ELEKTRONICZNE GŁOSOWANIE W OPINIACH POLAKÓW POSTAWY I POGLĄDY NA TEMAT E-VOTING Magdalena Musiał-Karg Poznań 2020 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Publikacja powstała w ramach projektu „E-voting jako alternatywna procedura głosowania w elekcjach państwowych. Doświadczenia wybranych państw a per- spektywy wdrożenia e-głosowania w Polsce” – finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2014/15/B/HS5/01358). Recenzenci: Prof. dr hab. Arkadiusz Żukowski Prof. UJ dr hab. Maria Nowina Konopka Prof. UAM dr hab. Krzysztof Urbaniak Opracowanie graficzne: Pixel Group Copyright by: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Ul. Uniwersytetu Poznańskiego 5, 61-614 Poznań tel. 61 829 65 17 Poznań, 2020 ISBN: 978-83-66740-06-8 *** Niniejsza praca jest pierwszą z trzech monografii powstałych w ramach grantu „E-voting jako alternatywna procedura głosowania w elekcjach pań- stwowych. Doświadczenia wybranych państw a perspektywy wdrożenia e-głosowania w Polsce” – finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2014/15/B/HS5/01358). Pozostałe dwie publikacje (I. Kapsa, M. Musiał-Karg, „Alternatywne metody głosowania w opiniach Polaków. Postawy i poglądy względem wy- branych form partycypacji w wyborach”, Poznań 2020 oraz N. Lubik-Reczek, I. Kapsa, M. Musiał-Karg, „Elektroniczna partycypacja obywatelska w Polsce. Deklaracje i opinie Polaków na temat e-administracji i e-głosowania”, Po- znań 2020) są uzupełnieniem przedstawionych w niniejszej książce badań. Każda z prac dotyczy różnych elementów związanych z wykorzystaniem ICT we współczesnych demokracjach, obrazując ewolucję współczesnego pań- stwa w wyniku rozwoju nowych technologii. Tobiemu, z wdzięcznością za cierpliwość i wyrozumiałość w czasie pandemii... i za super inspirujące rozmowy o zmieniającym się świecie Pragnę wyrazić ogromną wdzięczność wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki. W pierwszej kolejności podziękowania składam moim Koleżankom i Kolegom z zespołu badawczego za niezwykle owocną współpracę w ramach kierowanego przeze mnie grantu. Szczególne podziękowania kieruję w stro- nę Izy Kapsy, której cenne uwagi i wskazówki były dla mnie nieocenionym źródłem inspiracji i motywacji. Wyrazy wdzięczności za bardzo pochlebne recenzje niniejszej pu- blikacji kieruję do Pani Profesor Marii Nowiny-Konopki z Uniwersytetu Jagiellońskiego, do Pana Profesora Arkadiusza Żukowskiego z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz do Pana Profesora Krzysztofa Urbaniaka z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, których krytyczne uwagi znacząco wpłynęły na kształt ostateczny tej książki. W szczególny sposób chciałabym podziękować moim Bliskim i Przy- jaciołom za niekończące się dyskusje o rzeczach politycznych, cyfryzacji i o wyborach podczas pandemii. Kochani, dziękuję za wszystkie przegada- ne godziny, za cierpliwość, a przede wszystkim za każde słowo motywacji i nieustanne wspieranie mnie we wszystkich(!) moich przedsięwzięciach (także tych nienaukowych ;-)). Dziękuję, że zawsze mogę na Was liczyć. Magdalena Musiał-Karg Spis treści Wstęp 12 Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań 18 1.1. / Wpływ nowych technologii na demokrację  � 19 1.2. / Głosowanie elektroniczne w literaturze przedmiotu  � 26 1.3. / Elektroniczne głosowanie – próba zdefiniowania  � 32 1.4. / Motywy implementacji głosowania elektronicznego  � 39 1.5. / Głosowanie elektroniczne w Polsce  � 42 1.5.1. E-głosowanie w polskim prawie wyborczym  � 42 1.5.2. E-voting w Polsce – pierwsze doświadczenia � 44 Metodologia  49 2.1. / Projektowanie badania  � 50 2.2. / Dobór i charakterystka próby   � 53 2.3. / Hipotezy badawcze  � 58 2.4. / Wskazanie analizowanych pytań i twierdzeń  � 60 2.5. / Metody analizy statystycznej  � 63 Elektroniczne głosowanie w opiniach Polaków. Analiza wyników badań 65 3.1. / Analiza danych według zmiennych demograficznych  � 67 3.1.1. Podstawowe statystyki opisowe mierzonych zmiennych ilościowych � 68 3.1.2. Płeć respondentów a postawy względem głosowania przez internet  � 70 3.1.3. Wiek respondentów a postawy względem głosowania przez internet � 75 3.1.4. Wykształcenie respondentów a postawy względem różnych form e-głosowania � 83 3.1.5. Miejsce zamieszkania respondentów a postawy względem głosowania przez internet � 91 3.1.6. Województwo zamieszkania respondentów a poglądy na temat głosowania przez internet  � 100 3.1.7. Status zawodowy respondentów a poglądy na temat głosowania przez internet  � 117 3.2. / Analiza danych według zmiennych politycznych  � 133 3.2.1. Sposób głosowania w wyborach 2015 r. a poglądy na temat głosowania przez internet  � 135 3.2.2. Poglądy polityczne a postawy względem głosowania przez internet  � 153 3.2.3. Sposób głosowania w momencie badania (wiosna/lato 2018) a postawy względem głosowania przez internet  � 169 3.2.4. Udział w wyborach do Sejmu i Senatu a postawy względem głosowania przez internet  � 188 3.3. / Wskaźniki poparcia dla e-voting  � 195 3.3.1. Analiza czynnikowa oraz analiza rzetelności � 196 3.3.2. Analizy z poziomem wskaźnika poparcia dla e-voting  � 196 Wnioski 211 Bibliografia 222 Wykaz tabel 230 Wykaz rysunków 232 Wykaz wykresów 233 Załącznik. Kwestionariusz ankiety 241 Załącznik. Informacja o projekcie 246 12 13Wstęp Wstęp Wstęp Współczesna demokracja podlega permanentnym prze- mianom, które są nie tylko efektem procesów globalizacyjnych, ale także rezultatem transformacji sposobów komunikacji mię- dzyludzkiej oraz powiązanego z tymi procesami rozwoju tech- nologicznego. Dynamiczny rozwój nowych technologii, w tym przede wszystkim internetu, przeniósł relacje społeczne i dużą część usług publicznych, a także działalności przedsiębiorstw wła- śnie w przestrzeń wirtualną. Nowe technologie informacyjne są już obecne w każdej przestrzeni funkcjonowania współczesnego człowieka, a szeroko rozumiana cyfryzacja stała się elementem łączącym wszystkie obszary życia społecznego, publicznego, go- spodarczego, politycznego. Procesy cyfryzacji prowadzą do trans- formacji państwa, które dzięki ICT może stawać się bardziej przy- jazne społeczeństwu i gospodarce, odpowiadając w ten sposób na potrzeby obywateli i przedsiębiorców. Oprócz ewidentnego wpływu nowoczesnych technologii na społeczeństwo, gospodar- kę, administrację czy edukację, rozwój technologii informacyj- nych i komunikacyjnych dotyka również w zauważalny sposób przestrzeń polityczną, a innowacyjne rozwiązania służą jako na- rzędzia sprawowania demokratycznej władzy. Zastosowanie nowych mediów daje nową jakość zjawiskom o charakterze politycznym, przekształcając m.in. realizację zasad demokratycznych, przeobrażając procesy informowania, komuni- kowania, mobilizacji czy partycypacji wyborczej. Warto przy tym zaznaczyć, iż nowe technologie stały się platformą działań infor- mujących, mobilizujących czy angażujących obywateli w procesy podejmowania decyzji politycznych. Rola ICT została uznana za tak wielce istotną, że niektórzy teoretycy – wprowadzając pojęcie elektronicznej demokracji - mówią wręcz o zmianie paradygma- tów w sposobie rozumienia systemu demokratycznego. Powszechne dzisiaj zastosowanie technologii informacyj- nych i komunikacyjnych przekłada się na jakość oraz intensywność procesów demokratycznych, przyspieszając je i usprawniając, a także stwarzając rządzącym i obywatelom nową perspektywę dla kształtowania dialogu demokratycznego. Dzięki zastosowaniu ICT do wspomagania partycypacji możliwe jest także przeciwdzia- łanie takim zjawiskom, jak dyskutowany obecnie kryzys demokra- cji, brak zaufania do rządzących, nikłe zainteresowanie polityką czy mała aktywność obywatelska. Jednym z niezwykle istotnych narzędzi e-demokracji (bę- dącym jednocześnie wyrazem realizacji zasady zwierzchnictwa narodu) jest głosowanie elektroniczne. To innowacyjne narzędzie udziału w wyborach i referendach jest coraz częściej dyskutowa- nym rozwiązaniem w wielu państwach Europy i świata. Idea wdro- żenia e-voting (szczególnie w formie zdalnego głosowania przez internet) stała się popularna w wielu państwach jako naturalne następstwo rozwoju technologicznego i procesów cyfryzacji. Najlepszym światowym przykładem w tym obszarze jest Estonia, gdzie z sukcesem zrealizowano strategię informatyzacji, której jednym z największych efektów było wprowadzenie już w 2005 r. głosowania przez internet. Od tego czasu głosowanie online było wielokrotnie stosowane w Estonii przy okazji wyborów lokalnych, parlamentarnych i elekcji do Parlamentu Europejskiego. Także inne państwa – Szwajcaria, Brazylia, Holandia, Wielka Brytania, Kanada, Australia – mają doświadczenia z e-głosowaniem. Nie ma żadnych wątpliwości, że pandemia Covid-19 stała się akceleratorem działań zmierzających do wdrożenia głosowa- nia internetowego. Państwa dotknięte pandemią koronawirusa – nie mogąc przeprowadzić bezpiecznych dla zdrowia obywateli wyborów - zaczęły rozważać wprowadzenie alternatywnych me- tod głosowania, wśród których – oprócz głosowania korespon- dencyjnego – wybory przez internet były jednym z najbardziej dyskutowanych pomysłów i rozwiązań. Mimo iż polskie prawo nie przewiduje możliwości głosowania 14 15Wstęp Wstęp przez internet w wyborach, to jednak co jakiś czas w debacie pu- blicznej dyskutowany jest temat e-głosowania. Po raz pierwszy taki pomysł pojawił się w 2007 r. w związku przedterminowymi wyborami parlamentarnymi. W ciągu ostatnich lat temat głoso- wania elektronicznego kilkakrotnie poruszany był przez polskich polityków (m.in. reprezentujących Platformę Obywatelską i ruch Pawła Kukiza), jednak nigdy nie zakorzenił się w polskiej debacie na tyle, by kolejne rządy podjęły poważniejsze kroki w kierunku wdrożenia e-voting w wyborach. Biorąc jednak pod uwagę roz- wój nowoczesnych technologii, dynamicznie zachodzące procesy cyfryzacji oraz pozytywne opinie społeczeństwa na temat alter- natywnych metod głosowania (co potwierdzają badania opinii publicznej), szukanie odpowiedzi na pytania o to, w jaki sposób Polacy postrzegają głosowanie przez internet, o korzyści i wady takiego rozwiązania, a także czy zagłosowaliby elektronicznie, gdyby mieli taką możliwość – wydaje się być zadaniem wartym naukowej eksploracji. Uzasadnienie to wydaje się być dodatko- wo wzmocnione niemożnością przeprowadzenia tradycyjnych wyborów (w lokalach wyborczych) podczas pandemii Covid-19, co zmusiło państwa do szukania nowych, alternatywnych i bez- piecznych rozwiązań. Głosowanie elektroniczne rozważane było jako jedna z możliwych opcji umożliwiających przeprowadzenie bezpiecznych elekcji. Podjęta w ramach niniejszej publikacji problematyka jest więc aktualna i wpisuje się w prowadzoną dyskusję nad zasto- sowaniem nowych technologii w polityce, nad rolą partycypacji obywateli oraz nad niwelowaniem skutków kryzysu współczesnej demokracji. Badanie problematyki związanej z e-głosowaniem jest tym bardziej istotne, iż w coraz większej liczbie państw Europy i świata dyskutowane są obecnie kwestie związane z wdrożeniem różnych form głosowania przez internet. Zaprezentowane wyniki badań mogą mieć więc nie tyl- ko znaczenie dla rozwoju nauki w kontekście wyzwań stojących przed współczesną demokracją, ale stanowić mogą także istotną wskazówkę dla elit politycznych, tworzących prawo wyborcze, czy specjalistów kształtujących systemy i-głosowania. Zakres rzeczowy niniejszej pracy wyznacza jej tytuł. Przed- miotem analizy są poglądy i deklarowane postawy Polaków na temat elektronicznego głosowania (a precyzyjniej głosowania za pośrednictwem internetu) rozpatrywane z perspektywy różnych zmiennych o charakterze demograficznym i politycznym. Tema- tem rozważań teoretycznych są zmiany, jakie dotykają współ- czesne demokracje w wyniku zastosowania ICT, ze szczególnym uwzględnieniem procedur głosowania w wyborach. Dotychcza- sowe doświadczenia państw, które wdrożyły lub mają doświad- czenia z zastosowaniem e-voting, są przyczynkiem do rozważań na temat możliwości zaimplementowania głosowania online w innych państwach – także w Polsce. Analiza przesłanek do adaptacji e-głosowania oraz interpretacja wyników badań opinii publicz- nej na temat możliwości korzystania z e-voting (badania zostały zaprojektowane i zrealizowane w ramach projektu badawczego) wskazują na duże walory