniać dopuszczalność przeprowadzenia dowodu. Ocena taka dokonywana może być także w relacji do norm prawa materialnego (cywilnego, karnego, administracyjnego) oraz konstytucyjnego. Na tym tle aktualnym pozostaje zagadnienie koncentrujące się na ustaleniu możliwości korzystania w procesie cywilnym z dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem. Poruszana kwestia nie straciła na swojej doniosłości, albowiem niedopuszczalność przeprowadzania tego typu dowodów nie została sformułowana na gruncie k.p.c. w postaci generalnego zakazu. Problem ten aktualnie zyskuje na znaczeniu, gdyż rewolucja naukowo-techniczna spowodowała prawdziwą inwazję nowych, bardziej skomplikowanych źródeł dowodowych, które przede wszystkim mogą służyć analizie prawdziwości twierdzeń o faktach mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy cywilnej. Istnieje zatem możliwość wykorzystania w postępowaniu cywilnym wszelkiego rodzaju informacji zdobytych i utrwalonych za pomocą 1 A. Góra-Błaszczykowska, Zasad równości stron w procesie cywilnym, Warszawa 2008, s. 72-102; A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012, s. 95-100, 327-586; K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2013, s. 39; H. Pietrzkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2021, s. 39-70; K. Flaga-Gieruszyńska, Konstytucyjne standardy prawa do sądu a ochrona prywatności stron postępowania na przykładzie spraw cywilnych, [w:] Konstytucjonalizacja postępowania cywilnego, red. Ł. Błaszczak, Warszawa 2015, s. 217-229. 2 A. Laskowska, Dowody w postępowaniu cywilnym uzyskane w sposób sprzeczny z prawem, PiP 2003/12, s. 93. 3 Ustawa z dnia 17.11.1964 Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016, poz. 1822 z późn). 7 nowych technologii4, które mogą mieć znaczenie z punktu widzenia ustalania faktów. W toku prowadzenia konkretnej sprawy cywilnej nierzadko pojawiają się wątpliwości co do sposobu pozyskania oraz możliwości dopuszczenia i przeprowadzenia dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem. Omawiana problematyka cały czas wywołuje dyskusje. Na gruncie aktualnego stanu prawnego pojawiło się opracowanie monograficzne5 i praca zbiorowa6 na temat zagadnienia będącego przedmiotem niniejszego opracowania. Uwzględniając jednak doniosłość poruszanych zagadnień nie tylko dla praktyki prawniczej, ale także i doktryny prawa procesowego cywilnego stwierdzić można, że obecny stan wiedzy nie wyłącza potrzeby dalszych badań i dyskusji naukowych. Jak już zaznaczyłem, w k.p.c. nie zawarto jakiejkolwiek regulacji normującej kwestię zakazu korzystania z dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem. Powoduje to ograniczenie w możliwości wykorzystania przeze mnie metod badawczych, m. in. typowej dla nauk prawnych metody dogmatycznej. Podstawową metodą badawczą będzie więc analiza orzecznictwa oraz doktryny prawniczej, w której uwzględniona zostanie logika, teoretyczna analiza, argumentacja i hermeneutyka. Badaniu z uwzględnieniem dogmatyczno – prawnej analizy poddane zostaną natomiast przepisy k.p.c. regulujące postępowanie dowodowe oraz te regulacje prawne, z których wywodzony jest przez przedstawicieli doktryny zakaz przeprowadzania w postępowaniu cywilnym dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny prawem. Pomocnymi w tym zakresie będą reguły egzegezy (reguły opracowywania tekstów prawnych), w ramach których będę posługiwać się regułami interpretacyjnymi (regułami wykładni), regułami wnioskowania (regułami inferencyjnymi) oraz regułami kolizyjnymi. Opracowywanie tekstów prawnych dla uzyskania spójnego systemu norm prowadzić bowiem może do różnego rezultatu końcowego, a to w zależności od tego, jakie przyjmie się reguły interpretacyjne, inferencyjne i kolizyjne oraz jakie ustali się przesłanki dla ich zastosowania. W tym zakresie niezbędnym będzie odniesienie się do aksjologicznych podstaw postępowania cywilnego oraz stanowiącego jego część postępowania dowodowego. Ponadto badania zostaną przeprowadzone z uwzględnieniem praktycznych problemów, jakie w zakresie omawianego zagadnienia niesie ze sobą sądowe stosowanie prawa. 4 R. Kulski, Zastosowanie technologii informacyjnych w procesie cywilnym na tle prawnoporównawczym [w:] Honeste procedere. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Kazimierzowi Lubińskiemu, red. A. Laskowska-Hulisz, J. May, M. Mrówczyński, Warszawa 2017, s. 251, 261-262. 5 A. Skorupka, Dopuszczalność dowodu sprzecznego z prawem w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2021, ss. 310. 6 K. Knoppek red., Problem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym, Poznań 2018, ss. 248. 8 W pracy przedstawiono korzystanie z dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem w procesie cywilnym, rezygnując ze szczegółowego omówienia tej tematyki w postępowaniu nieprocesowym. Na przyjęty zakres badań miało wpływ kilka powodów. Pierwszym jest rozległość badanej materii, co z konieczności musiało ograniczyć analizowany problem do trybu procesowego. Drugim pozostaje znaczenie procesu jako dominującego modelu postępowania cywilnego, który toczy się przy udziale dwóch przeciwstawnych stron. Proces jest postępowaniem niejako modelowym, którego zasady, instytucje i formy na mocy art. 13 § 2 k.p.c. stosuje się odpowiednio w innych rodzajach postępowania7. Postępowanie nieprocesowe jest natomiast wewnętrznie zróżnicowane, a niektóre rodzaje spraw są unormowane w przepisach pozakodeksowych oraz charakteryzuje się w szerszym zakresie działalnością sądu z urzędu8. Pojęcie dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem, z jednej strony swoim zakresem obejmuje dowody przeprowadzone wbrew ograniczeniom wynikającym bezpośrednio z ustawy, z drugiej także dowody pozyskane w wyniku pozaprocesowej aktywności stron. Nie budzi wątpliwości jako sprzeczne z ustawą procesową, przeprowadzenie przez sąd dowodów z naruszeniem warunkowych bądź bezwarunkowych ograniczeń dowodowych9. W takiej sytuacji sąd jest związany ograniczeniami w zakresie, w jakim określił to ustawodawca. Jeżeli sąd przeprowadzi dowód z naruszeniem jakiegokolwiek z ustawowych ograniczeń, wówczas będzie to poważne uchybienie procesowe, które może stanowić zarzut apelacyjny, a także skuteczną podstawę kasacyjną10. Powoduje to konieczność pominięcia w niniejszej pracy dowodów przeprowadzanych przez sąd z naruszeniem warunkowych i bezwarunkowych ograniczeń dowodowych. Jest to inne zagadnienie prawne, gdyż kontrowersje wokół dowodów sprzecznych z prawem związane są przede wszystkim z pozaprocesową aktywnością stron lub podmiotów trzecich w ich pozyskaniu oraz modus 7 J. Mucha, O odpowiednim stosowaniu przepisów o procesie do postępowania zabezpieczającego [w:] Proces cywilny. Nauka-Kodyfikacja-Praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi, red. P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik, Warszawa 2012, s. 479 i n.; E. Gapska, J. Studzińska, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2017, s. 48-62. 8 Ibidem, s. 23-98. 9 K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993, s. 58-72: K. Knoppek, Wokół sporu o ograniczenie dowodowe przeciwko i ponad osnowę dokumentu (próba podsumowania), [w:] Księga pamięci ku czci W. Brodniewicza, red. A. Marciniak, Łódź 1998, s. 163-174; Ł. Błaszczak, Ograniczenia w badaniu faktów, [w:] Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, red. Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, Warszawa 2015, s. 55-67; A. Oklejak, Wokół problematyki ograniczeń dowodowych w polskim procesie cywilnym, [w:] Proces cywilny. Nauka-Kodyfikacja-Praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi, red. P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik, Warszawa 2012, s. 259-280. 10 K. Knoppek, Zarzuty dotyczące ustalania faktów lub oceny dowodów jako podstawa skargi kasacyjnej, Pal. 2007/7-8, s. 11-12. 9 operandi organu jurysdykcyjnego na płaszczyźnie dopuszczenia oraz przeprowadzenia tego typu dowodów. W celu poczynienia rozważań teoretyczno-prawnych nad badanym problemem istotne znaczenie ma wiążące Polskę prawo międzynarodowe, w tym Unii Europejskiej. Przyjmując natomiast typologię celów i funkcji teoretycznych badań prawnoporównawczych wskazanych przez K. Lubińskiego11 uznać należy, że analiza jednego zagadnienia, chociażby wywołującego sporo kontrowersji, z obszernej materii postępowania dowodowego, stanowiącego z kolei część procesu cywilnego nie spowoduje w sposób znaczny lepszego poznania i zrozumienia krajowego, zagranicznego lub ponadnarodowego systemu prawa. Znajduje to potwierdzenie w dotychczasowym piśmiennictwie, które sprowadza się raczej do krótkiego opisania sposobu uregulowania tego problemu w zagranicznym systemie prawa, z powołaniem na wybranych przedstawicieli doktryny bądź jednostkowe judykaty12. Także próba transponowania pewnych instytucji prawa właściwych obcemu systemowi (np. common law) może nie doprowadzić do rezultatu w postaci sformułowania pojęć typologii i modeli właściwych dla naszego systemu prawa procesowego cywilnego, które znalazłyby szersze zastosowanie w judykaturze13. Wskazać w końcu należy, że w większości porównywane są systemy praw krajów należących do Unii Europejskiej lub związanych Konwencją14, z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Powoduje to, że te same standardy formułowane wobec prawa do sądu, a tym samym prawa dowodowego, powinny obowiązywać na obszarach wszystkich tych państw. Głównym zadaniem niniejszej pracy jest próba odpowiedzi na pytanie, czy w prawie procesowym cywilnym istnieje norma prawna zakazująca korzystania z dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem. Ponadto problematyka omawianych dowodów jest immanentnie związana z aksjologią zarówno sądowego stosowania prawa, jak i pozostałych wartości podlegających ochronie w toku rozpoznawania konkretnego sporu. Opracowania wymaga więc mechanizm umożliwiający dokonywanie ich ważenia, a w szczególności koniecznym jest ustalenie podstawy prawnej jego obowiązywania, przebiegu poszczególnych etapów oraz 11 K. Lubiński, Przedmiot komparatystyki prawa procesowego, [w:] Proces cywilny. Nauka-Kodyfikacja-Praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi, red. P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik, Warszawa 2012, s. 1069-1071. 