AMUR Repository

Communities & Collections Help Add to Repository

Recent Submissions

Access status: Restricted ,
Synteza i charakterystyka spektroskopowa fluorescencyjnych nanoklasterów srebra syntezowanych na oligonukleotydach zawierających strukturę G˗kwadrupleksu
(2026) Filipczuk, Patrycja; Dembska, Anna. Promotor
Wykorzystanie specyficznych sekwencji DNA jako rusztowań dla nanoklasterów (AgNCs) pozwala na modyfikowanie właściwości optycznych układów i wynika z różnego powinowactwa jonów srebra do zasad azotowych, spośród których zasady cytozynowe tworzą najtrwalsze kompleksy C˗Ag+˗C. Zaletą tak otrzymanych znaczników jest ich wysoka fotostabilność oraz możliwość łatwej integracji z domenami funkcjonalnymi, takimi jak aptamery czy DNAzymy. W ramach pracy doktorskiej opracowano serię dwufunkcyjnych sond DNA, w których domena bogata w cytozynę (C12), głównie służąca jako rusztowanie dla nanoklasterów srebra i odpowiedzialna za generowanie sygnału fluorescencyjnego, została połączona z oligonukleotydami zdolnymi do tworzenia G˗kwadrupleksów (G4) – o sekwencji telomerowej (Tel22) oraz sekwencji aptameru wiążącego trombinę (TBA). Przeprowadzone badania z wykorzystaniem spektroskopii UV-Vis, fluorescencji oraz dichroizmu kołowego (CD) wykazały, że synteza nanoklasterów srebra na dwufunkcyjnych fragmentach DNA nie zaburza zdolności domeny G-kwadrupleksowej do kompleksowania jonów K+. Istotnym elementem rozprawy była analiza wpływu architektury oligonukleotydu na sprawność analityczną sondy. W pierwszym etapie badań stwierdzono, że fluorescencyjne nanoklastery srebra syntezowane na dwufunkcyjnych oligonukleotydach zawierających strukturę G4 o sekwencji Tel22 wykazują wyższą czułość w stosunku do jonów K+ niż w przypadku sekwencji TBA. Wykazano, że zmiana lokalizacji domeny C12 (koniec 5’ względem 3’) pozwala na istotną poprawę parametrów emisyjnych oraz stabilności układu. Przesunięcie domeny C12 przed fragment Tel22 skutkuje otrzymaniem nanoklasterów srebra o silnej jednopasmowej fluorescencji w zakresie czerwonym (~620 nm). Kolejne modyfikacje matrycy C12Tel22 polegały na wprowadzeniu łącznika T5 między domeną C12 a G4 lub wprowadzeniu fluorescencyjnego analogu cytozyny, tC. W obu przypadkach otrzymano silnie świecące układy z tym, że obecność łącznika T5 spowodowała utworzenie nanoklasterów o emisji zielonej (~520 nm), a w drugim przypadku emisja tC (~510 nm) okazała się dominująca. Wprowadzenie miejsc inwersji polarności do fragmentu TBA dwufunkcyjnej matrycy oligonukleotydowej skutkowało otrzymaniem nanoklasterów srebra emitujących w zakresie czerwonym z czasem życia krótszym niż w przypadku niemodyfikowanych matryc TBA. Dodatkowo analiza DLS tych układów wykazała ich tendencję do tworzenia agregatów. Najwyższą efektywność w monitorowaniu zmian stężenia jonów potasu (K+) w obecności jonów Na+ wykazał układ C12Tel22˗AgNCs o emisji czerwonej, osiągając granicę wykrywalności na poziomie 0,68 mM zarówno dla matrycy niemodyfikowanej, jak i dla matrycy modyfikowanej pochodną cytozyny, tC. Opracowane układy C12Tel22-AgNCs i C126tCTel22-AgNCs wykazują liniowy zakres roboczy detekcji K⁺ od 1 do 10 mM w obecności 150 mM Na⁺, co w pełni pokrywa klinicznie istotny zakres stężeń jonów potasu wynoszący od 3,5 do 5,5 mM w płynach zewnątrzkomórkowych i osoczu krwi. Wyniki uzyskane w warunkach imitujących środowisko zewnątrzkomórkowe, poparte analizami mikroskopowymi (AFM, TEM) oraz badaniami komórkowymi, potwierdzają wysoki potencjał aplikacyjny opracowanych sond w badaniach przezbłonowego transportu jonów potasu. The utilization of specific DNA sequences as scaffolds for silver nanoclusters (AgNCs) enables the modulation of the optical properties of these systems, and comes from the differential affinity of silver ions toward nucleobases, among which, cytosine bases form the most stable complexes C˗Ag+˗C. An advantage of such syntesized fluorophores relies on their high photostability and easy integration with functional domains, including aptamers and DNAzymes. As part of the doctoral dissertation, a series of bifunctional DNA probes was developed in which a cytosine-rich domain (C12), serving primarily as a template for silver nanoclusters and responsible for generating a fluorescent signal, was attached to oligonucleotides capable of forming G-quadruplexes (G4), specifically the telomeric sequence (Tel22) and the thrombin-binding aptamer sequence (TBA). Studies employing UV-Vis fluorescence and circular dichroism (CD) spectroscopy demonstrated that the synthesis of silver nanoclusters on these bifunctional DNA constructs does not alter