heurystyczne takiego podejścia. Dzięki odwołaniu się do różnych schematów eksplanacyjnych praca jest więc nie tylko próbą analizy opinii Polaków na temat e-voting, ale także próbą odpowiedzi na pytanie o wpływ zmian wywołanych wykorzystaniem nowych technologii na procesy wyborcze. Rozległość zamierzenia badawczego, różnorodność opra- cowań naukowych i same badania nad elektroniczną demokracją oraz zastosowaniem ICT w procedurach wyborczych wymaga- ły zastosowania urozmaiconych metod i narzędzi, które stały się podstawą prowadzonej analizy. W toku postępowania badaw- czego zastosowano zarówno analizę ilościową, jak i jakościową. Oprócz przeglądu doświadczeń w zakresie wykorzystania głoso- wania elektronicznego, główna cześć pracy – o charakterze empi- rycznym – objęła analizę danych statystycznych zebranych pod- czas badań ankietowych przeprowadzonych w ramach projektu badawczego. Poza wspomnianymi już metodami skorzystano również z metody instytucjonalno-prawnej, która pozwoliła na 16 17Wstęp Wstęp analizę wybranych aktów prawnych. Posłużono się także gene- tyczną metodą historyczną, która była przydatna w kontekście ba- dania rozwoju i doświadczeń z e-voting. Struktura książki wspiera się na trzech rozdziałach. Pierwszy z nich ma charakter teoretyczny i dotyczy głosowania elektronicz- nego jako przedmiotu badań naukowych. Oprócz analizy wpływu nowych technologii na demokrację i system wyborczy, w roz- dziale przedstawiono podstawy teoretyczne związane z elektro- nicznym głosowaniem, najważniejsze definicje czy motywy, któ- re przyświecają państwom wdrażającym tego typu rozwiązania. W rozdziale zaprezentowane zostały także zagadnienia związane z e-głosowaniem w Polsce w kontekście legislacji w tym zakresie oraz pierwsze – bardzo skromne polskie doświadczenia z próbami głosowania przez internet. Rozdział drugi ma charakter metodolo- giczny. Oprócz warsztatu badawczego, wskazano w nim hipotezy i pytania badawcze, a także metody analizy statystycznej, na której opiera się cześć empiryczna. Rozdział zawiera także charakterysty- kę respondentów, którzy wzięli udział w badaniu. Rozdział trzeci – empiryczny – to analiza wyników badań na temat elektronicznego głosowania w Polsce. Badanie opinii respondentów przeprowadzone zostało według zmiennych de- mograficznych (płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, status zawodowy) i politycznych (sposób głosowania w wybo- rach 2015 r., poglądy polityczne, udział w wyborach). W rozdziale przedstawiony został także wskaźnik poparcia dla e-voting, który został stworzony w oparciu o wyniki badania statystycznego. Taka struktura publikacji pozwoliła odpowiedzieć na pyta- nie o to, jak internet wpływa na procesy demokratyczne (szcze- gólnie wybory), a przede wszystkim, jakie opinie mają Polacy na temat tej innowacyjnej metody głosowania. Opinie responden- tów pozwoliły nakreślić także, jakie wyzwania stoją przed polskimi władzami właśnie w kontekście wykorzystania nowych mediów w sprawowaniu demokratycznej władzy. Mimo iż problematyka szeroko rozumianej elektronicznej demokracji oraz elektronicznego głosowania jest coraz częstszym tematem rozważań polskich autorów, warto zaznaczyć, że do- tychczasowe polskie prace stanowią dopiero początek badań nad zastosowaniem nowoczesnych technologii w procedurach wybor- czych. W związku z tym istnieje konieczność prowadzenia dalszych, pogłębionych studiów nad ewolucją elektronicznych form sprawo- wania władzy oraz nad wykorzystaniem ICT w mechanizmach de- cyzyjnych. Niniejsza praca pomyślana została jako przyczynek do dalszych badań w obszarze wpływu technologii informacyjnych i komunikacyjnych na procedury wyborcze. W związku z niezwykle dynamicznym rozwojem ICT następne lata powinny dostarczyć ko- lejnych ciekawych materiałów badawczych, a prezentowana książ- ka powinna stać się inspiracją do ich naukowej eksploracji. 1.1. / Wpływ nowych technologii na demokrację 1.2. / Głosowanie elektroniczne w literaturze przedmiotu 1.3. / Elektroniczne głosowanie – próba zdefiniowania 1.4. / Motywy implementacji głosowania elektronicznego 1.5. / Głosowanie elektroniczne w Polsce 18 19Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Rozdział 1. Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań 1.1. / Wpływ nowych technologii na demokrację 1.2. / Głosowanie elektroniczne w literaturze przedmiotu 1.3. / Elektroniczne głosowanie – próba zdefiniowania 1.4. / Motywy implementacji głosowania elektronicznego 1.5. / Głosowanie elektroniczne w Polsce 1.1. / Wpływ nowych technologii na demokrację Zastosowanie nowych technologii informacyjnych i komu- nikacyjnych (New Information and Communication Technologies – NICT, Information and Communication Technologies – ICT) w prze- strzeni publicznej (głównie w celu wspomagania, przyspiesza- nia, usprawniania procesów demokratycznych) ma niebagatelny wpływ na demokratyczną formę rządzenia. Systematycznie zwięk- szająca się popularność, a także samo zastosowanie nowych tech- nologii w polityce, powodują, że mówi się współcześnie o konse- kwencjach tego zjawiska nie tylko dla przemian politycznych, ale także dla samej teorii demokracji (Porębski, 2012, s. 39). W pu- blikacjach poświęconych wpływowi technologii informacyjnych i komunikacyjnych na życie polityczne oraz na demokrację braku- je jednolitego podejścia do tych przeobrażeń. Niezaprzeczalnym jest jednak fakt, że zmiany będące konsekwencją użycia elektro- nicznych narzędzi komunikacji spowodowały, że dotychczas sto- sowane terminy określające zjawiska i procesy zachodzące w de- mokracji, zyskały nowe określenia jak: teledemokracja, wirtualna demokracja, cyberdemokracja, cyfrowa demokracja czy demokracja elektroniczna. Współczesna demokracja, działające w systemie demokra- tycznym instytucje, a także samo społeczeństwo stale ulegają ewolucji i postrzegane są dzisiaj przez pryzmat oddziaływania wła- śnie nowych technologii (Hague, Loader, 1999, s. 3; Becker, 1998, s. 343). Należy zauważyć, że równolegle z nowymi terminami okre- ślającymi „wspomagane przez ICT” formy demokracji, pojawiają się także nowe określenia narzędzi demokratycznego sprawo- wania władzy (e-wybory, e-referendum, e-konsultacje, e-petycje itd.). Wszystko to sprawia, że e-demokracja i e-narzędzia demo- kratycznego sprawowania władzy są nie tylko coraz bardziej po- pularnym tematem dyskusji politycznych, projektów rządowych, ale także cieszą się dużym zainteresowaniem społeczeństwa, sta- jąc się coraz częściej poruszanym tematem dociekań naukowych. 20 21Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Kenneth Hacker oraz Jan van Dijk (2000, s.1) uznali wykorzystanie technologii informacyjnych i komunikacyjnych (ICT) oraz komuni- kacji komputerowej (CMC) jako nowy rodzaj demokracji, nazywa- jąc ją demokracją cyfrową. Przyczynia się ona do wzmocnienia ak- tywnej partycypacji obywateli oraz wsparcia współpracy między aktorami politycznymi w komunikowaniu demokratycznym, bez ograniczeń czasowych lub przestrzennych. To ujęcie koncentruje się na wzroście partycypacji obywatelskiej, czyli na uczestnictwie obywateli w procesie podejmowania decyzji politycznych. W wyniku zastosowania nowych technologii w polityce, a zwłaszcza w celu wspomagania procesów demokratycznych, dochodzi do przeobrażeń nie tylko w samym sposobie przekazy- wania informacji, ale także w funkcjonowaniu dotychczasowych „tradycyjnych” narzędzi sprawowania władzy i decydowania po- litycznego, w partycypacji obywatelskiej czy wreszcie w sposobie realizowania zasad charakterystycznych dla sprawowania demo- kratycznych rządów. Dlatego istotną część badań nad demokracją stanowi poszukiwanie odpowiedzi na pytania o motywy imple- mentacji elektronicznego głosowania, chęć skorzystania z takiej formy partycypacji w wyborach czy skutki zastosowania e-voting1 we współczesnych państwach. Zauważyć należy, iż wynikiem zastosowania ICT jest zmiana w postrzeganiu fundamentalnych zasad demokracji (Maj, 2009, ss. 197-232). Oprócz dotychczasowego ich rozumienia, takie za- sady jak: suwerenność narodu, trójpodział władzy, pluralizm, kon- stytucjonalizm, praworządność czy ograniczone rządy większości (rządy większości z poszanowaniem praw mniejszości), zaczynają 1  W niniejszej publikacji pojęcie e-voting (e-głosowanie) stosowane jest zamiennie z terminem i-voting. Jest to wynikiem faktu, że współcześnie najbardziej popularną formą głosowania wspomaganego elektronicznie jest zdalne głosowanie interneto- we (Remote internet Voting). Autorka świadoma jest tego, że e-voting jest pojęciem szerszym od i-voting (i zaznacza to w rozdziale 1.3.). Jednak biorąc pod uwagę fakt, iż wyniki badań prowadzonych w ramach projektu wskazują, że respondenci trak- tują e-głosowanie głownie jako i-głosowanie, postanowiła w podobny sposób po- traktować oba terminy i przy analizie wyników badań stosuje oba terminy w sposób zamienny. funkcjonować w nieco, wydaje się, „unowocześnionym” wymia- rze. Obok tradycyjnych form realizacji tych zasad, pojawiają się nowe rozwiązania – oparte na nowoczesnych technologiach, co zilustrowane zostało na rysunku 1. (przerywana linia symbolizuje nowy, elektroniczny wymiar zasad), prezentującym najważniejsze zasady demokratyczne wraz z formami ich realizacji. Rysunek 1. Zasady demokracji a nowe technologie Źródło: M. Musiał-Karg, Elektroniczne referendum w Szwajcarii. Wybrane kierunki zmian helweckiej demokracji bezpośredniej, Poznań 2012, s. 52. Zasada suwerenności narodu wydaje się najważniejszą zasadą demokracji, która jest fundamentem i punktem wyjścia 22 23Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań wszelkich konstrukcji demokratycznych systemów władzy. Ter- min suwerenność narodu (Lubik, 2004, ss. 263-276) pojawił się już w średniowieczu i utożsamiany był z legitymizowaniem władzy monarszej. Obecne rozumienie demokratycznej zasady suweren- ności narodu nadał Jean Jacques Rousseau, wskazując za suwere- na lud, od którego miała pochodzić pełnia władzy. Zasada suwerenności realizowana jest za pośrednictwem instytucji demokracji przedstawicielskiej oraz bezpośredniej. Zwierzchnictwo narodu urzeczywistniane więc jest przede wszyst- kim w drodze form zbiorowego podejmowania decyzji –w wybo- rach i referendach. W kontekście wpływu ICT na realizację zasady zwierzchnictwa narodu, zaznaczyć należy, iż w wielu państwach – szczególnie w związku z ostatnimi doświadczeniami pandemii Covid-19 (i trudnościami w przeprowadzeniu wyborów w drodze tradycyjnego głosowania w lokalach wyborczych) – dyskutowane jest wprowadzenie różnych alternatywnych sposobów partycypa- cji w wyborach i referendach – tych rozwiązań, które oparte są na wykorzystaniu ICT (szczególnie internetu). E-głosowanie (a precyzyjniej – i-głosowanie) to forma uczestnictwa w elekcjach, która z powodzeniem stosowana jest w Estonii, gdzie za pośrednictwem internetu można głosować już od 2005 r. Bogate doświadczenia z głosowaniem elektronicznym ma także Szwajcaria, gdzie właściwie od początku nowego tysiąc- lecia zaczęto rozważać, testować i wdrażać głosowanie nie tylko internetowe (kantony Zurych, Genewa, Neuchâtel), ale także za pośrednictwem telefonów komórkowych – w drodze wiadomości tekstowych SMS (kanton Zurych). Podkreślić należy, że Szwajcarzy jako jedni z pierwszych rozpoczęli proces, zmierzający do imple- mentacji głosowania opartego na wykorzystaniu nowych techno- logii. Helwecki rząd rozpoczął proces wdrażania e-voting2 (a pre- cyzyjniej – i-voting) w 1998 r. (Braendli, 2005, s. 2). Pierwsze próby 2  W związku z tym, że projekty szwajcarskie w swoich oficjalnych nazwach miały słowo e-voting, autorka w przypadku szwajcarskich doświadczeń używa zamiennie określeń e-głosowanie oraz i-głosowanie. związane z wdrożeniem i-voting podjęto w 2003 r. w Genewie, a na- stępnie w Neuchâtel i Zurychu. W 2008 r. głosowanie online zostało rozszerzone na obywateli szwajcarskich mieszkających zagranicą, najpierw w Genewie, a potem w pozostałych kantonach (Musiał- -Karg, 2012, ss. 88-228). Do 2015 r. łącznie 13 kantonów (tworząc konsorcja) testowało trzy szwajcarskie systemy. Potem proces wdrażania wstrzymano, zlecając przygotowanie systemu Swiss Post (nieco szerzej o szwajcarskich i estońskich doświadczeniach w dalszej części niniejszego raportu oraz w kolejnych dwóch