12 K. Knoppek, Problem dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem, [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego. Postępowanie procesowe przed sądem pierwszej instancji, T.2, Cz. 2, red. T. Ereciński, T. Wiśniewski, Warszawa 2016, s. 119-120; A. Skorupka, Dopuszczalność dowodu …op.cit, s. 79-101. 13 K. Gajda-Roszczynialska, Kilka uwag o dopuszczalności dowodów nielegalnych na tle prawno porównawczym w polskim postępowaniu cywilnym, [w:] Sine ira et studio. Księga pamiątkowa dedykowana Sędziemu Jackowi Gudowskiemu, red. T. Ereciński, P. Grzegorczyk. K. Weitz, Warszawa 2016, s. 95-100. 14 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności otwarta do podpisu 4.11.1950, ratyfikowana przez Polskę 19.01.1993, Dz. U. z 1993, Nr 61 poz. 284; dalej jako Konwencja. 10 konsekwencji prawnych jego zastosowania Kształt tego mechanizmu musi być na tyle uniwersalny, aby mógł być z powodzeniem wykorzystywany przez sądy i strony w toku rozpoznawania spraw cywilnych. Wymaga to także precyzyjnego ustalenia w obecnym kształcie obowiązywania k.p.c. podstaw prawnych pominięcia przeprowadzenia dowodu uzyskanego sprzecznie z prawem oraz poddawania testu proporcjonalności kontroli instancyjnej sądu odwoławczego i judykacyjnej Sądu Najwyższego. Materia poruszona w pracy została podzielona na sześć rozdziałów. Rozdział pierwszy ma na celu przybliżenie istoty problemu oraz wyjaśnienie siatki pojęciowej, która będzie wykorzystywana w kolejnych rozważaniach. Następnie rozdział ten omawia stanowisko judykatury i doktryny, które w dalszej części pracy poddane zostaną krytycznej analizie. Wzgląd na kompletność rozważań wymaga także poczynienia ustaleń o charakterze systemowym w krajowym porządku prawnym. Rozdział drugi skupia się na przybliżeniu zagadnień ogólnych dotyczących postępowania dowodowego, by móc dokonać typologii dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. Zaprezentowane w tej części pracy rozważania dotyczą ustaleń walidacyjnych obowiązywania zakazu korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w postępowaniu cywilnym, ze szczególnym uwzględnieniem formułowanych przez doktrynę podstaw prawnych. Poczynione ustalenia należy także zestawić z klauzulą dobrych obyczajów, instytucją nadużycia prawa procesowego oraz koncepcjami zaniechania i pominięcia prawodawczego. Założeniem rozdziału trzeciego jest przeprowadzenie analizy prawa do sądu i jego wybranych komponentów z punktu widzenia możliwości konstruowania zakazu korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. Z uwagi na powiązanie rozważanej tematyki z aksjologią, kolejne dwa rozdziały są poświęcone wartościom postępowania dowodowego, w tym ich omówieniu z punktu widzenia analizowanej kategorii dowodów oraz możliwościom hierarchicznego podporządkowania. Dopełnieniem tych rozważań jest opracowanie propozycji stosowania metody ważenia wartości z odniesieniem do wybranych dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. Ostatni szósty rozdział dedykowany jest praktycznym zagadnieniom cywilnego postępowania dowodowego związanym z omawianą tematyką. Zawarte w nim rozważania dotyczą poszczególnych czynności sądu i stron w zakresie korzystania z dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. Szczególnego omówienia wymagają uchybienia sądu w tym zakresie oraz procesowe możliwości przeciwdziałania im przez strony. 11 Rozdział I Zagadnienia wprowadzające 1. Problem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym 1.1. Istota problemu Problem dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem należy obecnie do jednych z najbardziej spornych i dyskutowanych zagadnień w doktrynie prawa procesowego cywilnego26. Wynika to z faktu, że ustawodawca w k.p.c. nie ustanowił żadnego przepisu, z którego wprost można byłoby wyprowadzić normę prawną regulującą tę materię. Obowiązujący stan prawny generuje szereg problemów związanych z omawianą tematyką. W pierwszej kolejności rozstrzygnięcia wymaga kwestia natury ontologicznej, a mianowicie czy w prawie procesowym cywilnym istnieje norma prawna, obowiązująca w sposób bezwzględny lub nawet względny, zabraniająca skorzystania przez sąd z dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem. Istotnym będzie więc przeanalizowanie stanowiska judykatury oraz poglądów przedstawicieli doktryny powołujących się na taki zakaz, by następnie dokonać 26 E. Wengerek, Korzystanie w postępowaniu cywilnym ze środków dowodowych uzyskanych sprzecznie z prawem, PiP 1977/2, s 26-32; F. Zedler, Dopuszczalność dowodu z taśmy magnetofonowej w postępowaniu cywilnym, [w:] Proces i Prawo. Księga ku czci Profesora J. Jodłowskiego, red. E. Łętowska, Wrocław 1989, s. 533-541; A. Laskowska, Dowody w postępowaniu… op.cit., s. 88-101; M. Krakowiak, Potajemne nagranie na taśmę jako dowód w postępowaniu cywilnym, MoP 2005/24, s. 1250-1253; H. Pietrzykowski, Zarys metodyki pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2014, s. 526-527; W. Nartowski, Drzewo zatrute, owoc niekoniecznie, Rzeczpospolita z 17.10.2011; B. Karolczyk, Dopuszczalność „dowodów uzyskanych z naruszeniem prawa” w postępowaniu cywilnym, PS 2012/4, s. 88-106; J. Okolski, P. Jaczewski, Rola środków dowodowych uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem, [w:] Arbitraż i mediacja. Księga jubileuszowa dedykowana doktorowi Andrzejowi Tynelowi, red. M. Łaszczuk, M. Furtek, S. Pieckowski, J. Poczobut, A. Szumański, M. Tomaszewski, Warszawa 2012, s. 358-378; D. Korszeń, Zakres zakazu przeprowadzania w postępowaniu cywilnym dowodów nielegalnych (bezprawnych), MoP 2013/1, s. 18 i n; Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodów bezprawnych (nielegalnych, sprzecznych z prawem). Zagadnienie przeprowadzania dowodów bezprawnych w postępowaniu cywilnym w świetle poglądów doktryny oraz judykatury, [w:] Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, red. Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, Warszawa 2015, s. 67-80; M. Białecki, Praktyka dopuszczania przez sądy dowodów zdobytych w sposób nielegalny w polskim postępowaniu cywilnym z odwołaniem się do rozwiązań amerykańskich i kanadyjskich, [w:] Nowelizacja kodeksu postępowania Cywilnego, red. A. Góra-Błaszczykowska, Sopot 2015, s. 159-180; M. Białecki, Doktryna „owoców zatrutego drzewa” /fruits of the poisonous tree/ w postępowaniu cywilnym, [w:] Współczesne problemy postępowania cywilnego. Zbiór studiów, red. K. Flaga-Gieruszyńska, A. Klich, Toruń 2015, s. 202-219; Ł. Czarnecki, Dopuszczalność tzw. dowodu bezprawnego (nielegalnego, sprzecznego z prawem) w procesie cywilnym, MoP 2016/16, s. 867- 877; K. Knoppek, Problem dowodów uzyskanych …op.cit, s. 108-133; K. Gajda-Roszczynialska, Ograniczenia dopuszczalności dowodów nielegalnych w postępowaniu cywilnym – granica czy fundament dążenia do prawdy w postępowaniu cywilnym ?, PPC 2016/3, s. 393-406; K. Gajda-Roszczynialska, Kilka uwag o dopuszczalności …op.cit,s.70-100; monografia Problem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym, red. K. Knoppek, Poznań 2018; J. Gołaczyński, Dowody pozyskane bezprawnie w sprawach o rozwód [w:] Prawo rodzinne i spadkowe wobec współczesnych zjawisk technologicznych i społecznych, red. J. M. Łukasiewicz, M. Załucki, Warszawa 2018, s. 302-312; A. Skorupka, Dopuszczalność dowodu…op.cit., ss 310. 12 własnej analizy tego zagadnienia i móc jednoznacznie wypowiedzieć się co do obowiązywania takiego zakazu. W procesie stosowania prawa pojawia się także konieczność rozstrzygania konfliktu wartości. Prawodawca niekiedy sam wskazuje, w jaki sposób i na podstawie jakich kryteriów konflikty takie powinny być rozstrzygane. Na gruncie cywilnego postępowania dowodowego jako przykład takiej sytuacji wskazać należy na treść art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy z 21.04.2017 o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji27. Sąd oddala wniosek o wyjawienie środka dowodowego, jeżeli jego wyjawienie byłoby nieproporcjonalne. Następnie w ustępie 2. powołanego artykułu normodawca precyzuje kryteria oceny takiej nieproporcjonalności28. Sytuacje takie należą jednak do rzadkości, a organy stosujące prawo często stają przed koniecznością rozstrzygnięcia konfliktu wartości, co do którego ustawodawca nie podjął żadnej decyzji. W przypadku zaistnienia takiej kolizji to organy rozstrzygające konkretną sprawę (sąd pierwszej i drugiej instancji) posiadają pewną swobodę w sposobie jej rozwiązania29. Problematyka dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem jest immanentnie związana z koniecznością rozstrzygania konfliktu wartości30. Niezależnie więc od ustaleń w zakresie obowiązywania zakazu korzystania z dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawe istnieje potrzeba opracowania takiego mechanizmu ważenia wartości w prawie procesowym cywilnym, który pozwalałby sędziemu na przyznanie prymatu określonym wartościom spośród wielu wzajemnie niezgodnych, który to wybór podlegać będzie intersubiektywnej kontroli. Instrument taki powinien być na tyle uniwersalny, aby mógł znaleźć zastosowanie w przypadku uznania, że nie obowiązuje norma prawna zakazująca przeprowadzania dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem w procesie cywilnym. Przy jego zastosowaniu organ stosujący prawo powinien móc dojść do przekonania, że przeprowadzenie takiego dowodu jest jednak niedopuszczalne. 27 Dz. U. z 2017, poz. 1132. 28 Sąd bierze pod uwagę słuszne interesy stron oraz osoby trzeciej, która znajduje się w posiadaniu środka dowodowego, a w szczególności: zakres, w jakim wniosek o ujawnienie środka dowodowego uzasadniają już stwierdzone fakty i dostępne dowody, zakres i koszt wyjawienia środka dowodowego, w szczególności dla osoby trzeciej, zapobieganie ogólnemu poszukiwaniu informacji, co do których jest mało prawdopodobne, aby miały znaczenie dla postępowania, zakres, w jakim środek dowodowy dotyczy informacji stanowiącej tajemnicę przedsiębiorstwa lub inną tajemnicę podlegającą ochronie prawnej na podstawie odrębnych przepisów, w szczególności odnoszących się do osób trzecich, oraz dostępne środki ochrony takich informacji. 