W stronę świeckiego racjonalizmu i krytyki mechanizmów reprodukcji posłuszeństwa

Abstract

Artykuł przedstawia świecki racjonalizm jako projekt teoretyczny i normatywny ukierunkowany na zakwestionowanie kulturowych mechanizmów wytwarzania, uwewnętrzniania i reprodukowania posłuszeństwa. Punktem wyjścia jest założenie, że posłuszeństwo nie jest wyłącznie rezultatem bezpośredniego przymusu, lecz może być społecznie konstruowaną formą samokontroli jednostki, podtrzymywaną przez wychowanie do uległości, absolutyzację autorytetu, poczucie winy, lęk, kontrolę zachowań, sankcjonowanie odstępstwa oraz izolowanie alternatywnych sposobów myślenia. Szczególne miejsce zajmuje Kościół katolicki jako historyczny przypadek instytucjonalizacji autorytetu, w której doktryna religijna, norma moralna, hierarchia, rytuał, kontrola zachowania i sankcja tworzyły rozbudowany system reprodukcji podporządkowania. Krytyka nie jest jednak wymierzona w religię jako indywidualne doświadczenie człowieka, lecz w instytucjonalizację władzy w sytuacji, gdy uzyskuje ona immunitet wobec krytycznego sprawdzania. Świecki racjonalizm zostaje zatem zdefiniowany poprzez obronę uniwersalnego prawa człowieka do pytania, poszukiwania, sprawdzania, wątpienia i samodzielnego sądu. Szczególne znaczenie przypisano świeckiej edukacji jako instytucji kształtującej człowieka autonomicznego. Jej trzy podstawowe filary stanowią: rozum, wolność i empatia. Alternatywą dla człowieka posłusznego jest Homo rationalis - jednostka zdolna do samodzielnego poznania, sądu, argumentowania, ponoszenia odpowiedzialności i respektowania autonomii innych. Świecki racjonalizm zostaje tym samym przedstawiony jako projekt intelektualnej emancypacji człowieka spod władzy niekwestionowanego autorytetu oraz jako fundament kultury demokratycznej autonomii.