pu- blikacjach prezentujących wyniki badań (Musiał-Karg, Kapsa, 2020; Kapsa, Lubik-Reczek, Musiał-Karg, 2020). Jedną z najważniejszych zasad charakterystycznych dla państw demokratycznych jest zasada podziału władzy. Jak słusz- nie zaznacza Grzegorz Kuca, „współcześnie coraz częściej szuka się jej początków, wybiegając poza myśl polityczną II połowy XVII i XVIII w. związaną z takimi nazwiskami jak Locke czy Monteskiusz, sięgając przy tym do najdawniejszych czasów – początków pań- stwowości w Europie” (Kuca, 2014, s. 13). Przyjmuje się, że zasada podziału władzy polega na wyod- rębnieniu przynajmniej dwóch władz oraz odpowiadających im (realizujących ich zasady) grup organów, które są równorzędne względem siebie i żadne z nich nie odgrywają dominującej roli (Kuca, 2014, s. 14). Organy te powinny być od siebie niezależne, a w praktyce żaden z nich nie powinien przeważać nad pozosta- łymi. Zasada podziału zwykle przyjmuje formę trójdzielnej władzy państwowej (na władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowni- czą), a istotą takiej konstrukcji jest to, że ma ona zapobiegać prze- jęciu pełni kontroli nad państwem jednemu ośrodkowi. W kontekście zastosowania nowych technologii (szczegól- nie internetu) w przestrzeni publicznej zauważyć należy, iż orga- ny reprezentujące wszystkie trzy typy władzy, a więc także i sam sposób realizacji zasady separacji władzy – są także przedmiotem przeobrażeń jakościowych. W wyniku zastosowania ICT zmiany zachodzą w kilku obszarach funkcjonowania tych instytucji. Jedną 24 25Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań z nich jest proces informowania obywateli o działaniach osób re- prezentujących poszczególne organy władzy państwowej, a także o działalności konkretnych organów władzy. Instytucje polityczne prowadzą własne strony internetowe, za pośrednictwem których informują obywateli o swoim funkcjonowaniu. W tym miejscu zauważyć trzeba, że dzięki nowym technologiom zwiększają się możliwości docierania z przekazem do różnych grup odbiorców, co jest niezwykle istotne zarówno dla instytucji politycznych, jak i z perspektywy obywateli. Co więcej, dzięki interaktywności nowych mediów3 zmieniły się nie tylko realia informowania, ale także rzeczywistość komunikacyjna. Istotnym zmianom uległy „tradycyjne” sposoby porozumiewania między organami władzy a społeczeństwem, a także między politykami a obywatelami. Dzięki nowym technologiom ewoluują również procesy związane z mobilizowaniem i zaangażowaniem obywateli w życie publicz- ne. W wyniku coraz powszechniejszego stosowania ICT zmienił się dotychczas znany model komunikowania, bowiem użytkownicy e-narzędzi nie są już biernymi odbiorcami komunikatów – wręcz przeciwnie – nowe media umożliwiły interakcję (Stoppel, 2020, s. 73). Widać zatem, że nowe technologie nie tylko wpływają w istot- ny sposób na funkcjonowanie organów władzy (wyodrębnionych zgodnie z zasadą trójpodziału), ale także zmieniają procesy in- formowania, komunikowania czy partycypowania w procesach politycznych. Zmiany w realizacji szeroko rozumianej zasady trójpodziału odczuwalne są zatem nie tylko w ramach organów władzy, ale także przez obywateli, którzy mogą czerpać informa- 3  Nowe media są wynikiem procesu cyfryzacji, który definiowany jest jako „wszyst- kie te metody i praktyki społeczne związane z komunikowaniem się, reprezentacją i ekspresją, jakie rozwinęły się dzięki cyfrowemu, multimedialnemu, usieciowione- mu komputerowi, jak również wszelkie innowacje, jakie za sprawą komputera zosta- ły wprowadzone do innych mediów” (Lister 2009, s. 2). Terminu „nowe media” używa się także do scharakteryzowania nowej generacji cyfrowych, sieciowych informacji i technologii komunikacyjnych oraz ich otoczenia społecznego, obejmującego na- rzędzia programowo-techniczne, mające bezpośredni związek z funkcjonowaniem sieci lub ułatwiające gromadzenie i udostępnianie informacji w drodze komunikacji sieciowej” (Stoppel, 2020, s. 71). cje na temat poszczególnych organów, polityków itd., mogą się komunikować ze wspomnianymi aktorami politycznymi, a także mogą wywierać wpływ na skład np. organów władzy legislacyj- nej. Co więcej, w zakresie partycypacji wspomaganej przez ICT na- wiązać można także do wspomnianego wcześniej (przy zasadzie zwierzchnictwa narodu) głosowania elektronicznego. Oprócz organów legislatywy, egzekutywy czy władzy są- downiczej, także ugrupowania polityczne oraz różnorodne orga- nizacje ekonomiczne, społeczne, wyznaniowe itp. posiadają swoje oficjalne strony internetowe czy profile w mediach społecznościo- wych, stanowiące platformę informowania i komunikowania się z obywatelami. Fakt, iż różnorodne (obecnie praktycznie wszyst- kie) organizacje polityczne oraz sami politycy wykorzystują inter- net w relacjach z wyborcami świadczy o tym, iż demokratyczna zasada pluralizmu nabrała również szerszego wymiaru (Musiał- -Karg, 2012, s. 53). Pluralizm polityczny jako jedna z podstawo- wych zasad działania państw demokratycznych zakłada swobodę istnienia różnych grup społecznych, posiadających różne poglądy i interesy. Jeśli chodzi szczególnie o partie polityczne i polityków je reprezentujących, zauważyć należy, że technologie informacyj- ne i komunikacyjne umożliwiają ugrupowaniom informowanie o swoich postulatach programowych, a także prowadzenie kam- panii wyborczych w internecie. Zastosowanie nowych technologii oddziałuje także na realizację zasady mówiącej o poszanowaniu praw mniejszości w państwie demokratycznym. W demokracji decyzje zapadają większością głosów - decyduje głos większości, jednak kładzie się także nacisk na ochronę praw mniejszości. Wielu zwolenni- ków zastosowania ICT w przestrzeni politycznej uważa, że dzięki wykorzystaniu innowacyjnych narzędzi związanych z procesem decyzyjnym (np. e-petycji, e-inicjatyw ludowych, elektronicznych konsultacji), grupy mniejszościowe mają jeszcze większy dostęp i większe możliwości inicjowania procesu legislacyjnego w waż- nych dla nich kwestiach. Dodatkowo – jak wspomniano wcześniej 26 27Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań – proces komunikowania czy informowania na tyle przeobrażony został w wyniku zastosowania ICT, że także może zmieniać relacje pomiędzy grupami mniejszościowymi a większością parlamentar- ną, rządem, instytucjami politycznymi itd. Powszechne wykorzy- stanie tzw. e-narzędzi partycypacji w dużej mierze przełożyć się może na to, że żadna mniejszość nie będzie czuła się represjono- wana lub „pomijana” w społeczeństwie. Ten sam proces, polega- jący na dostosowywaniu niektórych elementów demokracji do poziomu rozwoju technologicznego, w praktyce dotyczy działań związanych z niemal każdą zasadą demokracji (Musiał-Karg, 2010, ss. 124-125). Charakterystyka zmian, jakie zachodzą w wyniku zastoso- wania nowych technologii w procesach związanych z różnorod- nymi aspektami respektowania fundamentalnych zasad demo- kracji nie pozwala na znalezienie jednego generalnego określenia dla tych przeobrażeń. Nowe technologie rozwijają się niezwykle dynamicznie, w konsekwencji czego tak samo szybko następują zmiany w ramach procesów demokratycznych, w instytucjach pu- blicznych czy w funkcjonowaniu samego społeczeństwa. Skłania to badaczy reprezentujących różne dyscypliny naukowe do po- dejmowania w swoich analizach coraz to nowych wątków związa- nych z dokonywanymi przeobrażeniami. 1.2. / Głosowanie elektroniczne w literaturze przedmiotu Pojawienie się w latach 90-tych minionego stulecia zarówno pojęcia, jak i założeń koncepcyjnych e-demokracji jest traktowane jako dowód na zmieniający się paradygmat demokratycznej for- my rządzenia. W opinii zwolenników wykorzystania ICT w życiu politycznym – dzisiejsza cywilizacja stoi w obliczu ery demokracji elektronicznej, która stanowi nową formę sprawowania władzy – opartą właśnie na wykorzystaniu narzędzi teleinformatycznych. Nadmienić warto za Mirosławem Lakomym, że „fenomen spo- łeczeństwa informacyjnego stanowi, z jednej strony, wyzwanie dla tradycyjnych mechanizmów demokracji, z drugiej natomiast, szansę na jej modernizację i przystosowanie do uwarunkowań XXI wieku. W tym kontekście, na styku nowoczesnych technologii oraz polityki powstały liczne koncepcje demokracji elektronicznej” (La- komy, 2013, ss. 135-136). Koncepcje e-demokracji zakładają, że ta forma sprawowania władzy wiąże się z wykorzystaniem nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Zastosowanie ICT przekłada się w istotny sposób na procesy polityczne, które w wy- niku nowych technologii ewoluują (Abramson, Arterton, Orren, 1988; Marczewska-Rytko, 2010, s. 25; Lakomy, 2013, ss. 137-138). Potwierdzają to liczne definicje – m.in. ta przyjęta przez Organi- zację Narodów Zjednoczonych, wedle której technologie infor- macyjne i komunikacyjne są narzędziami, ułatwiającymi procesy komunikowania oraz przetwarzania i przekazywania informacji, a także dzielenie się wiedzą za pomocą środków elektronicznych (UN GAID, 2009; McNamara, 2007; Gajowniczek, 2015, s.14). Charakteryzując wpływ nowoczesnych technologii na sys- tem demokratyczny, zaznaczyć trzeba, iż w literaturze odnoto- wuje się duże zróżnicowanie w zakresie pojmowania demokracji elektronicznej. Zwraca się uwagę, że dla określenia elektronicznej demokracji stosuje się m.in. następujące terminy cyfrowa demo- kracja, cyberdemokracja lub technodemokracja, jednak większość z nich rozumiana jest jako wykorzystanie technik elektronicznej komunikacji we wzmacnianiu demokratycznych procesów w pań- stwie. Zdaniem Tomasza Gajowniczka największym utrudnieniem w definiowaniu pojęcia e-demokracja jest permanentna zmien- ność internetu. Powoduje to, że z jednej strony elektroniczna demokracja rozumiana jest jako możliwość komunikowania się obywateli z instytucjami państwowymi (i odwrotnie) za pomocą internetu, a z drugiej strony postrzegana jest ona w kontekście działań, które dzięki internetowi stały się możliwe do realizacji lub się dzięki niemu pojawiły (media społecznościowe) (Gajowniczek, 2015, s. 22). Taki stan rzeczy potwierdza duży chaos definicyjny co 28 29Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań do wspomnianego terminu. Warto w tym miejscu nadmienić, że demokracja elektroniczna postrzegana może być przez pryzmat występowania w jej ramach działań o dwojakim charakterze: po pierwsze – odgórnych, do których zalicza się inicjatywy zapocząt- kowane przez rządzących; a po drugie – działania oddolne, czyli wszelkie inicjatywy podejmowane przez obywateli, a także orga- nizacje społeczne (Grodzka, 2009, s. 2). Badanie problematyki związanej z głosowaniem elektronicz- nym (e-voting) jest jednym z ważnych i bodaj najczęściej porusza- nych – szczególnie w ostatnich latach – tematów w eksplorowa- niu zagadnień związanych z demokracją elektroniczną. Wynika to z faktu, że w coraz większej liczbie państw Europy i świata rozważa się możliwości i konsekwencje wdrożenia elektronicznych form głosowania. Oprócz tego wiele państw ma już za sobą pierwsze próby testowania e-voting, a część z nich postanowiło się wycofać lub zaprzestać głosowania elektronicznego ze względu na błędy czy niedoskonałości natury technicznej (np. Szwajcaria, Austria, Holandia). Obecnie państwem, które utożsamiane jest z sukcesem strategii wdrożenia e-voting – i praktycznie 15-letniej już praktyki głosowania elektronicznego – jest Estonia. Jest to jedyne państwo w Unii Europejskiej, gdzie można głosować za pomocą interne- tu. Zaznaczyć należy, że w ostatnich wyborach parlamentarnych w marcu 2019 r., 27,9% wszystkich uprawnionych do głosowa- nia oddało głos elektronicznie (stanowili oni 43,8% wszystkich głosujących). Z kolei w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. 