29 T. Gizbert-Studnicki, Konflikt dóbr i kolizja norm, RPEiS 1989/1, s. 1-3. 30 Na problem ważenia wartości wskazują: J. Okolski, P. Jaczewski, Rola środków dowodowych … op.cit., s. 370-378; K. Knoppek, Problem dowodów uzyskanych… op.cit., s. 131-134; K. Gajda-Roszczynialska, Kilka uwag o dopuszczalności… op.cit., s. 98-99; K. Knoppek, Wstęp do badań nad problemem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym, [w:] Problem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym, red. K. Knoppek, Poznań 2018, s. 16-17; A. Skorupka, Dopuszczalność dowodu…op.cit., s.245-250. 13 Dokonując analizy dogmatyczno-prawnej problemu stanowiącego przedmiot niniejszej pracy nie może uciec z pola widzenia fakt, że kwestia wykorzystania w postępowaniu cywilnym dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem wiąże się z oceną sposobu powstania dowodów, czy ich uzyskania oraz możliwością przeprowadzania takich dowodów w celu sformułowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Dychotomiczna struktura rozstrzygnięcia sądowego, które oprócz podstawy prawnej musi zawierać także podstawę faktyczną31, powoduje, że wyłącznie prawdziwe ustalenia faktyczne warunkować mogą trafne zastosowanie prawa materialnego oraz procesowego32. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabierają ograniczenia dowodowe33, gdyż wpływają bezpośrednio na podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Znaczna część dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem to dowody w postaci prywatnych nagrań obrazu lub dźwięku dokonywanych bez zgody osób uczestniczących w zdarzeniu, jak również za pomocą urządzeń podsłuchowych, fotografii, wydruków danych z poczty elektronicznej34. Przy braku bezpośrednio ustanowionego przez normodawcę zakazu wykorzystywania dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem istotne znaczenie mają więc art. 308 i 2432 k.p.c. jako podstawy prawne do przeprowadzania dowodów z tzw. dokumentów nietekstowych. Zgodnie z art. 308 k.p.c.35 dowody z innych dokumentów niż wymienione w art. 2431 k.p.c., w szczególności zawierających zapis obrazu, dźwięku albo obrazu i dźwięku, sąd przeprowadza, stosując odpowiednio przepisy o dowodzie z oględzin oraz o dowodzie z dokumentów. Zgodnie z przytoczonym brzmieniem tego artykułu innym dokumentem staje się każdy nośnik, na którym utrwalono dźwięk lub obraz, również z elementami tekstowymi (np. protokół elektroniczny). Mamy więc do czynienia z otwartym katalogiem nośników informacji, który może ulegać modyfikacji wraz z postępem technicznym i technologicznym. Aby taki „inny dokument” mógł zostać dopuszczony jako dowód, jego treść musi pozwolić na ustalenie osoby składającej oświadczenie woli i jego autentyczność może zostać zweryfikowana. Przepis ten, w zamierzeniu ustawodawcy, nawiązuje do innych dokumentów, co do których wystawca zastosował formę dokumentową. Zgodnie z art. 772 k.c. 31 P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, Warszawa 2009, s. 150-157. 32 T. Ereciński, K. Weitz, Prawda i równość stron w postępowaniu cywilnym a orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego a Kodeks postępowania cywilnego, red. T. Ereciński, K. Weitz, Warszawa 2010, s. 17-34. 33 A. Oklejak, Wokół problematyki ograniczeń… op.cit., s. 259-280. 34 G. F. Ricci, Atipicità della prova, processo ordinario e rito camerale, Rivista trimestrale del diritto e procedura civile, 2002/2, s. 434 i n. 35 Obecne brzmienie tego artykułu zostało nadane ustawą z 10.07.2015 o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2015, poz. 1311, obowiązującej od 8.09.2016. 14 i 773 k.c. do zachowania dokumentowej formy czynności prawnej wystarcza złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentów, w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie. Dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią36. Katalog innych dokumentów ma oczywiście charakter otwarty, ale można wyodrębnić dowody o charakterze wizualnym (nagrania obrazu pozbawione dźwięku), audialnym (nagrania dźwięku w różnych formach), audiowizualnym (nagrania dźwięku i obrazu) i o charakterze złożonym (zawierające tekst obok dźwięku lub obrazu). Wskazane w art. 308 k.p.c. środki mają przedstawić więc rzeczywistość poprzez zawarte w nich obrazy bądź dźwięki (połączone także z tekstem). W orzecznictwie określa się je jako tzw. dowody pomocnicze o charakterze wtórnym37. Konkretyzując jako inne dokumenty w rozumieniu art. 308 k.p.c. oprócz utrwalających obraz i dźwięk wyróżnić należy także: tzw. screenshoty (zrzuty ekranowe), treści wiadomości tekstowych SMS i multimedialnych MMS (takich jak: grafika, animacje, wideoklipy, dźwięki), billingi, pliki zgromadzone na twardych dyskach komputerów i serwerach internetowych, dane z telefonów komórkowych, systemów typu back-up, czy dane z usług lokalizacyjnych GPS lub LBS38. Największe kontrowersje budzi oferowanie sądowi dowodów z dokumentów wskazanych w art. 245 k.p.c. i art. 308 k.p.c., w posiadanie których strona weszła w wyniku czynu zabronionego. Poruszana problematyka odnosi się więc do sprzeczności z prawem samej czynności uzyskania takiego dowodu oraz oceny jego dopuszczenia w procesie cywilnym i w konsekwencji przyznania mu waloru wiarygodności. Odmiennie bowiem będziemy kwalifikować sytuację, w której sąd przeprowadził dowód z zeznań świadka w osobie przedstawiciela ustawowego strony lub współuczestnika jednolitego, a inaczej dopuszczenie jako dowodu nagrania zdarzenia utrwalonego przez stronę bez wiedzy i zgody pozostałych jego uczestników. Koniecznym zatem jest rozróżnienie dowodów wytworzonych w trakcie postępowania dowodowego (np. zeznania świadków, oględziny, opinie biegłych, wyjaśnienia stron), od dowodów uzyskanych poza jego ramami (np. nagranie rozmowy lub zdarzenia, kradzież dokumentu, zainstalowanie podsłuchu), które dopiero zostaną zaoferowane przez 36 A. Laskowska-Hulisz, Dowody z innych dokumentów niż wymienone w art. 2431 k.p.c. uzyskane w sposób sprzeczny z prawem, [w:] Problem dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem w procesie cywilnym, red. K. Knoppek, Poznań 2018, s. 81 i n. 37 Wyrok SA w Warszawie z 19.03.2010 I ACa 2/10, Legalis. 38 M. Białecki, Doktryna „owoców zatrutego drzewa”… op.cit., s. 203. 15 strony i przeprowadzone w jego toku39.Właśnie druga kategoria dowodów będzie stanowić przedmiot rozważań w niniejszej pracy. 1.2. Uwagi terminologiczne Charakterystyka przedmiotu badawczego wymaga przyjęcia dostatecznie precyzyjnej i spójnej aparatury pojęciowej. Odpowiednia nomenklatura znaczeniowa z jednej strony pozwala dostrzec problemy, które na gruncie innego aparatu pojęciowego znajdowałyby się poza zakresem rozważań. Ponadto umożliwia wyjaśnienie tych problemów, które w przypadku braku spójności w znaczeniu tych samych pojęć, byłyby niemożliwe do rozwiązania40. W literaturze przedmiotu występuje wiele określeń analizowanej instytucji. Niestety ani doktryna, ani judykatura nie wypracowały w tym zakresie jednolitej siatki pojęciowej. Wskazać można na takie określenia jak: dowody bezprawne41, dowody nielegalne42, dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem43, dowody uzyskane z naruszeniem prawa44, czy dowody niedopuszczalne45. Brak definicji legalnej tego rodzaju dowodów oraz zamienne używanie wskazanych określeń tym bardziej powodują konieczność przeprowadzenia analizy stanowiska przedstawicieli piśmiennictwa. Nie sposób omawiać tematyki dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem bez wyjaśnienia pojęć, których używa się konstruując zakazy korzystania z tych środków dowodowych w postępowaniu cywilnym. Otwierając dyskusję na ten temat w 1977 r. E. Wengerek posługiwał się sformułowaniem środków dowodowych uzyskanych sprzecznie z prawem. Upatrywał je w dowodach, które zostały przeprowadzone w toku postępowania w sposób sprzeczny z ograniczeniami dowodowymi zawartymi w k.p.c. w odniesieniu m.in. do dowodów: z dokumentów, z zeznań świadków, z opinii biegłych, z przesłuchania stron, z oględzin, z grupowego badania krwi oraz z innych środków dowodowych. W szczególności wskazał, że ograniczenia w przeprowadzaniu dowodu z dokumentów będą miały zastosowanie do dowodu z taśmy dźwiękowej oraz że wyłączone są w postępowaniu cywilnym te dowody, 39 Podział dowodów na uzyskane w toku postępowania cywilnego oraz poza jego ramami znany jest np. włoskiej doktrynie prawa postępowania cywilnego, por. G.F. Ricci, Diritto processuale civile, Turyn 2015, s. 68-71. 40 M. Zieliński, Wyznaczniki reguł wykładni prawa, RPEiS 1998/3-4, s. 3-4. 41 Ł. Błaszczak, Dowody i postępowanie … op. cit. s. 68-72; D. Korszeń, Zakres … op. cit., s 18 i n. 42 D. Korszeń, Zakres zakazu… op.cit., s 5 i n. 43 K. Knoppek, Problem… op.cit. ,s. 122-123; E. Wengerek, Korzystanie… op.cit. s.37; A. Laskowska, Dowody w postępowaniu… op.cit., s 88; Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodów… op.cit., s. 67-80. 44 B. Karolczyk, Dopuszczalność… op.cit., s. 88 i n. 45 A. Laskowska, Dowody w postępowaniu… op.cit., s. 89. 