the ability of the G-quadruplex domain to complex K+ ions. A key element of the thesis was the analysis of how oligonucleotide architecture influencesthe probe's analytical performance. In the first stage of the study, it was found that fluorescent silver nanoclusters synthesized on bifunctional oligonucleotides containing G4 Tel22 structure exhibited higher sensitivity to K+ ions than those based on the TBA sequence. It was demonstrated that changing the localization of the C12 domain (from the 3' to the 5' end) significantly improved emission properties and system stability. Placing the C12 domain upstream of the Tel22 fragment resulted in the formation of silver nanoclusters emitting strong single-band fluorescence in the red region (~620 nm). Other modifications of the C12Tel22 template involved introducing a T5 linker between the C12 and G4 domains or incorporating a fluorescent cytosine analogue, tC. Both approaches yielded highly luminescent systems; however, the T5 linker led to the formation of nanoclusters with green emission (~520 nm), whereas in the second case, tC emission (~510 nm) dominated. Introducing polarity-inversion sites into the TBA fragment of the bifunctional oligonucleotidetemplate resulted in silver nanoclusters that emitted in the red region and exhibited shorter fluorescence lifetimes compared to unmodified TBA templates. Additionally, DLS analysis revealed a tendency for these systems to form aggregates. The red-emitting C12Tel22-AgNCs system demonstrated the highest efficiency in monitoring changes in potassium ion (K+) concentration in the presence of Na+ ions, achieving LOD of 0.68 mM for both the unmodified matrix and the one modified with the cytosine derivative tC. The C12Tel22-AgNCs and C126tCTel22-AgNCs systems exhibit a linear working range for K+ detection from 1 to 10 mM in the presence of 150 mM Na+, fully covering clinically relevant physiological concentrations of potassium ions in extracellular fluids and blood plasma, which typically range from 3.5 to 5.5 mM. Results obtained under conditions mimicking the extracellular environment, supported by microscopic analyses (AFM, TEM) and cellular studies, confirmed the high application potential of the developed probes for investigating transmembrane potassium ion transport.
Access status: Restricted ,
Badania struktury i właściwości nowych sieci metaliczno-organicznych Co-MOF, Ni-MOF, Cu-MOF i Zn-MOF zawierających pochodne benzimidazolu i triazolu
(2026) Drwęska, Joanna; Janiak, Agnieszka. Promotor
Sieci metaliczno-organiczne (MOF) to klasa polimerów koordynacyjnych zbudowanych z kationów metali połączonych ligandami organicznymi w taki sposób, że w powstałej strukturze powstają potencjalne luki. Różnorodność budowy tych związków zależna od rodzaju bloków budulcowych i warunków reakcji otrzymywania materiałów, a także ich zdolność do zmian strukturalnych pod wpływem czynników zewnętrznych skutkują szerokim zakresem możliwych zastosowań MOF-ów. Wykorzystuje się je między innymi w sorpcji i separacji gazów i cieczy, w katalizie czy jako czujniki chemiczne i elektrochemiczne. Pierwszym celem niniejszej pracy było otrzymanie i zbadanie właściwości nowych sieci metaliczno-organicznych zawierających ligand BICA (kwas 4-(benzimidazo-1-ilo)benzoesowy) oraz jego pochodne. Uzyskano i scharakteryzowano pięć nieznanych dotąd pochodnych BICA w formie kwasu lub estru, a dla czterech ligandów przeanalizowano również sposób asocjacji ich cząsteczek w ciele stałym. Pozwoliło to następnie na otrzymanie kryształów dziesięciu polimerów koordynacyjnych, w tym ośmiu MOF-ów oraz dwóch dyskretnych związków kompleksowych zawierających BICA lub jego pochodne. Materiały powstały w wyniku syntez solwotermalnych lub podczas krystalizacji mieszanin substratów. Badania rentgenograficzne związków pozwoliły na określenie wpływu podstawienia liganda na strukturę otrzymanych produktów. Wykazano, że wprowadzenie podstawników nie zmienia tendencji łącznika do tworzenia sieci o budowie warstwowej. Niemniej jednak, obecność grup funkcyjnych w szkielecie BICA pozwala na uzyskanie polimerów o złożonych topologiach, w których nierzadko dochodzi do interpenetrowania lub zazębiania się warstw. Takie ułożenie może prowadzić z kolei do ograniczenia rozmiaru i dostępności luk strukturalnych w MOF-ach. Badania właściwości wybranych produktów wykazały ich zdolność do zmian strukturalnych takich jak przemiany fazowe i rozszerzalność termiczna pod wpływem ciśnienia gazu lub temperatury. Drugi cel projektu dotyczył znanego w literaturze MOF-u CALF-20 zawierającego łącznik