17,6% uprawnionych głosowało internetowo i stanowili oni 46,7% wszystkich uczestniczących w wyborach (Statistics abo- ut internet voting…). W roku 2020, w związku z wybuchem pan- demii Covid-19, zagadnienia związane ze zdalnym głosowaniem w wyborach państwowych stały się tematem wielu debat i analiz, ze względu na potrzebę zapewnienia wyborcom bezpiecznego udziału w głosowaniu. Bardzo szybkie rozprzestrzenianie się ko- ronawirusa, powodujące ogromny wzrost liczby zarażonych na całym świecie spowodował, że możliwość bezpiecznego zorgani- zowania wyborów w czasie, gdy konieczne było zachowanie dy- stansu społecznego i reżimu sanitarnego stanowiła niemałe wy- zwanie. Procedury wyborcze w czasie pandemii wzbudzały duże zainteresowanie nie tylko badaczy, ale rządów czy samych upraw- nionych do głosowania. Zaczęto się zastanawiać, w jaki sposób pokonywać ograniczenia i przeprowadzać bezpieczne wybory (czy tradycyjnie, za pośrednictwem głosowania korespondencyj- nego, hybrydowo czy wreszcie za pośrednictwem e-voting) (Krim- mer, Duenas-Cid, Krivonosova, 2020; Musiał-Karg, Kapsa, 2020b). Duże zainteresowanie badaczy głosowaniem elektronicz- nym, jeszcze przed 2020 r., widoczne było przede wszystkim w badaniach zachodnich. Problematykę demokracji elektronicz- nej i jej instrumentów (szczególnie elektronicznego głosowania) już od co najmniej kilkunastu lat poruszają m. in. Graeme Brown- ing (2005), R. Michael Alvarez oraz Thad E. Hall (2004, 2008), Law- rence K. Grossman (1995), Rosa Tsagarousianou (1998), Barry N. Hague i Brian Loader (1999), Robert Krimmer (2010; 2008; 2007), Alexander Prosser (2004), Norbert Kersting (2012) czy Alexander H. Trechsel (2002; 2007). Autorzy ci to tylko niewielka grupa zagra- nicznych badaczy analizujących różne wątki związane z wykorzy- staniem i wpływem ICT na demokrację, partycypację, administra- cję czy wreszcie procedury głosowania. Nadmienić jednak w tym miejscu należy, iż wielu z wymienionych autorów bada elektro- niczne głosowania głównie w Stanach Zjednoczonych, znacznie mniej miejsca poświęcając analizie doświadczeń związanych z do- tychczasowymi praktykami z e-głosowania w państwach europej- skich. Jeśli traktują już o konkretnych przykładach, to są to raczej studia dość ogólne, w których brakuje analizy i porównania e-gło- sowania w większej liczbie państw. Niezwykle ważną publikacją, która traktuje przekrojowo o doświadczeniach różnych państw świata (Niemcy, Austria, Bra- zylia, Indie, Estonia, Francja, Argentyna, Finlandia, Meksyk, Szwaj- caria, USA, Australia, Wenezuela) jest praca zbiorowa, której redakto- rami naukowymi są Ardita Driza Maurer and Jordi Barrat pt. E-Voting 30 31Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Case Law. A Comparative Analysis (2015). Publikacja zawiera rozdziały autorstwa uznanych ekspertów, którzy analizują głosowanie elektro- niczne zarówno w środowisku kontrolowanym (takich jak maszyny do głosowania w lokalach wyborczych), jak i niekontrolowanym (np. głosowanie internetowe), omawiając przy tym najważniejsze orzecze- nia sądowe, dotyczące głosowania elektronicznego i ich prawdopo- dobny wpływ na przyszły rozwój tej formy uczestnictwa w wyborach. Oprócz tego nie można nie wspomnieć o ważnych publi- kacjach, które systematycznie ukazują się po międzynarodowej konferencji E-Vote-ID. W każdej z prac pokonferencyjnych opubli- kowane są specjalistyczne teksty dotyczące doświadczeń związa- nych z wykorzystaniem e-głosowania (Electronic Voting. E-Vote-ID 2016; 2017; 2019; 2020). Analiza literatury przedmiotu prowadzi do wniosku, że naj- więcej opracowań na temat głosowania elektronicznego (a pre- cyzyjniej zdalnego głosowania internetowego) w Europie dotyczy dwóch państw – Estonii oraz Szwajcarii, które w największym za- kresie rozwinęły systemy głosowania internetowego. O ile w Es- tonii głosowanie elektronicznie jest wykorzystywane z sukcesem od wyborów lokalnych w 2005 r., o tyle w Szwajcarii po wielu te- stach i próbach głosowania internetowego zaprzestano wdraża- nia trzech projektów przygotowanych w kantonach Zurych, Ge- newa oraz Neuchâtel. W czerwcu 2019 r. kanton Genewa ogłosił, że wycofuje swój system ze skutkiem natychmiastowym, z kolei 5 lipca 2019 r. Swiss Post ogłosił, że testowany przez spółkę system nie będzie już dostępny dla kantonów. W pełni weryfikowalny sys- tem powinien być gotowy do 2020 r. Na posiedzeniu w dniu 26 czerwca 2019 r. Rada Federalna zwróciła się do Kancelarii Federal- nej o współpracę z kantonami w celu opracowania nowego sys- temu e-voting, który miałby być przedstawiony do końca 2020 r. (Musiał-Karg, 2020, s. 151). W przypadku Estonii można stwierdzić, że egzamin z wdrażania i praktykowania e-voting został zwieńczo- ny sukcesem, czego dowodem – jak wspomniano wcześniej – jest fakt, iż w wyborach w 2019 r. niemal połowa glosujących oddała głos internetowo. Warto przypomnieć, że system i-voting stoso- wany w Estonii umożliwia oddanie głosu za pomocą komputera podłączonego do internetu i e-dowodu osobistego albo też spe- cjalnej karty SIM i zindywidualizowanych kodów PIN. Zauważyć należy, iż większość prac poświęconych głoso- waniu elektronicznemu w Szwajcarii czy Estonii stanowi nie tyl- ko analizę doświadczeń związanych z wdrażaniem tego typu rozwiązań w obu państwach (pod względem legislacyjnym czy technologicznym), ale także wyników poszczególnych wyborów czy referendów w kontekście zasięgu korzystania z i-voting przez elektorat i jego wpływu na frekwencję. Najpopularniejsze prace dotyczące e-głosowania w Estonii stanowią publikacje autorstwa Kristjana Vassila (2016) i Mikhela Solvaka (2016), Priita Vinkela (2012), Ülle Madise (2006; 2011), Wolfganga Drechslera (2004), na- tomiast doświadczenia szwajcarskie badane są m.in. przez Nadję Braun (2006), Adritę Driza Maurer (2012), Alexandra H. Trechsela (2002; 2009) czy Uwe Serdülta (2010; 2016). Nadmienić należy, iż w ostatnich latach widać, że zagadnie- nie wpływu ICT na demokrację staje się coraz bardziej popular- nym przedmiotem badań również w Polsce. Badaczami podejmu- jącymi te zagadnienia są m.in. Leszek Porębski (2004; 2012), Maria Marczewska-Rytko (2002; 2010), Maria Nowina Konopka (2008), Daniel Mider (2008), Mirosław Lakomy (2013), Przemysław Maj (2009), Izabela Kapsa (2019, 2020) czy Magdalena Musiał-Karg (2016, 2020a). Mimo pojawiąjącej się na rynku wydawniczym co- raz większej liczby prac poświęconych wpływowi nowych techno- logii na demokrację, nadal brakuje – szczególnie w Polsce – kom- pleksowych analiz nad problematyką elektronicznego głosowania (jego uwarunkowań, możliwości wdrożenia, barier, szans na po- wodzenie, efektywności itd.). Niniejsza publikacja, prezentująca przede wszystkim wyniki badań realizowanych w ramach grantu badawczego poświęconego perspektywom wdrożenia e-voting w Polsce, pretenduje do wypełnienia części tej luki w badaniach nad e-demokracją i e-głosowaniem. 32 33Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań 1.3. / Elektroniczne głosowanie – próba zdefiniowania Elektroniczne głosowanie (określane jako e-voting) jest jed- nym z tzw. alternatywnych sposobów głosowania (obok głoso- wania korespondencyjnego), i stanowi jedno z narzędzi demo- kracji elektronicznej (Krimmer, 2010, s. 148; Musiał-Karg, 2010, ss. 156-157). E-voting w najprostszym ujęciu „oznacza głosowanie za pomocą środków elektronicznych” (Kaczmarczyk, Czajkowski, 2001). Technologiami elektronicznymi wykorzystywanymi w pro- cesach głosowania są przede wszystkim internet, telefonia, tele- wizja, platformy cyfrowe. Współcześnie głosowanie elektroniczne rozumiane jest głównie jako głosowanie przez internet. W wielu definicjach e-voting zaznacza się jednak, iż głosowanie wykorzy- stujące kanały elektroniczne jest pojęciem o szerokim znaczeniu, a techniki teleinformatyczne są wykorzystywane w systemie wy- borczym przynajmniej na trzech etapach: w procesie zbierania, opracowania i wizualizacji wyników przesyłanych z komisji wybor- czych, w których głosy oddaje się tradycyjnie – za pomocą kart do głosowania; w procesie przyjmowania i zliczania głosów; w zdal- nym głosowaniu przez internet. Zgodnie z „Zaleceniami Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich dotyczącymi prawnych, praktycznych standardów głosowania elektronicznego” (Recommendation Rec (2004)11) głosowanie elektroniczne może być podzielone na dwie główne kategorie: głosowanie zdalne oraz głosowanie w tzw. kio- sku. Zdalne głosowanie elektroniczne (Remote Electronic Voting) jest głosowaniem z wykorzystaniem mediów elektronicznych, przy czym akt głosowania może być dokonany z dowolnego miej- sca. Takie głosowanie polegać może na głosowaniu przez internet, wykorzystaniu wiadomości tekstowych, interaktywnej telewizji cyfrowej czy telefonów dotykowych. Głosowanie z kiosku polega na tym, że wyborca w celu zarejestrowania swojego głosu musi udać się do lokalu wyborczego lub innej wskazanej przez organy wyborcze lokalizacji. Wyborcy oddają głos elektronicznie – często za pomocą ekranów dotykowych. Głosy są zliczane na odrębnych urządzeniach znanych jako DRE machines (Direct Recording Elec- tronic machines – elektroniczne maszyny bezpośrednio rejestrują- ce/zapisujące), a następnie przekazywane do centralnego rejestru oddanych głosów. W literaturze specjalistycznej najczęściej wskazywane są dwa rodzaje e-głosowania: głosowanie elektroniczne (e-voting, tzw. e-głosowanie) oraz głosowanie internetowe (i-voting, tzw. i-gło- sowanie). E-głosowanie to pojęcie szersze znaczeniowo i zawiera w sobie formę głosowania internetowego. Głosowanie elektronicz- ne odnosi się także – jak już zostało wcześniej nadmienione – do wykorzystywania w procesie techniki wyborczej m.in.: telewizyj- nych platform cyfrowych, telefonii, internetu (Nowina Konopka; Skotnicki, 2018, ss. 76-79; Zbieranek, 2013, ss. 53-56). Głosowanie internetowe natomiast dzieli się na dwie kate- gorie: głosowanie w lokalu wyborczym (Internet Voting at the Pol- ling Place) lub głosowanie zdalne (Remote internet Voting). W tym pierwszym – wyborcy oddają głos w specjalnie do tego przygoto- wanym kiosku wyborczym z wykorzystaniem kanału, jakim jest in- ternet. Natomiast Remote Internet Voting jest zdalnym sposobem oddawania głosu, dzięki któremu wyborca głosuje bądź to z „kio- sku wyborczego” (tyle że znajdującego się poza lokalem wybor- czym), bądź z domowego komputera podłączonego do internetu. internetem przesyłane są dane do centralnej bazy danych z każ- dego z wymienionych typów stanowisk. Biorąc pod uwagę zastosowane rozwiązania technologicz- ne wyodrębnia się zwykle cztery typu głosowania elektronicznego. Zostały one przedstawione na rysunku 2. 34 35Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Rysunek 2. Typy głosowania elektronicznego Źródło: opracowanie własne. Pod względem zastosowanych rozwiązań systemy e-głoso- wania można podzielić na cztery typy: a. maszyny do głosowania (Direct Recording Electronic (DRE) voting machines) – bez opcji lub z opcją druku potwierdze- nia oddanego głosu (VVPAT - voter-verified paper audit trail). Maszyny DRE z opcją VVPAT dostarczają fizycznych dowodów oddania głosu; b. systemy OMR (Optical Mark Recognition systems) bazują na wykorzystaniu specjalnych skanerów, które rozpoznają głosy oddane przez wyborców na specjalnych kartach do głoso- wania (dostosowanych do odczytu przez skanery). Systemy OMR mogą funkcjonować jako: • centralne systemy liczenia głosów - wówczas karty do głosowania są skanowane i liczone w specjalnych cen- trach przeliczania głosów, oraz jako • systemy skanowania optycznego (precinct count opti- cal scanning (PCOS) systems) – wówczas skanowanie i przeliczanie kart do głosowania odbywa się w lokalu wyborczym, bezpośrednio po wprowadzeniu karty do głosowania (oddaniu głosu). c. drukarki głosów elektronicznych (electronic ballot printers (EBPs)) – urządzenia podobne do maszyn do głosowania, za pomocą których drukowane są specjalne karty (czytelne dla maszyn) lub znaczniki zawierające informację o wyborze do- konanym przez głosującego. Takie głosy są dostarczane do skanowania i automatycznie przeliczane. d. systemy głosowania internetowego, w których głosy za po- średnictwem internetu przekazywane są do centralnego ser- wera zliczającego głosy. Głosy oddawane mogą być zarówno z komputerów publicznych (maszyn do głosowania), tzw. kiosków wyborczych, jak i z dowolnego komputera z dostę- pem do internetu (Introducing Electronic Voting…). W literaturze przedmiotu przy omawianiu głosowania inter- netowego dzieli się je najczęściej na dwie kategorie: głosowanie w lokalu wyborczym (Internet Voting at the Polling Place) lub gło- sowanie zdalne (Remote Internet Voting). W tym pierwszym – wy- borcy oddają głos w specjalnie do tego przygotowanym kiosku wyborczym z wykorzystaniem komunikacji internetowej. Nato- miast Remote Internet Voting jest zdalnym sposobem oddawania głosu, dzięki któremu wyborca głosuje bądź to z „kiosku wybor- czego” (tyle że znajdującego się poza lokalem wyborczym), bądź z dowolnego komputera podłączonego do internetu. internetem przesyłane są dane do centralnej bazy danych z każdego z wymie- nionych typów stanowisk. 