16 których wykorzystanie naruszać będzie dobra osobiste strony przeciwnej lub osób trzecich, a osoby te nie wyraziły na to zgody46. Kolejne istotne kryterium klasyfikujące omawiane dowody zaproponowała A. Laskowska, która wyróżniła dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem i dowody niedopuszczalne. Przez dowód uzyskany w sposób sprzeczny z prawem rozumiała nie tylko dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem materialnym, ale także uzyskany w sposób niezgodny z prawem postępowania cywilnego. Natomiast pojęcie dowodu niedopuszczalnego łączyła z dowodem, który jest sprzeczny także z powszechnie akceptowanymi zasadami współżycia społecznego lub normami etycznymi47. Jak wskazuje K. Knoppek48 pojęciem najlepiej opisującym omawianą kategorię dowodów jest pojęcie dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. Z jednej strony bowiem odnoszą się do pozaprocesowego działania stron lub osób trzecich mającego na celu pozyskanie określonego dowodu, jak i do dowodów dopuszczonych i przeprowadzonych przez sąd z naruszeniem zakazu dowodowego. Autor podaje, że wszelkie naruszenia prawa materialnego i procesowego, które są immanentnie związane ze zdobyciem dowodu, jego zgłoszeniem, dopuszczeniem i przeprowadzeniem oraz przyznaniem mu następnie mocy dowodowej mieszczą się właśnie w kategorii dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. K. Knoppek z zakresu tego pojęcia wyklucza wyłącznie dowody sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub z normami moralnymi49. Z uwagi na fakt, że pozyskanie przez stronę dowodów w sposób sprzeczny z prawem (bezprawny) stanowi czynność faktyczną, a nie prawną, to nie ma zastosowania art. 58 § 2 kodeksu cywilnego50 odnoszący się do nieważności czynności prawnej sprzecznej z zasadami współżycia społecznego. Ponadto Autor zauważa, że nie będzie miał zastosowania art. 5 k.c., gdyż odnosi się on do zasadności dochodzonego roszczenia, a nie wpływa na ocenę poszczególnych czynności procesowych, gdyż są one przedmiotem regulacji w ustawie procesowej51. Zasadniczym problemem wiążącym się z pojęciami używanymi w celu zdefiniowania omawianej kategorii dowodów jest ich nieostrość. Dowody bezprawne, dowody nielegalne, dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem, czy dowody uzyskane z naruszeniem prawa nie są pojęciami normatywnymi52. Wywołuje to szereg problemów związanych z zakresem 46 E. Wengerek, Korzystanie w postępowaniu… op.cit., s. 33 i n. 47 A. Laskowska, Dowody w posterowaniu… op.cit., s. 89. 48 K. Knoppek, Problem dowodów… op.cit., s. 122-123. 49 Odmiennie A. Skorupka, Dopuszczalność dowodu…op.cit., s. 118 i n. 50 Ustawa z 23.04.1964 - Kodeks cywilny, Dz. U. 1964 nr 16 poz. 93 z późn. zm. 51 Por. M. G. Plebanek, Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012, s. 85-98. 52 Wyjątek stanowi niedopuszczalność dowodu, którego przeprowadzenie wyłącza art. 170 § 1 pkt 1 k.p.k. 17 zastosowania tych definicji. To samo zachowanie, np. nagranie zdarzenia przez jego uczestnika bez wiedzy i woli pozostałych osób w nim uczestniczących, na gruncie prawa karnego jest indyferentne, natomiast w relacji do prawa materialnego cywilnego kreuje po stronie pozostałych uczestników tak utrwalonego zdarzenia roszczenie z zakresu ochrony dóbr osobistych, o którym m.in. mowa w art. 23 k.c w zw. z art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Na gruncie wskazanych przepisów k.c. opisane zdarzenie będzie mogło być uznane jako bezprawne, gdyż w art. 24 § 1 k.c. expressis verbis jest mowa o bezprawności zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego. Przepis ten konstruuje domniemanie bezprawności naruszenia dóbr osobistych. Bezprawnym będzie więc każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających takie działanie. Do typowych wypadków braku bezprawności doktryna prawa cywilnego materialnego zalicza m.in.: działanie w ramach obowiązującego porządku prawnego (włączając w to zasady współżycia społecznego), wykonywanie prawa podmiotowego w warunkach niewskazujących na jego nadużycie, zezwolenie (zgodę), z tym jednak zastrzeżeniem, że nie można tej okoliczności w jakiś generalny sposób traktować jako uchylającej bezprawność, nieistnienie (brak) zasługującego na ochronę interesu, potrzebę ochrony wartości nadrzędnych53. Wskazane okoliczności usprawiedliwiają naruszenie dobra osobistego, a ich zakres i znaczenie są odmienne w zależności od istoty chronionego dobra. Pojęcie bezprawności (winy obiektywnej) odgrywa kluczową rolę także na płaszczyźnie odpowiedzialności za czyny niedozwolone, gdyż dla powstania roszczenia odszkodowawczego na gruncie art. 415 k.c. koniecznym jest zaistnienie niezgodności zachowania sprawcy szkody z określonymi normami postępowania. Jest to więc przesłanka powstania odpowiedzialności deliktowej, choć nie jest ona wysłowiona w art. 415 k.c., to została zaaprobowana przez doktrynę jako element struktury czynu niedozwolonego w zakresie odpowiedzialności na zasadzie winy. Ponadto bezprawność swoim zakresem nie obejmuje wyłącznie naruszeń norm postępowania wyrażonych w przepisach, ale także zasad współżycia społecznego54. W nomenklaturze odpowiedzialności deliktowej przesłanka ta nie jest ujmowana jednolicie, albowiem część doktryny posługuje się 53 I. Dobosz, Działanie w obronie uzasadnionego interesu jako okoliczność wyłączająca bezprawność naruszenia dóbr osobistych, [w:] Dobra osobiste i ich ochrona w polskim prawie cywilnym, red. J.S. Piątkowski, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, s. 297; J. Kuźmicka-Sulikowska, Zasady odpowiedzialności deliktowej w świetle nowych tendencji w ustawodawstwie polskim, Warszawa 2011, s. 102; M. Kosior, Okoliczności wyłączające bezprawność naruszenia dóbr osobistych na gruncie Kodeksu cywilnego, [w:] Dobra osobiste, red. I. Lewandowska-Malec, Warszawa 2017, s. 113-182; A. Pązik, Wyłączenie bezprawności naruszenia dobra osobistego na podstawie interesu społecznego, Warszawa 2014, s. 322-337. 54 M. Sośniak, Bezprawność zachowania jako przesłanka odpowiedzialności cywilnej za czyny niedozwolone, Kraków 1959, s. 78 i n; Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania - część ogólna, Warszawa 2012, s. 184-191; A. Olejniczak, Czyny niedozwolone, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. A. Kidyba, Warszawa 2014, s. 415- 594. 18 zwrotem „obiektywna nieprawidłowość (niewłaściwość) zachowania” dla oznaczenia niezgodności z przepisami albo zasadami współżycia społecznego55. Można odnotować także sytuacje, w których to samo zachowanie będzie wywoływać skutki na gruncie materialnego prawa karnego i cywilnego. Tytułem przykładu wskazać należy na uzyskanie bez uprawnienia informacji nieprzeznaczonej dla danej osoby to jest, kiedy dana osoba nie jest jej adresatem ani odbiorcą. Wyodrębnić można sytuację, kiedy poprzez otwarcie zamkniętego pisma, podłączenie się do sieci telekomunikacyjnej lub przełamanie albo omijanie elektronicznego, magnetycznego, informatycznego lub innego szczególnego zabezpieczenia, zachowanie takie będzie stanowić czyn karalny w rozumieniu art. 267 § 1 k.k.56 oraz jednocześnie naruszać dobra osobiste osoby pokrzywdzonej. Pokrzywdzony takim zachowaniem może domagać się na drodze postępowania cywilnego spełnienia odpowiedniego roszczenia (odszkodowania lub zadośćuczynienia). W przypadku uzyskania wyroku skazującego, jego procesowa sytuacja będzie korzystniejsza, gdyż zgodnie z art. 11 zd. 1 k.p.c. ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Na obszarze karnego prawa materialnego bezprawność jest jednym z elementów struktury przestępstwa. Stosownie do art. 1 k.k. przestępstwem jest czyn (zachowanie człowieka), który spełnia łącznie następujące cechy: jest bezprawny, karygodny, karalny i zawiniony57. Bezprawność jest więc okolicznością, której wystąpienie warunkuje odpowiedzialność karną sprawcy. Dla przypisania danej osobie odpowiedzialności karnej konieczne jest zaistnienie dwóch elementów: pozytywnego – naruszenia przez sprawcę normy sankcjonowanej – oraz negatywnego – braku jakichkolwiek okoliczności usprawiedliwiających to naruszenie (okoliczności wyłączających bezprawność). Na gruncie omawianej gałęzi prawa doktryna wyróżnienia dwie płaszczyzny oceny legalności zachowania: pierwotną i wtórną. Jeśli określony fragment ludzkiego postępowania nie jest sprzeczny z normą sankcjonowaną, to jest on „pierwotnie" legalny, co implikuje, że dany czyn albo w ogóle nie narusza dobra prawnego, albo nie łamie reguł postępowania z tym dobrem. Gdy natomiast czyn wykracza przeciwko normie sankcjonowanej, to jest on „pierwotnie" bezprawny. Jeśli jednak to samo zachowanie spełni warunki jednego z kontratypów, to stan bezprawności ulegnie wówczas „wtórnemu" wyłączeniu. Nie jest to jednak rozróżnienie niekontrowersyjne. Podobne spory wywołuje odpowiedź na pytanie, czy okoliczności wyłączające bezprawność, powinny być 55 P. Machnikowski, Odpowiedzialność za własne czyny, [w:] System Prawa Prywatnego, Tom 6, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. A. Olejniczak, Warszawa 2009, s. 376-377. 56 Ustawa z 6.06.1997 - Kodeks karny, Dz. U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm. 57 A. Zoll, Kodeks karny. Część ogólna, Wydanie IV, Kraków 2012, s. 46. 19 określone w ustawie. Co do kodeksowych kontratypów wskazać należy na art. 25 k.k., art. 26 § 1 k.k., art. 213 § 2 k.k., także w innych ustawach wskazać można normy wyłączające bezprawność czynu (tzw. kontratypy pozakodeksowe), np. art. 423 i 424 k.c. Osią sporu pozostaje jednak istnienie tzw. kontratypów pozaustawowych, to jest takich, które zostały wypracowane przez orzecznictwo i doktrynę, jak np.: zgoda pokrzywdzonego, zabieg leczniczy, czy ryzyko sportowe58. Bezprawność oznacza więc sprzeczność określonego działania z normami, co wynika także z etymologii tego słowa, wyrażającego brak określonej cechy jaką jest właśnie „prawość” postępowania, to jest jego zgodność z prawem59. Bezprawność na gruncie omawianych gałęzi prawa odnosi się wyłącznie do zachowania określonej osoby (sprawcy danego czynu), nie jest więc określeniem w pełni właściwym dla siatki pojęciowej używanej na płaszczyźnie prawa dowodowego. Przyjęcie tej definicji mogłoby doprowadzić do zawężenia pola rozważań sprowadzając je siłą rzeczy do analizy okoliczności egzoneracyjnych i ekskulpacyjnych działania człowieka umożliwiających wykorzystanie danego dowodu. Nie bez znaczenia pozostaje, że pozyskanie przez stronę dowodów stanowi czynność faktyczną, a nie prawną, wówczas posługiwanie się pojęciem „bezprawności”, które swoim zakresem obejmuje także naruszenia zasad współżycia społecznego, mogłoby doprowadzić do błędnych wniosków60. Opisując dowody objęte analizą niniejszej pracy wskazać należy, że doktryna posługuje się też takim pojęciem jak dowody nielegalne – często rozumiane jako synonimy dowodów bezprawnych61. W ocenie przedstawicieli doktryny prawa procesowego cywilnego poprzez dowody nielegalne rozumie się takie dowody, które pozostają w dyspozycji stron na skutek działania jej lub innej osoby, które naruszają przepisy prawa materialnego, prawa postępowania cywilnego bądź zasady współżycia społecznego62. Niektórzy Autorzy zawężają natomiast pojęcie nielegalności dowodu wyłącznie do naruszenia przepisów prawa 58 A. Zoll, Odpowiedzialność karna lekarza za niepowodzenie w leczeniu, Warszawa 1988, s. 6 i n.; A. Zoll, „Pozaustawowe” okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną w świetle konstytucyjnej zasady podziału władzy, [w:] W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, red. L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda, Lublin 2005; R. Kubiak, Legalność pierwotna ryzyka sportowego, Prok. i Pr. 2006/12, s. 13; T. Kaczmarek, O tzw. okolicznościach „wyłączających” bezprawność czynu, PiP 2008/10, s. 21-33; T. Kaczmarek, Rec.: Z. Jędrzejewski, Bezprawność jako element przestępności czynu. Studium na temat struktury przestępstwa, Warszawa 2009, PiP 2010/7, s. 94-96; A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010, s. 80 i n.; A. Zoll, W sprawie kontratypów, PiP 2009/4, s. 108-114; A. Zoll, W. Wróbel, Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Część I. Komentarz do art. 1-52, Warszawa 2016, s. 38-39. 