Od „wypierania” po „ponowne odkrywanie”. Kultury pamięci w miasteczkach północno-zachodniej Polski: Łobez i Złotów po drugiej wojnie światowej. Studium porównawcze - Woniak, Katarzyna (My University, 2012)
Niniejsza dysertacja doktorska miała na celu zbadanie lokalnych kultur pamięci po II wojnie światowej w dwóch polskich miasteczkach, które posiadają zarówno odmienną przeszłość administracyjną, jak i różne tradycje historyczne. Poprzez analizę pięciu figur pamięci takich jak: mity, rytuały, pomniki, nazewnictwo ulic i historiografii mogła zostać potwierdzona główna hipoteza badawcza, mówiąca o terytorialnym zróżnicowaniu lokalnych kultur pamięci. Podczas gdy miasteczko Łobez musiało po niemal zupełnej wymianie ludności w roku 1945 pisać swoją historię na nowo, gdyż nie było tu nośnika wiedzy, który zapewniłby ciągłość historii miasta, mógł Złotów, miasto pogranicza z liczną świadomą swej odrębności polską mniejszością narodową, już bezpośrednio po włączeniu miasta w obręb państwa polskiego w roku 1945, nawiązać do swojej własnej przeszłości i upamiętnić jej szczególnie charakterystyczne dla lokalnej tożsamości elementy. Po politycznym przełomie 1989/1990 różnice między obiema lokalnymi pamięciami stały się jeszcze bardziej widoczne. Miasteczko Łobez zaczęło mianowicie poszukiwać wypartych w autorytarnym systemie elementów z niemieckiej przeszłości i poprzez ufundowanie licznych miejsc pamięci, włączyło je do pamięci miasta i lokalnej tożsamości. Wprawdzie i Złotów zaczął po roku 1990 świadomie nawiązywać do niemieckiej i żydowskiej historii miasta, to jednak punkt ciężkości miejscowych odniesień do przeszłości leżał nadal w obszarze pamięci o jego polskiej historii. Podsumowując można stwierdzić, iż u podłoża danego zróżnicowania lokalnej kultury pamięci leżą głównie endogenne czynniki, jak np. struktura ludnościowa i obecność w niej ludności autochtonicznej, jak to miało miejsce w przypadku Złotowa, dla którego, odwrotnie niż w Łobzie, rok 1945 nie stanowił przerwania ciągłości historycznych.

This dissertation aimed the analysis of local memory-cultures after the Second World War of two now Polish small provincial towns, which have different historical traditions and administrative backgrounds. Through analyzing of the five figures of memory myth, ritual, monument, street naming and historiography in Labes and Flatow it was possible to come to the conclusion that the local differences in the memory cultures exist. Labes had to write its history completely new after the exchange of the entire population after 1945 because of the missing knowledge broadcaster, which could guarantee the historical continuity. However Flatow, a border town with a nationalistic engaged Polish minority, could continue with its local historical traditions after it was reincorporated within the Polish republic after 1945 and therefore remember the relevant characteristics for its space – related identity. The differences in the local memory of both towns became even clearer after the political change in 1989/90. With great engagement Labes started searching for aspects in its German historical elements, which were eliminated in times of autocratic authority, and donated several places of remembrance related to that part of its history. Flatow however did not look for its quest of identity. Indeed this past border town tied in its German and Jewish past consciously after 1990, but the focus of the Polish history is in front of the local memory culture. This should be made clear, that the endogen aspects, as for example the structure of the population, thereby the existence of Polish autochthons in Flatow, play a significant part for the quality of the exposure to the own history and are responsible for the spatialised contrasting of the memory cultures.

Die vorliegende Dissertation hatte zum Ziel, den lokalen Erinnerungskulturen in zwei über unterschiedliche historische Traditionen und Verwaltungsgeschichten verfügenden heutigen polnischen Kleinstädten nach dem Zweiten Weltkrieg nachzugehen. Durch die Analyse der fünf Erinnerungsfiguren Mythen, Rituale, Denkmäler, Straßenbenennung und der Historiographie in Labes und Flatow konnte die Annahme über die örtliche Differenzierung der Erinnerungskulturen bestätigt werden. Während die Kleinstadt Labes ihre Geschichte nach dem nahezu vollkommenen Bevölkerungsaustausch nach 1945 neu schreiben musste, da es hier keinen Wissensvermittler gab, der die geschichtliche Kontinuität gewährleisten konnte, war es Flatow, einer Grenzstadt mit nationalbewusster polnischer Minderheit, möglich, schon direkt nach ihrer Übernahme durch den polnischen Staat ab 1945 an ihre lokale historische Tradition anzuknüpfen und für die raumbezogene Identität relevante Elemente zu erinnern. Nach dem politischen Umbruch 1989/1990 wurden die Unterschiede im lokalen Erinnern beider Städten noch sichtbarer. Suchte Labes mit großem Engagement nach in der autoritären Zeit verdrängten Aspekten der deutschen Stadtgeschichte und stiftete in diesem Zusammenhang mehrere Erinnerungsorte, so kann im Fall von Flatow nicht über eine derartige Identitätssuche gesprochen werden. Zwar knüpfte diese ehemalige Grenzstadt nach 1990 bewusst an ihre deutsche und jüdische Vergangenheit an, doch im Vordergrund der lokalen Erinnerungskultur stand nach wie vor die polnische Geschichte. Damit wird deutlich, dass für die Qualität des jeweiligen Umgangs mit der eigenen Historie die endogenen Aspekte, wie etwa die Bevölkerungsstruktur, dabei unter anderem das Vorhandensein von polnischen Autochthonen in Flatow, eine erhebliche Rolle spielen und für die räumliche Kontrastierung der Erinnerungskulturen zuständig sind.
From displaced memories to rediscover. The memory culture of the west- and northpolish provincial towns Labes and Flatow since 1945. A comparative study
Von Verdrängen bis Wiederentdecken. Die Erinnerungskulturen in den west- und nordpolnischen Kleinstädten Labes und Flatow seit 1945. Eine vergleichende Studie
Wydział Historyczny: Instytut Historii
Keywords: Pamięć; Memory; Erinnerungskultur; Miasteczka; Lokal identity; Kleinstädte; Tożsamość lokalna; Provincial town; Lokale Identität