36 37Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Rysunek 3. Sposoby głosowania internetowego Źródło: N. Goodman, J.H. Pammett, J. DeBardeleben (2010). A Comparative Assess- ment of Electronic Voting. Prepared for Elections Canada by Canada-Europe Tran- satlantic Dialogue, https://www.elections.ca/content.aspx?section=res&documen- t=index&dir=rec/tech/ivote/comp&lang=e (data dostępu: 12.11.2020). Na rysunku 3. przedstawiono wybrane cechy (mocne i sła- be strony) trzech sposobów głosowania przez internet: głoso- wania internetowego za pomocą maszyn do głosowania umiej- scowionych w lokalu wyborczym, za pomocą kiosku wyborczego znajdującego się poza lokalem wyborczym oraz za pomocą zdal- nego głosowania online (z komputera lub telefonu komórkowe- go). Pierwszy sposób głosowania internetowego – w lokalu wy- borczym – gwarantuje wysoki poziom kontroli, zapewnia duży stopień bezpieczeństwa, ale jednocześnie w porównaniu do dwóch pozostałych głosowań internetowych jest mniej dostęp- ną metodą dla elektoratu (tzn. wyborca, żeby zagłosować, musi pójść do konkretnego miejsca przeznaczonego do głosowania). W przypadku zdalnego głosowania z kiosku wyborczego zapew- niony jest umiarkowany poziom kontroli (mniejszy niż w loka- lu wyborczym) i wysoki poziom bezpieczeństwa, a dodatkowo – kiosk wyborczy jest nieco bardziej dostępny dla przeciętnego wyborcy. Zaznaczyć przy tym należy, że sposób ten może gene- rować więcej problemów technicznych w porównaniu z głosowa- niem w lokalu. Zdalne głosowanie internetowe przeprowadzone za pomocą komputera czy telefonu komórkowego wydaje się być sposobem mniej narażonym na różnego rodzaju problemy techniczne (choćby z powodu małej liczby użytkowników – gło- sowanie z pośrednictwem komputera czy telefonu przeprowadza zwykle jego właściciel). Takie głosowanie z perspektywy wyborcy może być dokonane o dowolnej porze z dowolnego miejsca (jest zatem o wiele bardziej dostępne dla wyborcy niż dwa poprzed- nie sposoby głosowania). Dodać warto, że Remote Internet Voting gwarantuje o wiele niższy poziom kontroli i w tym sposobie nie można zapewnić bardzo wysokiego poziomu bezpieczeństwa – to występuje na poziomie pomiędzy niskim i umiarkowanym (Goodman, Pammett, DeBardeleben, 2010). Na rysunku 4. przedstawiono podział na najważniejsze for- my e-voting. Rozróżniając między formami demokracji przedstawi- cielskiej i bezpośredniej wymienić można dwa rodzaje głosowania elektronicznego: elektroniczne wybory (e-wybory) i elektroniczne referendum (e-referendum). Pod względem technologicznym – ten drugi rodzaj głosowania wydaje się być mniej skomplikowanym do wprowadzenia – głównie ze względu na zwykle dwie możliwe odpowiedzi w głosowaniu („Tak” lub „Nie”). W przypadku bowiem wyborów karta do głosowania jest zwykle bardziej skomplikowa- na i obszerniejsza co do treści niż karta referendalna. 38 39Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Rysunek 4. Elektroniczne głosowanie ze względu na formy głosowania powszechnego Źródło: opracowanie własne. Elektroniczne wybory można zdefiniować jako wybieranie przedstawicieli na stanowiska i urzędy publiczne w oparciu o wy- korzystanie nowoczesnych technologii komunikacyjnych i informa- cyjnych. Referendum elektroniczne (e-referendum) jest głosowa- niem powszechnym w określonej sprawie, w którym to głosowaniu obywatele oddają głosy nie w sposób tradycyjny – przy urnach wyborczych, ale przy użyciu nowoczesnych technologii teleinfor- matycznych – np. internetu czy telefonii cyfrowej, a także maszyn do głosowania. Elektroniczne referendum jest zwykle alternatywną metodą głosowania w referendach tradycyjnych. W zależności od zastosowanych technologii w procedurze głosowania, referendum może mieć charakter szerszy – e-referen- dum (głosowanie za pośrednictwem maszyn do głosowania, tele- wizji interaktywnej, krótkiej wiadomości tekstowej SMS czy interne- towego serwisu wyborczego). Natomiast gdy mowa o głosowaniu referendalnym wspomaganym internetem – wówczas takie głoso- wanie ma charakter węższy i nazywane jest i-referendum. I-referen- dum, jak wynika ze schematu, może być zdalne – oparte na tzw. Re- mote Internet Voting lub też przeprowadzane w lokalu wyborczym, gdzie maszyny do głosowania podłączone są do internetu (co po- maga zliczać głosy i przesyłać je do centralnej komisji wyborczej). 1.4. / Motywy implementacji głosowania elektronicznego Zgodnie z danymi Competence Center for Electronic Voting and Partitipation (E-Voting.CC GmbH) tylko kilka państw na świecie stosuje (lub jest na bardzo zaawansowanym etapie wdrażania) gło- sowanie elektroniczne. Doświadczenia w tym zakresie mają m.in. Austria, Australia, Brazylia, Estonia, Norwegia, Holandia, Indie, Ka- nada, Stany Zjednoczone, Szwajcaria. Z racji bardzo dynamiczne- go rozwoju internetu większość państw, które rozważa wdrożenie e-voting, koncentruje się raczej na tzw. Remote Internet Voting. Za- znaczyć należy, iż we wszystkich przypadkach państw, które rozwa- żają lub wprowadzają tę formę głosowania, zaznacza się, że ma być ono dodatkową – alternatywną wobec głosowania tradycyjnego formą uczestnictwa w wyborach czy referendach. Często planowa- ne jest, aby e-voting było wprowadzone jako druga – po głosowaniu korespondencyjnym – forma oddawania głosu w elekcjach. Rozważania nad zagadnieniem wdrażania e-głosowania prowadzą do analizy motywów i potencjalnych korzyści, którymi kierują się trzy – według Roberta Krimmera – najważniejsze grupy „beneficjentów” tego narzędzia: wyborcy, administracja i politycy (Krimmer, 2010). 40 41Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Ze strony wyborców najkorzystniejszą zmianą, jaką może przynieść głosowanie elektroniczne jest zwiększenie ich mobilno- ści. Elektroniczny system głosowania umożliwia bowiem oddanie głosu w dowolnym miejscu i w dowolnym czasie (w granicach określonych prawem) – nawet pozostając poza miejscem swoje- go zamieszkania. Ponadto dzięki nowym technologiom zwiększa się komfort oddawania głosów – wyborca już nie musi wycho- dzić z domu do lokalu wyborczego. Głosowanie elektroniczne (szczególnie internetowe) przynosi także korzyści osobom niepeł- nosprawnym, które często mają trudności z dotarciem do lokali wyborczych. Dzięki e-głosowaniu osoby z orzeczonym stopniem niepełnosprawności nie muszą już wkładać wysiłku, by np. zorga- nizować sobie transport do lokalu wyborczego, a mając dostęp do komputera z internetem bez opuszczania miejsca swojego za- mieszkania mogą uczestniczyć w głosowaniu. Z punktu widzenia administracji głosowanie elektroniczne ma potencjał przyspieszyć oraz zwiększyć dokładność przelicza- nia oddanych w wyborach czy referendach głosów. W tym kon- tekście zwraca się przede wszystkim uwagę na wyeliminowanie prawdopodobieństwa popełnienia błędu przez urzędników wy- borczych. Ponadto wprowadzenie elektronicznego systemu re- jestru wyborców mogłoby wyeliminować zdarzające się czasami przypadki wielokrotnego głosowania, a w państwach, gdzie jesz- cze nie wprowadzono e-głosowania (np. RIV) elektroniczny cen- tralny rejestr wyborców mógłby być zapewne pierwszym etapem na drodze do wprowadzenia i-voting (Rakowska, Rulka, 2011, s. 14). E-głosowanie oparte na elektronicznym centralnym reje- strze wyborców może przyczynić się do redukcji kosztów związa- nych z organizacją wyborów czy referendów. Argument ten jest uzasadniany tym, że przy okazji e-głosowania nie ma potrzeby angażowania do pracy w lokalach wyborczych dużej liczby urzęd- ników wyborczych, którzy są niezbędni, gdy wybory organizowane są tradycyjnie (przy urnach wyborczych). Jeśli chodzi o koszty związane z wdrożeniem e-voting, to jak już wspomniano powy- żej, opracowanie, przygotowanie i samo wdrożenie systemu elek- tronicznego głosowania w krótkiej perspektywie czasu wiąże się z wysokimi kosztami, które – jak argumentują zwolennicy e-głoso- wania – będą znacznie mniejsze w dłuższej perspektywie czasowej. Również politycy upatrują wielu korzyści we wdrożeniu systemów e-voting. Chodzi tu np. o zmianę w percepcji konkret- nych polityków czy ugrupowań: ci bowiem, którzy popierają roz- wój technologiczny i wprowadzanie nowinek technologicznych, by udogodnić wiele procedur obywatelom – postrzegani są jako bardziej otwarci, przyjaźni i innowacyjni. W ten sposób partie po- lityczne mogą kierować swoje działania na pozyskanie szersze- go elektoratu – np. wyborców z najmłodszych grup wiekowych. Prócz tego, politycy zdają sobie świetnie sprawę, że elektroniczne systemy głosowania przekładają się na szybszy dostęp do infor- macji na temat zwycięzcy wyborów, a przez to i stwarzają szansę na szybsze tworzenie koalicji itd. Dodatkowo, klasa polityczna po- kłada nadzieję w e-głosowaniu wierząc, że to rozwiązanie ma po- tencjał zwiększenia frekwencji wyborczej, od której zależeć może podział mandatów w parlamencie. Mimo iż nie ma dowodów na to, że wprowadzenie głosowania elektronicznego przekłada się na wzrost frekwencji wyborczej, to politycy wierzą, że dzięki e-gło- sowaniu będzie można zmienić strukturę wyborców i zwiększyć np. udział najmłodszych wyborców lub tych, którzy przebywają zagranicą. Z kolei wyższa frekwencja poprawić może wynik wy- borczy jednej, a jednoczenie może być niekorzystna dla innych ugrupowań. Wykorzystanie ICT w procedurach głosowania niesie za sobą przede wszystkim eliminację barier związanych z rzeczywi- stym oddaleniem wyborców od lokali wyborczych, a także wiele ułatwień zarówno dla administracji, jak i polityków, którzy wydają się mieć świadomość, że e-voting może przynieść im dodatkowy kapitał wyborczy. Dlatego też przyjęło się stwierdzenie, że wyko- rzystanie nowych metod w sprawowaniu demokratycznej władzy – szczególnie w procesie głosowania – stanowi swoistą rewolucję. 42 43Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań 1.5. / Głosowanie elektroniczne w Polsce W Polsce nie ma regulacji prawnych poświęconych e-gło- sowaniu, jak i możliwości technologicznych, które pozwalałyby na głosowanie przez internet w wyborach czy referendach ogól- nokrajowych. Warto jednak odpowiedzieć na pytania, czy polska konstytucja umożliwia wdrożenie tej formy uczestnictwa oraz czy mamy w Polsce jakikolwiek doświadczenia związane z wykorzy- staniem internetu w procesie decydowania politycznego. 