59 A. Pązik, Wyłączenie bezprawności naruszenia … op.cit., s. 138. 60 J.M. Kondek, Bezprawność jako przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej, Warszawa 2013, s. 75-78. 61 D. Korszeń, Zakres zakresu… op.cit., s. 5; Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodów bezprawnych … op.cit., s. 68; K. Gajda-Roszczynialska, Kilka uwag… op. cit, s. 90-91; M. Białecki, Doktryna „owoców zatrutego drzewa”... op. cit., s. 202-206. 62 K. Gajda-Roszczynialska odróżnia jednak dowód nielegalny od pojęcia dowodu uzyskanego z naruszeniem zasad współżycia społecznego, moralności, czy przyzwoitości; por. K. Gajda-Roszczynialska, Ograniczenia dopuszczalności…op.cit., s. 396. 20 procesowego oraz jego sprzeczności z powszechnie obowiązującymi normami prawa materialnego63. Rozważając natomiast legalność dowodów należy zwrócić uwagę na to, jakie węzłowe kwestie związane z tą materią są rozważane przez przedstawicieli doktryny karnoprocesowej. Wymaga tego przede wszystkim wzgląd na spójność posługiwania się tymi samymi pojęciami na płaszczyźnie różnych gałęzi prawa. W literaturze karnoprawnej używa się pojęcia dowód nielegalny64, co utożsamia się z dowodem uzyskanym wbrew zakazom dowodzenia. U podstaw takiego ujęcia dowodu legło stwierdzenie, że skoro ustawodawca ustanowił zakazy dowodowe, to tym samym wyłączył lub ograniczył dowodzenie za pomocą określonych dowodów, rezygnując z możliwości ich wprowadzenia, przeprowadzenia i wykorzystania w toku procesu. Zrezygnował także z możliwości osiągnięcia prawdy w zakresie objętym określonymi zakazami, czyniąc to w imię ochrony dóbr prawnych o wyższej wartości. Pojęcie dowód nielegalny dotyczy wprowadzenia oraz wykorzystania w procesie karnym informacji uzyskanej w następstwie naruszenia konkretnego przepisu ustawy procesowej. Pojęcie to jest zatem węższe od pojęcia „dowodu zebranego w sposób sprzeczny z prawem”, które obejmuje także dowody uzyskane w sposób sprzeczny z warunkami ich uzyskania określonymi w ustawie, choć nie są to dowody nielegalne. W doktrynie prawa karnego procesowego spotkać się można także z określeniem dowodu nielegalnie uzyskanego65, przez co rozumie się pozyskanie dowodu, który nie tylko narusza określone w przepisach karnoprocesowych zakazy wykorzystania dowodu (np. art. 171 § 7 k.p.k.), lecz także narusza te przepisy, które kształtują granice szeroko rozumianego sposobu dokonywania czynności procesowych, a więc kształtują sposób pozyskiwania dowodów niejako „pozytywnie”. Problematyka dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem na gruncie postępowania karnego wiąże się dodatkowo z takimi pojęciami jak dowody bezpośrednio nielegalne i dowody pośrednio nielegalne (pośrednio skażone). Jako dowody bezpośrednio nielegalne doktryna wskazuje takie dowody, które uzyskano bezpośrednio w wyniku czynności lub działań naruszających prawo. Z kolei jako dowód pośrednio nielegalny uważa się taki, który uzyskany został w wyniku przeprowadzenia innego 63 J. Okolski, P. Jaczewski, Rola środków dowodowych… op.cit., s. 359-360; powołani Autorzy dopuszczają zamienne stosowanie pojęć „dowód nielegalny”, „dowód sprzeczny z prawem” oraz „dowód bezprawny”. 64 Z. Kwiatkowski, Zakazy dowodowe w procesie karnym, Kraków 2005, s. 92 i n.; Z. Sobolewski, Wartość nielegalnie uzyskanego dowodu w postępowaniu karnym, Annales Universitatis Mariae Cure-Skłodowska 1976, vol. XXIII, Sectio G, s. 45; Z. Sobolewski, Dowód nielegalny w projekcie kodeksu postępowania karnego, [w:] Problemy reformy prawa karnego, red. T. Bojarski, E. Skrętowicz, Lublin 1993; J. Skorupka, Eliminowanie z procesu karnego dowodu zebranego w sposób sprzeczny z ustawą, PiP 2011/3, s. 80-85. 65 W. Jasiński, Nielegalnie uzyskane dowody w procesie karnym. W poszukiwaniu optymalnego rozwiązania, Warszawa 2019, s. 38-46. 21 dowodu posiadającego przymiot dowodu nielegalnego (uzyskanego więc wskutek czynności dowodowej przeprowadzonej w sposób nielegalny), czyli dowodu wadliwego, gdyż obarczonego którymś z uchybień proceduralnych powodujących niedopuszczalność jego wykorzystania w procesie karnym. Uchybienia te mogą dotyczyć sytuacji uzyskania dowodu z nielegalnego źródła (np. dowodzenie było niedopuszczalne) lub na skutek nielegalnego sposobu pozyskania lub przeprowadzenia danego dowodu. Jako podstawy przemawiające za przyjęciem takiego rozróżnienia wskazuje się obowiązywanie koncepcji autonomicznej legalności czynności procesowych (dowodowych), zasadę prawdy materialnej oraz sprawiedliwości społecznej. Natomiast z punktu widzenia obowiązujących praw człowieka oraz zasady lojalności procesowej postuluje się odrzucenie przez sąd takich dowodów pośrednio nielegalnych, które uzyskane zostały poprzez torturowanie albo nieludzkie, poniżające traktowanie66. Doktryna prawa karnego procesowego w przeważającej mierze łączy nielegalność dowodu z aspektami procesowymi, odmiennie niż przedstawiciele doktryny prawa procesowego cywilnego, którzy przypisują mu znacznie szersze znaczenie. Jednocześnie racjonalność językowa prawodawcy wymaga tego, aby zwrot językowy powtarzający się w tekście aktów prawodawczych miał zawsze taki sam sens, natomiast użycie odmiennego słowa czy zwrotu powinno świadczyć o tym, że prawodawca miał na myśli dwa odmienne pojęcia67. W obowiązującym tekście k.p.c. brak jest użycia przez normodawcę słów legalność / nielegalność, odmiennie niż w k.p.k., gdzie przykładowo w art. 240 jest mowa o legalności kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych, w art. 246 § 1, 3 i 4 o legalności zatrzymania, w art. 607w pkt 5, 6 i 9 i 13 k.p.k. o nielegalnym wytwarzaniu środków odurzających, nielegalnych źródłach, nielegalnym przekroczeniu granicy, czy nielegalnym obrocie bronią. Pojęcie legalności / nielegalności jest pojęciem właściwym bardziej dla prawa i postępowania karnego, niż prawa i postępowania cywilnego. W cywilnym prawie materialnym operuje się pojęciem bezprawności, co już zostało uprzednio omówione. Aby więc nie zawęzić pola badawczego niniejszej pracy i nie transponować siatki pojęciowej właściwej dla postępowania karnego należy zaniechać posługiwania się pojęciem „dowód nielegalny”. Używanie pojęcia „dowody uzyskane sprzecznie z prawem” umożliwi ich analizę także z punktu widzenia innych gałęzi prawa niż prawo karne. 66 K. Marszał, Proces karny, Katowice 1997, s. 191; M. Żbikowska, Dowód pośrednio nielegalny w polskim procesie karnym, Wojskowy Przegląd Prawniczy 2012/1-2, s. 108-109 i 118; P. Lech, Owoce zatrutego drzewa w procesie karnym. Dowody zdobyte nielegalnie, Pal. 2012/3-4, s. 35-36; W. Jasiński, Nielegalnie uzyskane… op.cit., s. 46-50. 67 S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 2001, s. 166. 22 Wskazać także należy na wyodrębnianie takich pojęć jak: dowody uzyskane lub przeprowadzane wbrew ustawie, z naruszeniem ustawy lub w sposób sprzeczny z ustawą. W poglądach doktryny pojęcia te obejmują swoim zakresem dowody uzyskane lub przeprowadzone z naruszeniem zakazu dowodowego lub przywileju dowodowego, na który powołał się podmiot uprawniony68. W toku dalszych rozważań nie będę posługiwał się przytoczoną powyżej siatką pojęciową, gdyż intuicyjnie zawężałaby to problem badawczy wyłącznie do kwestii ustaw zwyczajnych oraz sprowadzałoby analizę do ograniczeń dowodowych. Prawodawca natomiast ustanawia normy prawne i obejmuje ochroną wartości nie tylko w aktach prawnych o randze ustawy. W toku wykładni prawa nie można bowiem pominąć treści Konstytucji RP, czy wiążących umów międzynarodowych. Nie bez znaczenia pozostaje także różnica pomiędzy przepisem prawnym jako jednostką redakcyjną tekstu prawnego (np. ustawy, rozporządzenia), a normy prawnej jako reguły postępowania odczytywanej z tych przepisów. W teorii prawa ugruntowany jest pogląd, że to z przepisów prawnych odkodowuje się normę postępowania, która określonym podmiotom nakazuje albo zakazuje określone zachowanie w określonych okolicznościach69. Działanie człowieka może być więc sprzeczne z normą postępowania, a nie z przepisem prawnym. Uzasadnia to posługiwanie się pojęciem dowodów sprzecznych z prawem, a więc przede wszystkim z normami generalno-abstrakcyjnymi, a nie z ustawą lub innym aktem prawnym rozumianymi jako zbiór przepisów prawnych. Argumentem przemawiającym za posługiwaniem się pojęciem dowodu uzyskanego sprzecznie z prawem jest warstwa językowa k.p.c. Chociaż prawodawca nie używa terminu dowód uzyskany sprzecznie z prawem, jednak w przepisach tego kodeksu odnaleźć można zwrot traktujący o czynności strony jako sprzecznej z prawem. Zgodnie z art. 203 § 4 k.p.c. sąd może uznać za niedopuszczalne cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia tylko wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują, że wymienione czynności są sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa. Przepis ten zgodnie z art. 223 § 2 k.p.c. stosuje się także do badania przez sąd dopuszczalności zawarcia ugody. Zgodnie z art. 18314 § 3 k.p.c. sąd odmawia nadania klauzuli wykonalności albo zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem, w całości lub części, jeżeli ugoda jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa, a także gdy jest niezrozumiała lub zawiera sprzeczności. O niezgodności z prawem ugody 68 B. Karolczyk, Dopuszczalność… op.cit., s. 88-89 i 93. 