Fajki oraz sposoby używania tytoniu na obszarze obecnych zachodnich ziem polskich od XVII do początku XX wieku - Gil, Łukasz (My University, 2010)
Fajki są materiałem często występującym na nowożytnych stanowiskach archeologicznych. Są to niezwykle wdzięczne zabytki, ponieważ w większości wypadków można precyzyjnie określić ich chronologię i pochodzenie. Pierwsze fajki na obecnych zachodnich ziemiach polskich pojawiły się na początku XVII w. Były to fajki jednorodne pochodzące głównie z warsztatów w Holandii - z Amsterdamu i Goudy. W 2. połowie XVII w. w południowej części omawianych terenów lub w niedalekim sąsiedztwie powstały warsztaty produkujące fajki na rynek miejscowy – Śląsk, wschodnią Saksonię i południową Brandenburgię. Największą popularnością w 1. połowie XVIII w. cieszyły się wyroby pochodzące z warsztatów w Goudzie. W tym czasie największymi eksporterami na tereny poddane opracowaniu byli: Machiel Brem, Hendrick Manshoofd, Lucas de Jong, Jacob de Vos, warsztat rodziny Danens i Frans Verzijl. Od 2. połowy XVIII w. wytwórcy z Goudy byli zmuszeni rywalizować z produktami z miejscowych manufaktur – Rościna, Zborowskiego i Weissenspringu. Równocześnie z fajkami jednorodnymi używane były fajki złożone, które pojawiały się na omawianych terenach za pośrednictwem tureckim już około połowy XVII w. W XVIII w. na terenie obecnych zachodnich ziem polskich upowszechnił się inny zwyczaj zażywania tytoniu, a mianowicie wciąganie tabaki. Na początku XIX w. zażywanie tabaki przestało być modne na rzecz palonych wówczas cygar i pojawiających się w 2. połowie XIX w. papierosów.

Clay pipes offen appear in modern archaeological sites. They are very interesting and useful artifacts and in most cases it is easy to determine their chronology and origin. First clay pipes appeared in the western areas of present-day Poland in the beginning of the 17th century. They were made by pipe makers from Amsterdam and Gouda City (Holland). In the second half of the 17th century in southern part of western areas of present-day Poland or very close to these lands were established manufactures which made clay pipes to a local market – Śląsk, eastern Saksonia and southern Branderburgia. Products from Gouda were the most popular in the first half of the 18th century. The biggest exporters to western areas of present-day Poland were Machiel Brem, Hendrick Manshoofd, Lucas de Jong, Jacob de Vos, Danens’ Family manufacture and Frans Verzijl. From the second part of the 18th century pipe makers from Gouda were forced to compete with products from local manufactures – Rościn, Zborowskie and Weissenspring. Stub-stemmed pipes came to western areas of present-day Poland from Turkey in about the half of the 17th century. It is worth to mention that drawing snuff was very popular in the western areas of present-day Poland in the 18th century, but cigars and cigarettes became more popular next centuries.
Pipes and ways of using tobacco in the western areas of present-day Poland in the period between the 17th and the beginning of 20th century
Wydział Historyczny: Instytut Prahistorii: Zakład Prahistorii Powszechnej Epoki Żelaza
Keywords: Fajki jednorodne; Clay Pipes; Fajki złożone; Stub-stemmed pipes; Tytoń; Tobacco; Tabaka; Snuff