1.5.1. E-głosowanie w polskim prawie wyborczym Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ani wyraźnie nie zezwala ani nie zabrania wprowadzenia głosowania za pośrednictwem inter- netu w wyborach. Można zatem zakładać, że e-głosowanie byłoby dopuszczalne na gruncie obecnie obowiązującej ustawy zasadniczej, bowiem pod względem charakteryzujących go cech jest ono podob- ne do już znanych i stosowanych w Polsce sposobów głosowania: ko- respondencyjnego oraz przez pełnomocnika. Wprowadzenie możliwości głosowania przez internet jest zawsze rozważane w kontekście zasad wyborczych. Najczęstszym przedmiotem debat na ten temat są zasady: powszechności, bez- pośredniości i tajności wyborów. Zasada powszechności wyborów wymaga od ustawodawcy przyjęcia takich rozwiązań, które ułatwiają, a tym samym zachęca- ją do korzystania z prawa głosu (czyniąc wybory jeszcze bardziej powszechnymi). W konsekwencji zasada ta winna być postrze- gana jako zobowiązanie do tworzenia rozwiązań ułatwiających korzystanie z prawa głosu, powinna nie tylko powstrzymywać się od ograniczania, ale wręcz zachęcać ustawodawcę do stosowania głosowania elektronicznego jako sposobu zachęcania uprawnio- nych do udziału w wyborach. Głosowanie przez internet –- wydaje się wpisywać w realizację tej zasady. Sporo obaw w związku z e-głosowaniem budzi realizowanie zasady bezpośredniości w wyborach. Wiąże się to przede wszyst- kim z niejednolitym pojmowaniem tego przymiotnika wyborcze- go przez konstytucjonalistów. Ogólnie przyjęte jest, że zgodnie z tą zasadą wyborca oddaje swój głos bezpośrednio na konkret- nego kandydata, decydując o składzie określonego organu przed- stawicielskiego (Garlicki, 1999, s. 6; Chmaj, Skrzydło, 2008, s. 47; Rzucidło, s. 76). Istnieją także opinie, że w ramach bezpośredniości wyborów mowa także o głosowaniu osobistym, na które składają się dwa elementy: głosowanie osobiste oraz głosowanie imienne (Chmaj, Skrzydło, 2008, s. 48; Rzucidło, ss. 76-77). Zgodnie z pol- skimi przepisami głosowanie elektroniczne nie narusza konsty- tucyjnej zasady głosowania bezpośredniego, bowiem zasada ta wymaga głosowania osobistego (czyli osobistego stawiennictwa w lokalu wyborczym). W tym zakresie istnieją więc obawy o to, czy aktu wyboru w rzeczywistości będzie dokonywać ten, kto nie ma do tego upoważnienia. W przypadku rozważań nad wdrożeniem głosowania za po- średnictwem internetu w Polsce należałoby także zwrócić uwagę na fakt, iż najwięcej kontrowersji w tym przypadku budzi kwestia tajno- ści głosowania. Niezaprzeczalnym jest, że największym wyzwaniem w kontekście implementacji głosowania internetowego będzie usta- nowienie odpowiednich zabezpieczeń w systemach głosowania. Bez wątpienia zmiany wprowadzone w polskim prawie wy- borczym stanowią nową jakość w utrzymaniu zasady powszech- nego prawa wyborczego i zapobieganiu wykluczeniu wyborców. Równie istotny jest fakt, że prace koncepcyjne i legislacyjne nad opracowaniem nowych procedur głosowania (w tym głosowania internetowego) są obecnie prowadzone (choć ich zakres jest ogra- niczony). Jest oczywiste, że Polska rozważyła rozpoczęcie szeroko zakrojonych badań nad elektronicznymi procedurami głosowa- nia, które wydają się być nieuniknione w przyszłości. Niewątpliwie państwa, które już przyjęły „modele elektroniczne” (np. Szwajcaria i Estonia), należy uważnie obserwować jako źródło cennych spo- strzeżeń. Opinia publiczna ostatecznie odzwierciedli gotowość wyborców do przyjęcia tych nowych trybów głosowania. 4544 Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań 1.5.2. E-voting w Polsce – pierwsze doświadczenia Temat wprowadzenia głosowania elektronicznego w Pol- sce pojawia się systematycznie przed każdymi wyborami parla- mentarnymi. Co więcej, w ostatnim czasie – jak zostało wspo- mniane wcześniej – ta forma udziału w wyborach wzbudziła większe niż wcześniej zainteresowanie ze względu na potrzebę przeprowadzenia bezpiecznych wyborów w czasie pandemii ko- ronawirusa w 2020 r. Warto więc naświetlić po krótce stosunek polskich polityków i ugrupowań politycznych do kwestii ewen- tualnego wdrożenia głosowania elektronicznego. Zaznaczyć należy, że stosunek polityków i partii politycz- nych do głosowania elektronicznego w Polsce wydawał się za- wsze bardzo pragmatyczny. Ich postawa przy tego rodzaju gło- sowaniu zależała przede wszystkim od potencjalnych przyszłych korzyści wyborczych w zakresie ich realizacji. Pierwsza poważna debata na temat możliwości wdrożenia głosowania interneto- wego miała miejsce dopiero w kontekście wyborów parlamen- tarnych w 2005 r., kiedy frekwencja była jedną z najniższych. Donald Tusk – ówczesny lider Platformy Obywatelskiej – zadeklarował, że w następnych wyborach parlamentarnych elek- torat będzie miał możliwość głosowania drogą elektroniczną. Tusk zapowiedział także wdrożenie głosowania przez internet tuż po przedterminowych wyborach parlamentarnych w Polsce w 2007 r. Wówczas – z faktu – przebywania dużej części wybor- ców PO poza granicami państwa – zdalne głosowanie w wybo- rach mogło przełożyć się na wzrost liczby głosów dla tego ugru- powania. Z kolei Jarosław Kaczyński – lider Prawa i Sprawiedliwości – podkreślał w tamtym okresie, że jest przeciwny wprowadze- niu głosowania elektronicznego w Polsce. Uważał, że głosowanie elektroniczne strywializuje tak ważny akt obywatelski, jakim jest głosowanie. Ponadto doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że wśród młodego elektoratu (korzystającego głownie z internetu) jego partia miała niewielkie poparcie wyborcze. W kadencji Sejmu RP przypadającej na lata 2007-2011 jed- nym z największych zwolenników wprowadzenia e-głosowania w Polsce był Wincenty Elsner - były poseł Ruchu Palikota. Elsner był przewodniczącym Parlamentarnego Zespołu Polska 2.0 i przy- gotował projekt nowelizacji kodeksu wyborczego. Elsner chciał wprowadzić głosowanie internetowe z wykorzystaniem ePUAP (elektronicznej Platformy Usług Administracji Publicznej). Projekt został skrytykowany przez ekspertów i specjalistów, w wyniku czego nie był procedowany. Warto nadmienić, że bodaj najbardziej „popularna” próba wykorzystania bardzo uproszczonej wersji elektronicznego gło- sowania miała miejsce w 2010 r. przed wyborami prezydenckimi. Po wyznaczeniu na forum partii Bronisława Komorowskiego i Ra- dosława Sikorskiego na kandydatów na urząd prezydenta, władze Platformy Obywatelskiej zdecydowały, że osobę, która miałaby być oficjalnym kandydatem na ten urząd, wybiorą członkowie par- tii w prawyborach. Po raz pierwszy więc w Polsce kandydat partii politycznej na urząd prezydenta RP został wybrany w drodze we- wnętrznych prawyborów. Ponadto kierownictwo partii zdecydo- wało o przeprowadzeniu głosowania w tej sprawie wykorzystując dwie metody głosowania: głosowanie korespondencyjnego i gło- sowanie za pośrednictwem internetu. Każdy z członków PO mógł zagłosować na jednego ze zgłoszonych w partii kandydatów. Kar- ty do głosowania dystrybuowane były do wszystkich członków PO za pośrednictwem miesięcznika Platformy Obywatelskiej „POgłos”. Karta do głosowania została wydrukowana na jednej ze stron magazynu. W numerze wyborczym „POgłos” znalazły się również dwie koperty. Jedna z nich zawierała kartę z unikalną nazwą użyt- kownika i hasło do logowania się na specjalnie przygotowanej do głosowania stronie internetowej. Po wprowadzeniu danych sys- tem otwierał stronę, na której polityk mógł zagłosować na odpo- wiedniego kandydata. Nazwa użytkownika i hasło dawały dostęp do systemu tylko raz. Nie było możliwości ponownego głosowania przy użyciu danych tego samego użytkownika. Prawo głosu miał 46 47Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań każdy członek PO, który został wpisany do centralnego rejestru członków partii. Członkowie PO, którzy zdecydowali się na tra- dycyjną metodę głosowania, musieli wyciąć kartę do głosowania z partyjnego magazynu „POgłos”, włożyć ją do załączonej koperty i przesłać pocztą na wskazany adres. Aby zapobiec podwójnemu głosowaniu (on-line i korespondencyjnie) polecono osobom gło- sującym korespondencyjnie dołączyć kopertę z kodami jednora- zowymi do koperty z kartą do głosowania. Osoby, które otworzyły kopertę z kodami, nie mogły przesłać pocztą ważnego głosu. Han- na Gronkiewicz-Waltz przewodniczyła komisji wyborczej, która 26 marca 2010 r. ogłosiła, że ​​21246 z 44759 członków partii oddało głos w prawyborach. Frekwencja w prawyborach na kandydata na urząd prezydenta wewnątrz PO wyniosła 47,47%. Wyborcy PO zdecydowanie preferowali głosować za pośrednictwem interne- tu niż korespondencyjnie. Drogą internetową zagłosowało 17 tys. wyborców w PO, natomiast głosów korespondencyjnych było ok. 4 tys. Na kandydata PO na prezydenta RP wybrano Bronisława Ko- morowskiego (Musiał-Karg, 2016, ss. 221-223). Warto nadmienić, że w roku 2011 – przed wyborami par- lamentarnymi – propozycję wprowadzenia i-głosowania zgłosił prezydent Bronisław Komorowski. Chęć umożliwienia wyborów za pośrednictwem internetu wyraziły także dwie partie politycz- ne w swoich programach wyborczych. Sojusz Lewicy Demokra- tycznej oraz Platforma Obywatelska. Obecnie największym zwo- lennikiem wprowadzenia głosowania internetowego jest ruch Kukiz’15. Można zauważyć, że od momentu pojawienia się na pol- skiej scenie politycznej w 2015 r. ruch ten promuje nie tylko narzę- dzia demokracji bezpośredniej, ale także zachęca do rozważenia zastosowania e-głosowania w wyborach i referendach państwo- wych, zakładając, że zwiększy to zainteresowanie i partycypację wyborców. Podsumowując, należy zauważyć, że w Polsce – prak- tycznie do roku 2020 nie odbyła się żadna poważna dyskusja na temat głosowania elektronicznego. Potwierdza to także analiza zawartości przekazów medialnych, którą wykonały Magdalena Musiał-Karg i Izabela Kapsa (2020). Wynika z niej, że głosowanie elektroniczne nie jest głównym tematem debaty nad wprowa- dzeniem alternatywnych metod głosowania. Co więcej, chociaż pandemia Covid-19 pobudziła dyskusję na temat nowych form uczestnictwa, nie udało się zwiększyć obecności głosowania elek- tronicznego w debacie medialnej. Warto w tym miejscu wskazać, że krótki epizod publicznej debaty na temat systemu zliczania głosów miał miejsce przy okazji wyborów samorządowych w listopadzie 2014 r. Wówczas w wyniku awarii systemu informatycznego w te- rytorialnych komisjach wyborczych wystąpiły problemy z oblicze- niem wyników w systemie, a także ze sporządzeniem protokołów z głosowania. W efekcie doszło do znacznych opóźnień z poda- niem zbiorczych wyników głosowania. Podsumowując niniejszą część publikacji, stwierdzić należy, że głosowanie elektroniczne i jedna z jego najpopularniejszych wersji – głosowanie za pośrednictwem internetu - jest niezwykle interesującym przedmiotem eksploracji naukowych, których wy- niki mogą być bardzo przydatne dla praktyków, ekspertów i po- lityków, zajmujących się obszarem innowacji wyborczych, wdra- żaniem alternatywnych metod partycypacji itp. Prezentowane tu zagadnienia nie były jeszcze podejmowane w Polsce w takim zakresie, jak podejmują to wykonawcy projektu „E-voting jako al- ternatywna procedura głosowania w elekcjach państwowych. Do- świadczenia wybranych państw a perspektywy wdrożenia e-gło- sowania w Polsce” – finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2014/15/B/HS5/01358). Temat, będący przedmiotem badań, jest aktualny i wpisuje się w prowadzoną dyskusję nad rolą partycypacji politycznej obywateli oraz nad niwelowaniem skut- ków kryzysu współczesnej demokracji, co uzasadnia podjęcie ba- dań nad tym zagadnieniem. Badania opinii publicznej na temat mechanizmów wprowadzania e-voting jako formy partycypacji w wyborach, legitymizacji, konkretnych technicznych rozwiązań, ich efektywności, a także potencjalnych korzyści czy zagrożeń – wydaje się być zamierzeniem w tym zakresie całościowym, wie- 48 49Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań Głosowanie elektroniczne jako przedmiot badań lowymiarowym i nowatorskim. Dodatkowo nakreślanie portretu potencjalnego e-wyborcy w Polsce wydaje się o tyle interesujące, że pozwoli odpowiedzieć na pytanie o to, jakie grupy społeczne są zwolennikami e-głosowania oraz które z nich byłyby skłonne wybrać taką formę uczestnictwa w głosowaniach powszechnych (gdyby takie rozwiązania były możliwe). Prezentowane w niniejszej publikacji wyniki badania empi- rycznego umożliwią nie tylko analizę opinii Polaków na temat wy- korzystania e-głosowania w wyborach, ale mogą stanowić podsta- wę do określenia kierunków rozwoju elektronicznej partycypacji w Polsce, gdzie wdrożenie tego typu rozwiązań dyskutowane jest od co najmniej kilku lat. Oddając publikację w ręce Czytelników, autorka wyraża nadzieję, że okaże się ona ważnym osiągnięciem naukowym o innowacyjnym charakterze, które pozwoli wypełnić lukę w badaniach nad e-głosowaniem w nauce polskiej, a także uzupełni dorobek zagraniczny o całościowe wielowymiarowe opracowanie na temat doświadczeń w zakresie wykorzystania ICT w procedurach wyborów powszechnych w Polsce. Rozdział 2. Metodologia  2.1. / Projektowanie badania 2.2. / Dobór i charakterystyka próby 2.3. / Hipotezy badawcze 2.4. / Wskazanie analizowanych pytań i twierdzeń 2.5. / Metody analizy statystycznej 50 51Metodologia Metodologia 2.1. / Projektowanie badania Badanie ankietowe zostało przygotowane i przeprowadzone jako część projektu realizowanego w ramach grantu badawcze- go pod tytułem „E-voting jako alternatywna procedura głosowa- nia w elekcjach państwowych. Doświadczenia wybranych państw a perspektywy wdrożenia e-głosowania w Polsce” – finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu OPUS (UMO- -2014/15/B/HS5/01358). Problemem badawczym projektu było za- stosowanie głosowania elektronicznego w elekcjach państwowych w wybranych państwach świata. Za cel pracy przyjęto dokonanie analizy porównawczej dotychczasowych doświadczeń w zakresie wykorzystania nowych technologii w procedurze wyborczej. Ana- liza ta