69 Z. Ziembiński, Przepis prawny a norma prawna, RPiE 1960/1, s. 105-122; S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii… op.cit., s. 149 i n. 23 i uznaniu jej tym samym za niedopuszczalną jest również mowa w art. 184 zd. 2 k.p.c. Natomiast w przypadku uznania powództwa sąd jest zobligowany zgodnie z art. 213 § 2 k.p.c. do dokonania oceny czy czynność ta nie jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Wskazane przepisy obligują sąd do dokonywania oceny czynności strony jako niepozostającej właśnie w sprzeczności z prawem. Przemawia to za zasadnością przyjęcia tożsamego kryterium oceny uzyskiwania przez stronę dowodów jako możliwej przesłanki ich dopuszczalności. Kryterium sprzeczności z prawem jako treściowo szerokie70 pozostanie jednocześnie w spójności językowej w ramach przepisów k.p.c. Brak definicji legalnej omawianej kategorii dowodów nie należy jednak oceniać negatywnie. Taki stan rzeczy pozwala zarówno judykaturze jak i doktrynie obejmować zakresem zastosowania tej definicji klasę dowodów, które zostaną wyodrębnione dopiero w przyszłości na skutek zmieniających się warunków życiowych, społecznych czy przede wszystkim technicznych. Wzgląd na kompletność rozważań poświęconych niniejszej kwestii przemawia więc za przyjęciem pojęcia „dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem”. Jego formuła pozwala na odniesienie się w sposób systemowy do poszczególnych środków dowodowych, a także na przeanalizowanie wszystkich podstaw wskazywanych jako normatywne źródło obowiązywania zasady zakazu przeprowadzania w postępowaniu cywilnym dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem, zarówno materialnym jak i procesowym. Przedmiotem analizy w niniejszej pracy będą wyłącznie te zagadnienia proceduralne, które łączą się z omawianą kategorią dowodów pozyskanych poza ramami procesu. 2. Dowód sprzeczny z prawem w świetle stanowiska judykatury i doktryny 2.1. Orzecznictwo sądów polskich Oceniając kwestię korzystania z dowodów sprzecznych z prawem w postępowaniu cywilnym istotnym jest dokonanie analizy stanowiska prezentowanego przez judykaturę Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych. Pozwoli to na poczynienie ustaleń, czy w tej kwestii wypracowane zostało jednolite podejście przesądzające o możliwości korzystania w postępowaniu cywilnym z dowodów sprzecznych z prawem. Istotnym będzie także wskazanie konkretnych środków dowodowych, które są możliwe do przeprowadzenia 70 K. Knoppek, Problem dowodów… op.cit., s. 122-123. 24 w świetle zapatrywania judykatury. Stosunkowo niewielka ilość orzeczeń wydanych w analizowanej materii pozwala na zaprezentowanie argumentacji, jaka legła u podstaw podejmowanych rozstrzygnięć. Zagadnienia poruszane w judykatach zasadniczo koncentrują się na dwóch kwestiach, a mianowicie dopuszczeniu dowodu w postępowaniu cywilnym z zapisu rozmowy utrwalonej poprzez urządzenie podsłuchowe oraz z zapisu rozmowy dokonanej przez jej uczestnika, ale bez wiedzy lub zgody pozostałych osób w niej uczestniczących. W takiej też kolejności tematycznej omówię stanowisko judykatury sformułowane na gruncie dopuszczalności dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem. W wyroku z 13.11.200271 Sąd Najwyższy rozważał obronę usprawiedliwionego interesu prywatnego polegającego na sporządzeniu i wykorzystaniu potajemnego nagrania z rozmowy jako przesłankę wyłączającą naruszenie dóbr osobistych. Orzeczenie to zapadło w wyniku kasacji wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6.07.199972, dlatego w pierwszej kolejności omówić należy orzeczenie sądu ad quem, co przyczyni się do kompletności rozważań odnośnie rozstrzyganej przez Sąd Najwyższy kwestii. Stan faktyczny sprawy poddanej pod osąd Sądu Apelacyjnego koncentrował się wokół roszczenia o ochronę dóbr osobistych naruszonych wskutek zainstalowania przez pozwaną (synową powódki) w kuchni mieszkania powódki, pod blatem stołu, urządzenia podsłuchowego. Pomiędzy pozwaną a jej mężem toczyła się sprawa o rozwód, a zapis tych rozmów pozwana przedstawiła w procesie rozwodowym i zamierzała w ten sposób wykazać nieprawdziwość zeznań teściowej i innych świadków zgłoszonych przez swojego męża. Sąd Apelacyjny wskazał na rozważania Sądu Wojewódzkiego, iż zainstalowanie podsłuchu w lokalu i nagrywanie rozmów prowadzonych przez powódkę a następnie wykorzystanie ich było działaniem bezprawnym oraz podniósł, iż nie można realizować prawa do obrony w procesie w sposób podstępny, sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Sąd ad quem, podzielając stanowisko sądu I instancji, podkreślił, że gromadzenie materiału dowodowego w procesie i prezentowanie go przez strony nie powinno odbywać się z naruszeniem zasad współżycia społecznego. Podkreślił, że pozwana decydując się na podsłuchiwanie i nagrywanie rozmów powódki z synem i innymi osobami kierowała się złym zamiarem, gdyż nie wiedziała jaka będzie treść tych rozmów i jakie zeznania złoży jej teściowa (powódka) w procesie rozwodowym. Taka metoda nie zasługuje na społeczną akceptację. Z kolei Sąd Najwyższy w swoich rozważaniach skupił się na przesłankach wyłączających bezprawność wykorzystywania podsłuchu. Jako punkt wyjścia uczynił obronę usprawiedliwionego interesu 71 I CKN 1150/00, Legalis. 72 I ACa 380/99, Legalis. 25 prywatnego, która może wyłączać bezprawność naruszenia dóbr osobistych, niemniej jednak nie usprawiedliwia prowadzonego podsłuchu. Sąd Najwyższy wskazał na tajemnicę komunikowania się zestawiając ją z art. 237 k.p.k. i art. 19 ustawy z dnia 6.4.1990 r. o Policji jako wskazówkę przy ocenie wyłączenia bezprawności w innych przypadkach podsłuchu, gdyż świadczą one o tym, w jakich sytuacjach ustawodawca dopuszcza możliwość wyłączenia tajemnicy komunikowania się. Nie jest to jednak ugruntowana linia orzecznicza. Tytułem przykładu wskazać należy na wyrok Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp. z 28.06.2016 73, w którym sąd ten dopuścił możliwość posłużenia się przez pracodawcę (podmiot prywatny) czynnościami operacyjnymi zarezerwowanymi wyłącznie dla organów ścigania w postaci łapówki kontrolowanej74. Prezes spółki powziął pogłoski o nielojalności jednego z jej dyrektorów (m.in. dochodziły do niego plotki, że ten dyrektor chciał z korzyścią dla siebie sprzedać psy stróżujące, bądź zamiast trzech zebrał tylko dwie oferty w procedurze przetargowej75), nie miał jednak na to dowodów. Wobec tego w porozumieniu z kontrahentem zdecydował się na wręczenie temu dyrektorowi łapówki kontrolowanej. Całe zdarzenie zostało nagrane przez tego kontrahenta i posłużyło jako podstawa do zwolnienia dyrektora z zastosowaniem art. 52 § 1 pkt 1 k.p. 73 VI Pa 23/16, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych, http://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/155505000003021_VI_Pa_000023_2016_Uz_2016-06-28_001 . 74Pojęcie łapówki kontrolowanej pojawia się na gruncie prawa karnego w kontekście kontroli operacyjnej (dalej jako: czynności operacyjne). Ustawą z 21.07.1995 o zmianie ustaw: o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych, o Policji, o Urzędzie Ochrony Państwa, o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 104, poz. 515) wprowadzono nowe instytucje prawne oparte na podstępie: prowokację policyjną (art. 19a ustawy Policji) – w postaci zakupu kontrolowanego (tzw. „transakcja pozorna”) i łapówki kontrolowanej oraz przesyłkę kontrolowaną (art. 19b ustawy o Policji). Zgodnie z art. 19a ust 1. ustawy o Policji w sprawach o przestępstwa określone w art. 19 ust. 1 czynności operacyjno-rozpoznawcze zmierzające do sprawdzenia uzyskanych wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz ustalenia sprawców i uzyskania dowodów przestępstwa mogą polegać na dokonaniu w sposób niejawny nabycia, zbycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione, a także przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej. Zgodnie z ust. 2 ww. artykułu czynności operacyjno-rozpoznawcze, o których mowa w ust. 1, mogą polegać także na złożeniu propozycji nabycia, zbycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione, a także przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej. Podjęcia takich czynności wymaga każdorazowo zgody Komendanta Głównego Policji, Komendanta CBŚ albo komendanta wojewódzkiego policji po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego miejscowo prokuratora okręgowego (art. 19a ust 3 ustawy o Policji). Prowokację policyjną (zakup kontrolowany i łapówkę kontrolowaną) wprowadzono także do katalogu uprawnień Centralnego Biura Antykorupcyjnego (ustawa z dnia 9.06.2006 o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym). Zgodnie z art. 19 ust 1 ustawy o CBA w sprawach o przestępstwa określone w art. 17 ust. 1, czynności operacyjno-rozpoznawcze zmierzające do sprawdzenia uzyskanych wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz wykrycia sprawców i uzyskania dowodów mogą polegać na dokonaniu w sposób niejawny nabycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub obrót są zabronione, a także przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej. Także i w niniejszym przypadku czynności te zarządza szef CBA po uzyskaniu pisemnej zgody Prokuratora Generalnego, którego bieżąco informuje o przebiegu tych czynności i ich wyniku (art. 19 ust 2 ustawy o CBA) 75 W uzasadnieniu omawianego wyroku brak jest jednak wskazania czy przebieg tej procedury był uregulowany jakimkolwiek aktem wewnętrznym obowiązującym w tej spółce i czy pracownik poniósł z tego tytułu, uprzednio, jakąkolwiek odpowiedzialność dyscyplinarną. 