obejmowała zarówno wymiar teoretyczny (w odniesieniu do prac koncepcyjnych czy legislacyjnych), jak i praktyczny (obej- mujący projekty pilotażowe i wdrażanie elektronicznych systemów głosowania) zastosowania technologii komunikacyjnych i informa- cyjnych (głównie internetu) w wyborach (e-voting). W szerszej per- spektywie głosowanie elektroniczne było rozpatrywane jako jeden z ważnych i coraz częściej dyskutowanych elementów partycypacji obywatelskiej, w tym e-partycypacji4. Głosowanie elektroniczne nie jest zagadnieniem szczegól- nie popularnym w debacie publicznej w Polsce. Zarówno politycy, dziennikarze, jak i eksperci, mimo powszechnej zgody co do ko- rzyści i konieczności stosowania narzędzi elektronicznych w admi- nistracji publicznej, nie podjęli jak dotąd tematu wprowadzenia tej metody głosowania w wyborach. W związku z tym, że zagadnienie to nie było podejmowane, również w badaniach opinii publicznej 4  E-partycypacja jest rozumiana jako angażowanie obywateli w proces podejmo- wania decyzji publicznych za pośrednictwem narzędzi opartych na wykorzystaniu internetu (Gil-Garcia, Gonzalez-Miranda, 2010). Wyróżnia się m.in. następujące na- rzędzia, służące rozwojowi e-partycypacji: e-konsultacje, e-zgromadzenia, e-gło- sowanie, e-panele, e-petycje, e-deliberatywne badanie opinii, i in. (Zissis, Lekkas, Papadopoulou, 2008). wyraźnie brakowało informacji na ten temat5. Dlatego w ramach działań projektowych postanowiono zbadać opinie Polaków i ich ewentualne preferencje odnośnie elektronicznej formy partycy- pacji w głosowaniach powszechnych. Posłużono się w tym celu badaniem sondażowym (metodą sondażową, przy wykorzystaniu technik ankietowania), uznając, że pozwoli ono na rozpoznanie wyznaczonych opinii respondentów w stosunku do określonych zjawisk społeczno-politycznych zachodzących w danym środowi- sku (Sudoł, 2012, s. 140). Badanym zjawiskiem była w tym przy- padku opinia na temat głosowania elektronicznego oraz ocena tej formy głosowania przez osoby badane. Stworzony na potrzeby badania anonimowy kwestionariusz ankiety został przygotowany w taki sposób, aby uzyskać jak naj- szerszy obraz badanego problemu. Nadmienić w tym miejscu na- leży, że najważniejszymi zagadnieniami badawczymi, jakie zostały podjęte przy realizacji projektu, były: motywy wdrożenia e-voting w wyborach, modele e-głosowania (remote electronic (internet) voting, electronic (internet) voting at the polling place), doświadcze- nia związane z wdrożeniem głosowania elektronicznego w wy- branych państwach, najważniejsze wyzwania, korzyści i trudności z tym związane, a także możliwości i perspektywy implementacji elektronicznego głosowania w Polsce. W związku z tym, tworząc kwestionariusz ankiety, zdecydowano przygotować taki zestaw pytań i twierdzeń, aby uwzględniały one zakres wcześniejszych badań realizowanych w państwach testujących lub stosujących e-voting, zakładając, że uzyskane tą drogą dane będę mogły sta- nowić podstawę m.in. diagnozy rzeczywistych potrzeb Polaków w zakresie wdrożenia nowych rozwiązań wyborczych i podniesie- nia stopnia dostępności głosowania w wyborach dla różnych grup wyborców. 5  Spośród wiodących ośrodków badania opinii publicznej w Polsce, tylko jeden – Centrum Badania Opinii Społecznej – dwukrotnie zajął się analizą opinii Polaków na temat głosowania elektronicznego. Pierwsze badanie wykonano w 2014 r. (CBOS, 2014), drugie już w 2019 r. (CBOS, 2019). 52 53Metodologia Metodologia Badanie ankietowe zostało zaprojektowane w taki sposób, by odpowiedzi udzielane na poszczególne pytania mogły być ana- lizowane pod kątem demograficznych cech respondentów oraz ich preferencji politycznych. Dzięki temu możliwe było sprawdze- nie, w jaki sposób te zmienne wpływają na postawę respondentów względem e-głosowania. Kwestionariusz ankiety składał się z 14 pytań merytorycznych (w tym w czterech pytaniach zastosowano zestaw twierdzeń, do których mieli ustosunkować się responden- ci) oraz 6 pytań metryczkowych. Metryczka zawierała pytania do- tyczące danych demograficznych osób badanych, takich jak: płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, województwo, status zawodowy. W części merytorycznej znalazły się cztery pytania o częstotliwość udziału w wyborach i preferencje polityczne (wy- rażane poparciem dla partii politycznych w ostatnich wyborach parlamentarnych oraz hipotetycznym w chwili przeprowadzania badania, a także poglądy polityczne na osi lewica-prawica), trzy pytania o korzystanie z internetu (czas spędzany w internecie, miejsce korzystania i urządzenie dostępowe) oraz siedem pytań dotyczących głosowania elektronicznego (definiowanie, opinie i oceny szans i zagrożeń, preferowane metody głosowania), w tym na tle innych metod głosowania oraz w kontekście elektronicznej administracji. Arkusz kwestionariusza ankiety dostępny jest w za- łączniku do publikacji. Zaznaczyć należy, że zgodnie z metodologią badań społecz- nych – przed właściwym badaniem ankietowym przeprowadzone zostało badanie pilotażowe na grupie obejmującej 90 osób. Bada- nia pilotażowe umożliwiły weryfikację sposobu prowadzenia ba- dań właściwych, jak i weryfikację przygotowanego kwestionariu- sza ankiety (między innymi pod kątem zrozumienia pytań przez osoby badane, sprawdzenia poprawności kategorii pytań, a także kafeterii odpowiedzi). Na podstawie pilotażu możliwa była korek- ta opracowanego kwestionariusza ankiety. 2.2. / Dobór i charakterystka próby   Badanie zostało przeprowadzone w okresie między kwiet- niem a czerwcem 2018 r. w całej Polsce. Próba osób badanych liczyła 1716 Polaków i została dobrana w sposób kwotowy, z uwzględnieniem cech demograficznych populacji. Następnie, uwzględniając płeć i wiek, ustalono liczebność próby względem populacji. Dobór badanych, po spełnieniu tych kryteriów odbywał się metodą kuli śniegowej. Większość respondentów dobranych w ten sposób wypełniła papierową wersję kwestionariusza ankie- ty. Możliwe było także skorzystanie z wersji elektronicznej dostęp- nej dla wszystkich użytkowników sieci. Projektując badanie założono, że badana próba winna być re- prezentatywna przedmiotowo (kwotowo), czyli jej skład pod wzglę- dem wybranej cechy respondentów powinien w znacznej mierze odpowiadać rzeczywistemu składowi populacji. Zaznaczyć jednak należy, iż podczas badań ankietowych - poza papierowym kwestio- nariuszem ankiety wypełnianym przez respondentów dobranych w sposób kwotowy, udostępniono elektroniczną wersję ankiety, która była dostępna dla wszystkich użytkowników sieci. W związku z tym ostateczna liczba osób badanych uległa zwiększeniu. Spośród cech demograficznych, jakie ustalono podczas badania, każda miała uzasadnienie nie tylko w charakterystyce próby (płeć, wiek, miejsce zamieszkania), ale także w specyfice badanego zagadnienia (wykształcenie, status zawodowy). Dlate- go w metryczce, poza danymi demograficznymi znalazły się py- tania o miejsce zamieszkania, wykształcenie i status zawodowy. Założono bowiem, że fakt zamieszkania na terenach miejskich czy też wiejskich – może do pewnego stopnia determinować opi- nie respondentów na temat wykorzystania narzędzi działających w oparciu o wykorzystanie internetu (dostępność bowiem do in- frastruktury internetowej na obszarach wiejskich może różnić się od dostępności do sieci internetowej w miastach). Również wy- kształcenie potraktowano jako czynnik mogący różnicować za- 54 55Metodologia Metodologia równo oceny, jak i chęć korzystania z nowych technologii. Podob- nie przyjęto w przypadku zmiennej, jaką jest wiek – założono, że opinie i postawy względem głosowania przez internet mogą być odmienne w różnych grupach wiekowych. Badaniem objęta została grupa 1716 respondentów, z któ- rych 954 stanowiły kobiety (55,59%) oraz 762 mężczyźni (44,41%). Podział respondentów według płci zawiera wykres 1. Wykres 1. Płeć osób badanych (%) Źródło: opracowanie własne. Struktura wiekowa badanych przedstawia się następująco: w grupie najmłodszych respondentów w wieku 18-24 lata znala- zły się 263 osoby (15,33% całej próby), osób w wieku 25-34 lata było 321 (18,71%), najliczniejszą grupę stanowili respondenci w wieku 35-44 lata (339 osób; 19,76% całej próby), osób w wieku 45-54 lata było 246 (14,34%), a w wieku 55-64 lata – 243 osoby (14,16%), w najstarszej grupie osób powyżej 65 roku życia znalazły się 304 osoby (17,72% próby). Szczegółowe dane przedstawione są na wykresie 2. kobiety 56% mężczyźni 44% Wykres 2. Wiek osób badanych Źródło: opracowanie własne. Jak widać na wykresie 3., pod względem wykształcenia najlicz- niejszą grupę stanowiły osoby z wykształceniem średnim lub police- alnym – 681 (39,69% całej próby), a także z wykształceniem wyższym (ukończone studia licencjackie lub magisterskie) – 836 respondentów (48,72%). Osoby z wykształceniem zawodowym (150 osób) stanowiły 8,74% próby osób badanych, a osoby z wykształceniem podstawo- wy lub gimnazjalnym oraz osoby bez wykształcenia stanowiły łącznie niecałe 2% osób badanych – odpowiednio 30 i 2 osoby. Wykres 3. Wykształcenie respondentów (%) Źródło: opracowanie własne. 0 50 100 150 200 250 300 350 400 18-24 lata 25-34 lata 35-44 lata 45-54 lata 55-64 lata pow. 65 lat bez wykształc. podstaw./gimnazj. zawodowe średnie/policealne wyższe braki 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 56 57Metodologia Metodologia Pod względem miejsca zamieszkania, dokonano podziału na następujące kategorie: wieś; miasto do 20 tys. mieszkańców; mia- sto 20-100 tys. mieszkańców; miasto 100-200 tys. mieszkańców; miasto 200-500 tys. mieszkańców; miasto powyżej 500 tys. miesz- kańców. W badaniu wzięło udział 536 mieszkańców wsi (31,24% całej próby) oraz 253 (14,74%) mieszkańców małych miast do 20 tys. Mieszkańcy większych polskich miast byli reprezentowani przez następujące grupy: miasta od 20 do 100 tys. mieszkańców – 215 osób badanych (12,53%); miasta od 100 do 200 tys. miesz- kańców – 162 osoby (9,44%); miasta liczące od 200 do 500 tys. mieszkańców – 248 osób (14,45%); miasta pow. 500 tys. mieszkań- ców – 293 respondentów (17,07%). Graficzną prezentację danych dotyczących miejsca zamieszkania zawiera wykres 4. Wykres 4. Miejsce zamieszkania respondentów 536 253 215 162 248 293 9 wieś miasto do 20 tys. mieszk. miasto od 20-100 tys. mieszk. miasto od 100-200 tys. mieszk. miasto od 200-500 tys. mieszk. miasto pow. 500 tys. mieszk. braki 0 100 200 300 400 500 600 Źródło: opracowanie własne. Przy doborze próby osób badanych został uwzględniony również podział administracyjny Polski. Respondenci reprezen- towali wszystkie województwa. Z poszczególnych województw uzyskano reprezentację osób badanych w następującej ilości (kolejność alfabetyczna): województwo dolnośląskie – 78 osób (4,55% badanych); kujawsko-pomorskie – 75 (4,37%); lubelskie – 58 (3,38%); lubuskie – 64 (3,73%); łódzkie – 80 (4,66%); mało- polskie – 101 (5,89%); mazowieckie – 180 (10,49%); opolskie – 30 (1,75%); podkarpackie – 164 (9,56%); podlaskie – 111 (6,47%); pomorskie – 24 (1,4%); śląskie – 148 (8,62%); świętokrzyskie – 84 (4,89%); warmińsko-mazurskie – 99 (5,77%); wielkopolskie – 209 (12,18%); zachodniopomorskie – 201 (11,71%). Dane z podziałem na województwa zostały zaprezentowane na wykresie 5. Wykres 5. Województwa zamieszkania respondentów 0 50 100 150 200 250 zachodniopomorskie mazowieckie wielkopolskie lubuskie warmińsko-mazursk ie opolskie podlaskie podkarpackie świętokrzyskie kujawsko-pomorskie pomorskie łódzkie śląsk ie dolnośląsk ie małopolskie Źródło: opracowanie własne. Ostatnią zmienną badaną w metryczce był status zawodo- wy osób badanych. Wśród respondentów najwięcej osób wska- zało, że pracuje zawodowo na pełnym etacie (również w rodzin- nym gospodarstwie domowym) – 705 (41,08%). Niecałe 30% całej próby (506 osób) zadeklarowało, że uczy się w szkole lub studiuje na wyższej uczelni. Z kolei 203 osoby (11,83%) zadeklarowały, że są na rencie lub emeryturze. 124 osoby (7,23% próby) stanowiły 58 59Metodologia Metodologia osoby prowadzące własną działalność gospodarczą, a 100 osób (5,83%) odpowiedziało, że pracuje dorywczo. Wśród badanych znalazły się także osoby bezrobotne (30 osób, 1,75%) oraz zajmu- jące się domem lub wychowujące dzieci (39; 2,27%). Wykres 6. Status zawodowy respondentów 0 100 200 300 400 500 600 700 800 pracuję zawodowo na pełnym etacie, również w rodzinym gospod. domowym prowadzę własną działalność gospod. zajmuję się domem/wychowaniem dzieci jestem na rencie/emeryturze uczę się w szkole/studiuję w wyższej uczelni jestem bezrobotny/a pracuję dorywczo Źródło: opracowanie własne. 