26 Sąd Okręgowy stwierdził, że dowodem w tym postępowaniu mogą być wszelkie dokumenty, nagrania czy maile, byleby służyły do wyjaśnienia istoty sprawy i nie dopatrzył się po stronie prezesa spółki jakiegokolwiek nadużycia w zakresie godności, czy czci pracownika. W ocenie sądu ad quem nie budziło żadnej wątpliwości dopuszczenie takiego nagrania jako dowodu oraz zastosowanie przez podmioty prywatne czynności operacyjnych. Sąd Okręgowy, analizując bezprawność wręczania przez podmioty prywatne łapówki kontrolowanej oraz utrwalania na potrzeby procesu tego zdarzenia, nie kierował się więc przepisami prawa karnego wyłączającymi bezprawność łapówki kontrolowanej. W ocenie Sądu Okręgowego stosowanie przez podmioty prywatne łapówki kontrolowanej co prawda godzi w konstytucyjną gwarancję prawa do prywatności, ale jest usprawiedliwione konstytucyjną gwarancją prawa do sądu. Istotnym jest stwierdzenie, że „pracodawcy mają prawo weryfikować swoje podejrzenia co do naruszenia obowiązków pracowniczych za pomocą nagrania danej sytuacji, bez wiedzy i zgody pracownika”. Uważna lektura tego judykatu prowadzi jednak do stwierdzenia, że pracodawca bezpośrednio nie dokonywał nagrania sytuacji, zaplanował jedynie wręczenie łapówki kontrolowanej, a cała sytuacja została zrealizowana oraz utrwalona przez kontrahenta. Prezes spółki nie był więc bezpośrednim uczestnikiem nagrywanej sytuacji. Dodatkowo wskazać należy, że weryfikowanie jest zgoła inną czynnością76, niż nagrywanie określonej sytuacji (a więc zmaterializowaniem jej przebiegu77). Abstrahując od stanowiska Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp., w oparciu o powołane wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego i Sądu Apelacyjnego w Warszawie, można wywieść stwierdzenie, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne posłużenie się w procesie dowodem z rozmów utrwalonych w wyniku zainstalowania podsłuchu. Istotnym jest przy tym wskazanie przepisów karnych regulujących dopuszczalność podsłuchu (operacyjnego i procesowego) jako wskazujących na tą klasę sytuacji, w których sam ustawodawca wyłącza jego bezprawność78. Podsłuch może być stosowany wyłącznie co do przestępstw o dużym ładunku społecznej szkodliwości, o którym decyduje także wartość dobra chronionego. Konstatacja ta zdawać się może tym bardziej zasadna, gdyż ustawodawca penalizuje posługiwanie się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem specjalnym 76 Pracodawca może dokonać weryfikacji pracownika poprzez wszczęcie odpowiedniego postępowania w celu wyjaśnienia określonych okoliczności. Postępowanie takie dokonywane jest w granicach obowiązującego porządku prawnego; por. uchwała SN z 30.05.1994, I PZP 9/04, OSNP 1994/2/26. 77 D. Korszeń, Zakres zakazu… op.cit., s.12. 78 W kontekście powołanego wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp. warto wskazać, że instytucja prowokacji policyjnej (rozumianej jako zakup kontrolowany i łapówka kontrolowana) stanowi ustawowy kontratyp w relacji do art. 235 k.k., który to przepis uznaje za czyn bezprawny - podstępne zabiegi kierujące przeciwko określonej osobie ściganie o przestępstwo, wykroczenie lub przewinienie dyscyplinarne. 27 w celu uzyskania informacji dla niego nieprzeznaczonej. W kodeksie karnym z 19.04.196979 znalazło to wyraz w art. 17280, natomiast obecnie obowiązujący kodeks karny z 6.06.199781 przewiduje art. 267, którego przedmiotem ochrony jest tajemnica korespondencji oraz bezpieczeństwo systemów informatycznych. Koniecznym jest zatem zwrócenie uwagi na te orzeczenia Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, które koncentrują się na wykładni art. 267 k.k. Analizie poddane zostaną te judykaty, które zostały wydane w oparciu o stan faktyczny związany przede wszystkim z wejściem w posiadanie informacji mogących posłużyć w toku innego postępowania. W pierwszej kolejności wskazać należy na postanowienie Sądu Najwyższego z 27.04.201682. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy oddalił kasację od wyroku utrzymującego w mocy wyrok sądu I. instancji uniewinniający oskarżoną, która zainstalowała urządzenie nagrywające w postaci dyktafonu w pokoju budynku Urzędu Skarbowego. Oskarżona uczyniła to w celu utrwalenia rozmów pracowników urzędu stosujących wobec niej lobbing pracowniczy. Uzyskany w ten sposób dowód zamierzała przedstawić w toczącej się sprawie pracowniczej. Sąd Najwyższy skrytykował zapatrywanie sądów obu instancji, zgodnie z którym „cel działania oskarżonej i możliwość wykorzystania zdobytych za pomocą podsłuchu danych w procesie sądowym przesądziły o nadaniu jej statusu osoby uprawnionej do pozyskania w ten sposób informacji”. Dalej wskazał jednak, że „utrwalenie przebiegu rozmowy osób trzecich dokonane przez osobę prywatną stanowi co do zasady dowód dopuszczalny w postępowaniu sądowym, niemniej wyraża pogląd, że okoliczność ta sama przez się nie kreuje uprawnienia do podsłuchu i nie wyłącza odpowiedzialności karnej sprawcy takiego czynu w perspektywie […] art. 267 § 3 k.k.”. Zaniechał jednak rozwinięcia argumentacji w zakresie dopuszczalności tak pozyskanego dowodu (z zastosowaniem podsłuchu) w postępowaniu jurysdykcyjnym, a w szczególności sprecyzowania czy chodzi o każde postępowanie sądowe, czy może toczące się tylko w sprawach karnych. Sąd Najwyższy zaznaczył, że zgodnie z art. 1 § 1 k.k. nie stanowi przestępstwa czyn, którego 79 Ustawa z 19.04.1969, Dz. U. z 1969, Nr 13, poz. 94; obowiązywał do 1.09.1998 r. 80 Art. 172 § 1 k.k. stanowi, że kto bez uprawnienia otwiera zamknięte pismo dla niego nie przeznaczone albo ukrywa lub niszczy cudzą korespondencję, zanim adresat się z nią zapoznał, albo przyłącza się do przewodu służącego do podawania wiadomości, albo podstępnie uzyskuje nie przeznaczoną dla niego wiadomość nadaną przy użyciu środków telekomunikacji podlega karze pozbawienia wolności do lat 2, ograniczenia wolności albo grzywny. § 2 tej samej karze podlega, kto tak uzyskaną wiadomość przekazuje. § 3 ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego, chyba że czyn dotyczy korespondencji lub wiadomości przeznaczonej dla instytucji państwowej lub społecznej. 81 Ustawa z 6.06.1997 r., t.j. Dz. U. z 2016, poz. 1137. 82 III KK 265/15, OSNKW 2016/8/54. 28 społeczna szkodliwość jest znikoma83. W tym kontekście odniósł się do motywacji sprawcy i wskazał, że „zachowanie oskarżonej było ze wszech miar usprawiedliwione i – co więcej – tylko ono dawało realną szansę na dostarczenie w sprawie pracowniczej dowodu wykazującego jej prawdomówność”. Sąd Najwyższy nie dopatrzył się więc żadnej karygodności w instalowaniu urządzenia służącego do utrwalenia obrazu lub dźwięku, pod warunkiem, że zdobyte w ten sposób informacje zostaną wykorzystane w innym postępowaniu, nie wykluczając postępowania cywilnego. Wskazać także należy na orzecznictwo sądów powszechnych sformułowane na tle art. 267 k.k., gdyż ze swej istoty ocenia ono z prawnokarnego punktu widzenia takie przypadki wejścia w posiadanie i wykorzystania określonych informacji, co do których nie jest się podmiotem uprawnionym. W szczególności Sąd Rejonowy w Oławie w wyroku z 9.02.201084 nie dopatrzył się przestępstwa z art. 267 § 2 k.k. w czynie polegającym na zainstalowaniu urządzenia pozwalającego na automatyczną rejestracje rozmów przychodzących na numer telefonu, którego jest się abonentem i uzyskania w ten sposób informacji, do których nie jest się uprawnionym. Rozmowy nagrywane były z gniazdka telefonicznego na dyktafon i rejestrowane na taśmie magnetofonowej. Celem utrwalania przez oskarżonego miały być pogróżki, jakie otrzymywał na swój numer telefonu. W tym czasie oskarżony był także w trakcie rozprawy rozwodowej i m.in. na potrzeby tego procesu przedłożył zapisy rozmów żony ze świadkami zarejestrowane na tym dyktafonie. Sąd meriti wskazał, że osoba uprawniona do otrzymania informacji może ją utrwalać w dowolny sposób, co uniemożliwia przypisanie występku z art. 267 § 2 k.k., gdyż posługuje się wówczas urządzeniem podsłuchowym w celu uzyskania informacji, do której jest uprawniony. Sąd Rejonowy wskazał także, że urządzenie zainstalowane przez oskarżonego nie różni się od dostępnych na rynku telefonów z funkcją nagrywania rozmów, a abonent ma pełne prawo do zapisywania prowadzonych rozmów telefonicznych. W ocenie sądu trudno byłoby rozróżnić sytuacje, do kogo będzie kierowana treść komunikatu, czy bezpośrednio do abonenta, czy członków jego rodziny lub omyłkowo do innej osoby. W judykacie tym sąd podkreślił, że odmowa uwzględnienia zapisu rozmów jako dowodu w procesie cywilnym nie przesądza wprost o naruszeniu norm prawa karnego. Natomiast trudno odmówić abonentowi numeru telefonu prawa do nagrywania rozmów kierowanych na jego linię abonencką, także dotyczących kwestii 83 Okoliczności określające społeczną szkodliwość czynu zostały określone w art. 115 § 2 k.k., zgodnie z którym przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu sąd bierze pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych przez sprawcę obowiązków, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia. 84 II K 16/10, Lex nr 1222207. 29 związanych z toczącym się postępowaniem cywilnym w trosce o poszanowanie prawa do rzetelnego procesu. Z kolei wyrokiem Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z 6.10.201585 warunkowo umorzono, na okres roku próby, postępowanie karne wobec oskarżonej, która w celu uzyskania informacji do których nie była uprawniona w postaci treści rozmów, a w tym rozmów telefonicznych prowadzonych przez swojego byłego partnera, założyła urządzenie podsłuchowe. Między oskarżoną a jej byłym partnerem toczyła się sprawa cywilna dotycząca sądowego ustalenia sposobu korzystania ze wspólnej nieruchomości. Podsądna podała, że urządzenie podsłuchowe zainstalowała w trosce o mienie jej syna podejrzewając, że jej były partner i jego nowa przyjaciółka (będąca prokuratorem) będą chcieli pozbawić ją prawa władania nieruchomością, wykorzystując przy tym swoje wpływy. Sąd stwierdził, że zachowanie oskarżonej wypełniało znamiona czynu zabronionego stypizowanego w art. 267 § 1 k.k. i art. 267 § 3 k.k., niemniej jednak odwołał się do motywacji sprawcy86, co zadecydowało o znikomym stopniu społecznej szkodliwości czynu i w konsekwencji zastosowaniu instytucji warunkowego umorzenia postępowania karnego (art. 66 § 1 k.k. i art. 67 § 1 k.k.). Koniecznym jest także przytoczenie postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 15.06.201687, w którym sąd ten oddalił zażalenie na postanowienie o umorzeniu przez Sąd Rejonowy w Kutnie postępowania karnego dotyczącego art. 267 § 3 i 4 k.k. polegającego na posłużeniu się telefonem komórkowym w celu dokonania nagrania rozmowy, do której osoba utrwalająca nie była uprawniona i ujawnienie jej innym osobom. Rozmowa została nagrana przez sąsiadkę, kiedy będąc z psem na spacerze przechodziła pod otwartym oknem sąsiadów usytuowanym na parterze i usłyszała negatywne wypowiedzi kierowane pod adresem swoim i swojej siostry. Postanowiła je nagrać przy pomocy telefonu komórkowego i przekazała je także siostrze. W ocenie obu sądów takie zachowanie nie wyczerpuje żadnego przestępstwa, 85 III K 242/15, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych, http://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/155020200001506_III_K_000242_2015_Uz_2015-10-06_001 . 86 Sąd Rejonowy podał, że „pozostawanie przez oskarżoną pod wpływem negatywnych emocji, głównie poczucia upokorzenia, typowego dla kobiety porzuconej dla innej partnerki, powodowały, że „zarzucalność” nagannego zachowania oskarżonej, którą ta tak nieskutecznie kwestionowała, a więc wina, ujawniła się w stopniu, który bez wątpienia nie był znaczny. Podobnie, stopień społecznej szkodliwości, mierzony nie tylko działaniem w poczuciu krzywdy, ale i nieznacznym rozmiarem uszczerbku, jaki spowodowało użycie urządzenia podsłuchowego i uzyskanie dostępu do treści rozmów prowadzonych przez oskarżonego (w istocie oskarżona nie podsłuchała żadnej rozmowy, w trakcie której mogłoby dojść do ujawnienia szczegółów intymnej relacji oskarżyciela posiłkowego z jego przyjaciółką, danych drażliwych czy okoliczności istotnych z punktu widzenia interesu procesowego realizowanego przez K. K. w postępowaniu cywilnym) jawił się w tych okolicznościach jako taki, który nie był znaczny”. 87 V Kz 305/16, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych http://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/152510000002506_V_Kz_000305_2016_Uz_2016-05-30_001 . 30 gdyż sąsiadka uzyskała w sposób najzupełniej przypadkowy (znajdując się na chodniku) informacje na swój temat wygłaszane przy otwartym oknie na parterze, bez podejmowania żadnych szczególnych działań. Informacje te mógł uzyskać więc każdy przechodzień znajdujący się w tym samym miejscu i czasie. Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie w wyroku z 7.06.201688 wskazał, że informacje, które w wyniku swego działania zebrała oskarżona (żona), miały potwierdzić, iż pokrzywdzony w sposób niewłaściwy odnosił się do ich wspólnych dzieci oraz zdradzał ją z inną kobietą, a te ostatnie ustalenia poczyniono także w postępowaniu rozwodowym jako podstawę przyjęcia winy pokrzywdzonego w rozkładzie pożycia małżeńskiego. Nie wyłącza to oczywiście bezprawności działania oskarżonej żony, lecz w sytuacji niewłaściwego i wysoce niemoralnego zachowania małżonka, które w społecznym odbiorze są oceniane gorzej aniżeli zachowanie oskarżonej zmierzającej potwierdzić ten stan rzeczy, w pewnym zakresie znajduje to usprawiedliwienie i przyczynia się do stwierdzenia, iż jej stopień winy nie był znaczny porównując to do stopnia winy w rozumieniu potocznym samego pokrzywdzonego męża. To, iż wykorzystała ona przedmiotowe nagrania w postępowaniu rozwodowym, w tym także ujawniła to świadkom, którzy w tym postępowaniu występowali, nie wpływa na odmienną ocenę jej stopnia winy. Sąd Rejonowy stwierdził, że czyn polegający na nagrywaniu pokrzywdzonego w użytkowanym przez niego samochodzie oraz w mieszkaniu przy pomocy urządzania podsłuchowego – bo taki charakter należało przypisać dyktafonowi, którym posłużyła się oskarżona w sytuacji, gdy w sposób niejawny, ukrywając go w tych miejscach dokonywała nagrań w celu podsłuchania rozmów pokrzywdzonego - wyczerpał znamiona czynu zabronionego z art. 267 § 3 k.k. Niemniej jednak sąd warunkowo umorzył postępowanie karne. Podobnie kazuistyczne jest stanowisko orzecznictwa w kwestii możliwości posługiwania się w postępowaniu cywilnym nagraniem rozmowy dokonanej przez jej uczestnika bez wiedzy lub zgody innych osób biorących w niej udział. Stanowisko takie jest wynikiem poglądu Sądu Najwyższego o braku istnienia absolutnego zakazu wykorzystywania w postępowaniu cywilnym dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem89. W szczególności w wyroku z 25.04.200390 Sąd Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością dowodu z zapisu rozmów telefonicznych pomiędzy małżonkami, które nagrywał mąż bez wiedzy żony. Warunkiem skorzystania z takiego materiału dowodowego jest brak skutecznego podważenia 88 IV K 682/14, Legalis. 89 K. Gajda-Roszczynialska, Kilka uwag… op.cit, s. 91-92. 90 IV CKN 94/01, PS 2004/12, s. 156. 31 autentyczności nagrania. Tłem niniejszej sprawy był konflikt małżonków odnośnie winy w przypisaniu rozkładu pożycia małżeńskiego i wykazaniu zachowania żony, która nie kwestionowała autentyczności tych nagrań, lecz jedynie powoływała się na niedopuszczalność tego dowodu. W ten nurt orzecznictwa Sądu Najwyższego wpisuje się treść postanowienia z 30.10.201391, które zapadło wskutek skargi kasacyjnej złożonej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 7.03.201392. Podstawą wywiedzenia skargi kasacyjnej było wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, a dotyczącego dopuszczenia w procesie cywilnym dowodu z nagrań bezpośrednich rozmów pracownika z przełożonym. Sąd I instancji, co zostało zaaprobowane przez sąd odwoławczy, oddalił wnioski dowodowe pracownika w zakresie przeprowadzenia dowodu z tych nagrań. Wskazał, że podstępne nagranie prywatnej rozmowy godzi w konstytucyjną zasadę swobody i ochrony komunikowania się. Stanął na stanowisku, że dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem nie powinny być w postępowaniu cywilnym co do zasady dopuszczane. Sąd Najwyższy natomiast odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wytykając jej autorowi brak sformułowania istotnego zagadnienia prawnego. Trzeba zasygnalizować, że obiter dictum Sądu Najwyższego w tej sprawie wskazywało na zgoła odmienny pogląd niż wyrażony przez sądy meriti. Sąd Najwyższy podniósł, że wskazane we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania kwestie nie wykraczają poza zwykłą wykładnię i stosowanie prawa. Na dosyć ogólnym poziomie stwierdził, że „to co w procedurze nie jest ograniczone (zakazane), może być przedmiotem dowodu”. W wyroku z 12.01.199993 Sąd Najwyższy przyjął możliwość przeprowadzenia dowodu z taśmy magnetofonowej utrwalającej rozmowę, co do której jedna ze stron zaprzeczyła, że w niej uczestniczyła. Walor dowodowy takiej taśmy magnetofonowej uzależnił jednak od jej stanu, treści zapisu, okoliczności i celów nagrania osoby, która dokonała zapisu. W sprawie tej powód domagał się zapłaty kwoty przekazanej byłej partnerce (pozwanej). Jako dowód wykazujący zasadność roszczenia przedstawił zapis rozmowy utrwalonej na kasecie magnetofonowej. Stan zapisu nie pozwolił jednak stwierdzić tożsamości osób, których rozmowę nagrano. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że z jednej strony stosowanie odpowiednio przepisów o dowodzie z oględzin ma na celu ustalenie autentyczności (stanu taśmy), z drugiej natomiast odpowiednie stosowanie przepisów o dowodzie 91 II PK 146/13, LEX nr 1430908. 92 VII Pa 47/13, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych http://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/155025000003515_VII_Pa_000047_2013_Uz_2013-03-18_001 . 93 I CKN 961/97, Legalis. 32 z dokumentów ma na celu ustalenie jej treści. Jeżeli więc jedna ze stron sporu kwestionuje udział w tak utrwalonej rozmowie, natomiast zapis na kasecie magnetofonowej nie daje podstaw do ustalenia kto faktycznie brał w niej udział, wówczas niezbędne jest wykonanie opinii biegłego sądowego. Jeżeli więc strona powołująca się na taki dowód nie wnioskowała o przeprowadzenie stosownej opinii, to jej treść nie może być brana pod uwagę, gdyż walor takiego dowodu został podważony. Istotne znaczenie będzie więc miał stan urządzenia, na którym utrwalono rozmowę oraz możliwość zidentyfikowania jej uczestników. Nieznacznie obszerniejszy wywód na temat wykorzystania w postępowaniu cywilnym dowodów uzyskanych przez pozwanego w sposób sprzeczny z prawem zawiera uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 28.06.201294. W toku postępowania przed sądami meriti przeprowadzono jako dowody wydruki komputerowe z sieci teleinformatycznej, wykorzystywanej w trakcie pracy przez pracownika w celach niezwiązanych jednak z wykonywaniem powierzonych mu obowiązków pracowniczych. Pracownik miał wiedzę, że system informatyczny jest monitorowany przez administratora bazy danych. Sąd Najwyższy skonstatował, że „w postępowaniu cywilnym dowody są uzyskane w sposób sprzeczny z prawem, jeżeli zostały zabrane bez wiedzy lub zgody osoby zainteresowanej, a nawet wbrew jej woli (skradzione), jeżeli zawierają informacje, które są ustawowo chronione, a osoba ta korzysta z prawa odmowy ich przedstawienia (art. 248 § 2, art. 293, 308 § 2, art. 309 k.p.c.)”. Wykorzystanie więc tych wydruków nie naruszało prawa do prywatności powoda, o czym ma decydować m.in. to, że nie zawierały one informacji odnośnie treści korespondencji pracownika wysyłanej za pomocą sieci internet. Kolejnym judykatem, istotnym z punktu widzenia niniejszego opracowania, jest wyrok Sądu Najwyższego z 22.04.201695, w którym rozważano kwestię dopuszczalności przeprowadzenia dowodu z nagrania rozmowy powoda z notariuszem, który nie był poinformowany o fakcie jej utrwalania. Na gruncie rozważanego problemu Sąd Najwyższy stwierdził, że brak zgody na wykorzystanie nagrania w celach dowodowych przed sądem cywilnym wymaga przeprowadzenia oceny czy dowód - ze względu na swoją treść i sposób uzyskania - nie narusza konstytucyjnie gwarantowanego (art. 47 Konstytucji) prawa do prywatności osoby nagranej, a jeżeli tak, to czy naruszenie tego prawa może znaleźć uzasadnienie w potrzebie zapewnienia innej osobie prawa do sprawiedliwego procesu (art. 45 Konstytucji). Sąd Najwyższy zwrócił przy tym uwagę na konieczność różnicowania oceny dopuszczalności dowodów z nagrań uzyskanych w sposób przestępczy, z naruszeniem