2.3. / Hipotezy badawcze W ramach realizowanych badań sformułowano dwie główne hipotezy badawcze. H1. Postawy i opinie Polaków na temat głosowania elektro- nicznego oraz wykorzystania tego narzędzia w wyborach różnią się w zależności od wybranych demograficznych cech respondentów. W związku z tym, że za szczególnie ważne uznano takie zmienne, jak: wiek, wykształcenie czy miejsce zamieszkania, po- stanowiono sformułować hipotezy pomocnicze skoncentrowane właśnie na ww. zmiennych. H.1.1. Osoby reprezentujące młodsze grupy wiekowe lepiej oceniają głosowanie elektroniczne i są bardziej skłonne skorzystać z tej formy uczestnictwa w wyborach w porównaniu do starszych osób ankietowanych. H.1.2. Osoby lepiej wykształcone (posiadające wyższe wy- kształcenie) są bardziej otwarte na nowe rozwiązania związane z e-głosowaniem w elekcjach państwowych. Dostrzegają także więcej korzyści, ale i są bardziej świadomi zagrożeń związanych z głosowaniem przez internet. H.1.3. W porównaniu do mieszkańców terenów wiejskich – osoby mieszkające w miastach (szczególnie dużych miastach) mają bardziej pozytywne nastawienie względem i-voting i byłyby bardziej skłonne skorzystać z takiej możliwości partycypacji w wyborach. H.1.4. Między opiniami mieszkańców województw zachod- nich i północnych (gdzie wyborcy są bardziej liberalni) oraz woje- wództw wschodnich i południowych (gdzie wyborcy są bardziej konserwatywni i przywiązani do tradycji) mogą występować róż- nice w opiniach na temat innowacji wyborczych oraz w poparciu dla e-voting. H.1.5. Aby nakreślić całościowy obraz poglądów na temat e-voting, odpowiedzi respondentów rozpatrywano także w kon- tekście płci i statusu zawodowego. Nie zakładano w tych przypad- kach istotnych różnic wynikających właśnie z wpływu wymienio- nych czynników. H2. Postawy i opinie Polaków na temat głosowania elektro- nicznego oraz wykorzystania tego narzędzia w wyborach są zależ- ne od wybranych zmiennych politycznych. Za szczególnie istotne w tym zakresie uznano odmienności, mogące występować w różnych grupach rozpatrywanych w kon- tekście: preferencji partyjnych, poglądów politycznych czy często- ści udziału (głosowania) w wyborach do Sejmu i Senatu. Podobnie jak w przypadku poprzedniej grupy zmiennych – sformułowano kilka hipotez pomocniczych. 60 61Metodologia Metodologia H.2.1. Poparcie dla partii politycznych, które są otwarte na wprowadzenie alternatywnych metod głosowania przekłada się na pozytywne opinie ich wyborców o wprowadzeniu e-voting oraz ko- rzyści płynących z wykorzystania tej formy uczestnictwa w wyborach. H.2.2. Poglądy polityczne wpływają na opinie na temat wprowadzenia innowacyjnych metod uczestnictwa w wybo- rach w taki sposób, że osoby o poglądach prawicowych będą się opowiadać częściej za „tradycyjnymi” formami partycypacji. Oso- by o poglądach bardziej liberalnych i lewicowych będą bardziej otwarte względem wprowadzenia dodatkowej – internetowej for- my głosowania. H.2.3. Udział w wyborach różnicuje stosunek responden- tów do alternatywnych metod głosowania. Osoby częściej gło- sujące mogą widzieć potrzebę uczynienia głosowania bardziej wygodnym i wprowadzenia e-voting. Osoby rzadko biorące udział oraz te nie głosujące nigdy w wyborach do Sejmu i Senatu mogą popierać e-głosowanie ze względu na walory związane z wy- godniejszym (np. o dowodnej porze i z dowolnego miejsca) niż w przypadku głosowania tradycyjnego oddawania głosu. 2.4. / Wskazanie analizowanych pytań i twierdzeń Spośród wszystkich zadanych pytań i postawionych w an- kiecie twierdzeń, w niniejszej publikacji zostały zaprezentowane uśrednione wyniki odpowiedzi na twierdzenia odnoszące się do e-voting, w tym definiowanie głosowania elektronicznego, dekla- racje dotyczące korzystania z głosowania przez internet w wy- borach, gdyby była taka możliwość, ocena dostępności e-gło- sowania dla różnych grup wyborców, opinie i oceny głosowania elektronicznego pod względem wygody czy uczciwości w liczeniu głosów, a także ewentualnych negatywnych konsekwencji jego zastosowania, jak brak gwarancji tajności wyborów. Wykorzysta- no następujące pytania i twierdzenia z ankiety: - definiowanie głosowania elektronicznego „Czym według Pana(i) jest głosowanie elektroniczne?” (py- tanie P.8. w kwestionariuszu ankiety); W tym pytaniu respondenci mogli posłużyć się kafeterią odpowiedzi: „głosowanie przez inter- net (z komputera podłączonego do internetu)”; „głosowanie za pomocą tzw. głosomatów (maszyn do głosowania)”; „głosowanie przez telefon komórkowy”; „systemy skanowania optycznego”. Po- nadto zostawiono możliwość wpisania własnej odpowiedzi (opcja: „inne, jakie…?”), a także „trudno powiedzieć” oraz „nie wiem”. - deklarowane postawy i oceny głosowania elektronicznego „Poniżej znajduje się szereg twierdzeń, prosimy o ustosun- kowanie się do każdego z nich poprzez zaznaczenie „X” przy jed- nej z pięciu możliwych odpowiedzi” (pytanie P.9. w kwestionariu- szu ankiety). Przy każdym z poniższych twierdzeń respondenci mogli wybrać następujące opcje odpowiedzi: „zdecydowanie tak”, „raczej tak”, „trudno powiedzieć”, „raczej nie”, „zdecydowanie nie”. 1. Wprowadzenie głosowania przez internet wydaje się je- dynie kwestią czasu (P.9.3. w kwestionariuszu ankiety). 2. W Polsce powinno zostać wprowadzone głosowanie za pomocą internetu jako dodatkowa forma uczestnictwa w wyborach (P.9.4.). 3. Skorzystał(a)bym z możliwości głosowania przez inter- net w wyborach, gdyby była taka możliwość (P.9.5.). 4. Jeśli wprowadzono by głosowanie przez internet, to powinno ono być przeprowadzane przed dniem wyborów (np. w tygodniu poprzedzającym niedzielę wyborczą) i powinno trwać kilka dni (P.9.6.). 5. Chciałbym, aby nie było (nie wprowadzano) żadnych dodatkowych metod (P.9.7.). 6. Głosowanie tradycyjne jest lepszą metodą niż głosowanie przez internet (P.9.8.). 7. Głosowanie przez internet obniża rangę doniosłego aktu głosowania (P.9.9.). 62 63Metodologia Metodologia - ocena dostępności e-głosowania dla różnych grup wyborców „W nawiązaniu do poniższych form głosowania proszę odnieść się do przedstawionych możliwości zaznaczając X przy wybranej moż- liwości” (pytanie P.10. w kwestionariuszu ankiety). Przy każdym z po- niższych twierdzeń respondenci mogli wybrać następujące opcje od- powiedzi: „powinna być taka możliwość dla wszystkich”; „powinna być taka możliwość tylko dla osób chorych, niepełnosprawnych, w pode- szłym wieku”; „powinna być taka możliwość dla osób przebywających zagranicą”; „nie powinno być takiej możliwości”; „trudno powiedzieć”. 1. Głosowanie elektroniczne w lokalu wyborczym – maszy- ny do głosowania (P.10.1. w kwestionariuszu ankiety). 2. Głosowanie przez internet (z komputera z dostępem do internetu) (P.10.2.). - opinie na temat głosowania elektronicznego „Co Pan(i) myśli na temat głosowania przez internet w wybo- rach? Poniżej znajduje się szereg twierdzeń, prosimy o ustosunko- wanie się do każdego z nich poprzez zaznaczenie „X” przy jednej z pięciu możliwych odpowiedzi” (pytanie P.14. w kwestionariuszu ankiety). Przy każdym z poniższych twierdzeń respondenci mogli wybrać następujące opcje odpowiedzi: „zdecydowanie tak”, „ra- czej tak”, „trudno powiedzieć”, „raczej nie”, „zdecydowanie nie”. 1. Głosowanie przez internet ułatwia udział w wyborach (P.14.1. w kwestionariuszu ankiety). 2. Głosowanie przez internet obniża prawdopodobień- stwo popełnienia pomyłki (P.14.2.). 3. Głosowanie elektroniczne jest o wiele wygodniejsze niż głosowanie w lokalu wyborczym (P.14.3.). 4. Głosowanie przez internet wpływa na wzrost frekwencji wyborczej (P.14.4.). 5. Głosowanie elektroniczne stwarza zagrożenie dla zasa- dy powszechności wyborów (P.14.5.). 6. Głosowanie internetowe stwarza możliwość fałszerstw wyborczych (P.14.6.). 7. W głosowaniu internetowym nie ma zagwarantowanej tajności wyborów (P.14.7.). 8. W porównaniu z głosowaniem w lokalu wyborczym – głosowanie elektroniczne jest mniej bezpieczne (P.14.8.). Ponadto, w analizie postanowiono sprawdzić, czy z twier- dzeń zestawionych w pytaniu 9 oraz 14 można zbudować wskaź- nik poparcia dla e-voting (weryfikacja poziomu zgodności we- wnętrznej opisana jest w części: Metody analizy statystycznej). Poza wymienionymi już twierdzeniami, we wskaźniku zostały uwzględnione dwa dodatkowe twierdzenia z pytania 9: P.9.1. „Korzystam z usług elektronicznej administracji (np. wy- syłam dokumenty do urzędów przez internet, wysyłam maila do urzędów, wysyłam deklaracje podatkowe przez internet itp.)”. oraz P.9.2. „Chciał(a)bym, aby w Polsce można było więcej spraw „urzędo- wych” załatwiać za pośrednictwem internetu”. Natomiast ze wzglę- du na niezadowalające własności statystyczne twierdzeń P.14.4. oraz P.14.7., postanowiono nie wprowadzać ich do wskaźnika. 2.5. / Metody analizy statystycznej W celu udzielenia odpowiedzi na postawione pytania ba- dawcze, a także weryfikacji postawionych hipotez przeprowadzono analizy statystyczne przy użyciu pakietu IBM SPSS Statistics 23. Za jego pomocą wykonano analizę podstawowych statystyk opiso- wych wraz z testami Kołmogorowa-Smirnowa, testy U Manna-Whit- ney’a, testy Kruskala-Wallisa, testy χ2 oraz dokładne testy Fishera. Za poziom istotności uznano klasyczny próg α = 0,05; jednakże wyniki prawdopodobieństwa statystyki testu na poziomie 0,05 < p < 0,1 interpretowano jako istotne na poziomie tendencji statystycznej. Przy tworzeniu indeksu poparcia dla e-voting postanowio- no sprawdzić czy można go zbudować z twierdzeń zestawionych w pytaniu 9 oraz 14 (deklaracji dotyczących korzystania z głoso- wania przez internet w wyborach, gdyby była taka możliwość; oceny głosowania elektronicznego pod względem wygody czy uczciwości w liczeniu głosów; oceny ewentualnych negatywnych 6564 Metodologia konsekwencji jego zastosowania). Respondenci odpowiadali wskazując jedną z pięciu możliwości (zgodnie ze skalą Likerta): „zdecydowanie tak”, „raczej tak”, „trudno powiedzieć”, „raczej nie”, „zdecydowanie nie”, wyrażających ich opinię na dane twierdzenie. Przy opracowaniu wyników badania odpowiedzi zostały wyrażo- ne liczbowo w następujący sposób: „zdecydowanie tak” – 5 punk- tów, „raczej tak” – 4 punkty, „trudno powiedzieć” – 3 punkty, „raczej nie” – 2 punkty, „zdecydowanie nie” - 1 punkt. W przypadku odpo- wiedzi wyrażających negatywny stosunek do e-voting, zastosowa- no skalę odwróconą przy ich kodowaniu. Podczas weryfikacji wskaźnika wykonano eksploracyjną analizę czynnikową. Wykres osypiska wskazywał istnienie jedne- go, silnego czynnika. Wyjaśniał on 36,67% wariancji w zakresie wyników. Analiza ładunków czynnikowych wykazała, że jedynie pozycje 14.4 oraz 14.7 cechują się niezadawalającymi własnościa- mi i nie należy ich wprowadzać do wskaźnika. Tak utworzony kwe- stionariusz, składający się z piętnastu itemów cechował się wyso- kim poziomem zgodności wewnętrznej α = 0,89. Rozdział 3. Elektroniczne głosowanie w opiniach Polaków. Analiza wyników badań 3.1. / Analiza danych według zmiennych demograficznych 3.2. / Analiza danych według zmiennych politycznych 3.3. / Wskaźniki poparcia dla e-voting 66 67Elektroniczne głosowanie w opiniach Polaków. Analiza wyników badań Elektroniczne głosowanie w opiniach Polaków. Analiza wyników badań Sposób rozumienia przez respondentów pojęcia głosowanie elektroniczne wydaje się być kluczowe dla dalszych etapów prowa- dzonej w niniejszej publikacji analizy. To, jak ankietowani pojmują e-voting, pozwala bowiem interpretować wyniki odpowiedzi na ko- lejne pytania i twierdzenia uwzględnione w realizowanym badaniu. Analizę wyników badań rozpoczęto od zbadania odpowie- dzi na pytanie o to, jak respondenci rozumieją / definiują głosowa- nie elektroniczne. Wykres 7. Odpowiedzi na pytanie: „Czym według Pana(i) jest głosowanie elektroniczne? 74,13% 7,75% 2,97% 0,12% 1,86% 5,94% 3,90% 3,32% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% 80,00% głosowanie przez internet (z komputera podłączonego do internetu) głosowanie za pomocą tzw. głosomatów (maszyn do głosowania) głosowanie prze telefon komórkowy systemy skanowania optycznego in