triazolanowy. Materiał ten jest efektywnym adsorbentem dwutlenku węgla, a jego stabilność pozwala na wykorzystanie go w skali przemysłowej. Założeniem niniejszego projektu było natomiast zbadanie odpowiedzi strukturalnej materiału na bodźce zewnętrzne. W toku badań określono eksperymentalnie miejsca sorpcji dwutlenku węgla i naturę oddziaływań gazu z polimerem, tym samym weryfikując hipotezy zaproponowane na podstawie opublikowanych wcześniej analiz teoretycznych. Ponadto dowiedziono, że pierwotna faza materiału wykazuje rozszerzalność termiczną o dwojakiej naturze 2 w zależności od kierunku. Długotrwałe ogrzewanie CALF-20 w temperaturze 80°C doprowadziło natomiast do przemiany fazowej, podczas której nastąpiła koordynacja cząsteczki wody do statystycznie co drugiego jonu centralnego w MOF-ie. Uzyskane wyniki potwierdzają potencjał MOF-ów jako dynamicznych materiałów porowatych oraz stanowią punkt wyjścia do dalszego projektowania polimerów o pożądanej budowie i właściwościach. Metal-organic frameworks (MOFs) are a class of coordination polymers composed of metal cations linked by organic ligands and containing potentially accessible voids. The variety of building blocks and reaction conditions results in a wide range of structural architectures. This structural diversity, along with the ability of MOFs to undergo changes in response to external stimuli, enables a board range of potential applications for these materials, including gas and liquid sorption and separation, catalysis as well as chemical and electrochemical sensing. One of the objectives of the dissertation was to obtain new metal-organic frameworks incorporating the BICA ligand (4-(benzimidazol-1-yl)benzoic acid) and its derivatives. Five previously unreported BICA derivatives, either acids or esters, were synthesised and characterised. Additionally, the self-assembly of four ligands in the solid state was analysed. Subsequently, single crystals of ten coordination polymers and two discrete coordination compounds containing BICA or its derivatives were obtained via solvothermal synthesis or crystallisation from mixtures of substrates. X-ray diffraction experiments were carried out for all products in order to determine the impact of ligand substitution on the structures of new materials. It was demonstrated that the introduction of substituents does not alter the linker's tendency to form layered networks. Nevertheless, the presence of functional groups within the BICA molecule enables the formation of polymers with complex topologies, often displaying interpenetration or interlocking of layers. Such arrangements can restrict the size and accessibility of structural voids within the MOFs. Further investigations into the properties of selected products revealed their capacity for structural changes such as phase transitions and thermal expansion in response to varying gas pressure or temperature. The second objective of the project focused on CALF-20, a previously reported MOF based on a triazolate linker. This material is an effective carbon dioxide adsorbent, and its stability makes it suitable for industrial-scale application. The research aimed to examine the structural response of the polymer to external stimuli. Exact carbon dioxide sorption sites and the nature of the gas-polymer interactions were experimentally identified, thereby verifying hypotheses derived from previously published theoretical analyses. Furthermore, it was demonstrated that the initial phase of the MOF exhibits direction-dependent thermal expansion of a dual nature. Conversely, prolonged heating of CALF-20 at 80°C induced a phase transition involving the coordination of a water molecule to statistically every other metal centre within the MOF. 2 These results confirm the potential of MOFs as dynamic porous materials and provide a foundation for the future design of polymers with tailored structures and properties.
Access status: Restricted ,
Zastosowanie sztucznej inteligencji w ukierunkowanym projektowaniu cząsteczek o określonych właściwościach
(2026) Nowak, Damian Aleksander; Hoffmann, Marcin Maciej. Promotor
Niniejsza rozprawa doktorska obejmuje cztery powiązane merytorycznie prace naukowe dotyczące zastosowania metod sztucznej inteligencji (AI) i uczenia maszynowego (ML) w chemii obliczeniowej. Celem pracy było opracowanie i walidacja zintegrowanego podejścia do projektowania cząsteczek o pożądanych właściwościach biologicznych oraz przewidywania reaktywności i nancjoselektywności w katalizie asymetrycznej. Zastosowano rekurencyjne sieci neuronowe (RNN) trenowane na reprezentacjach SELFIES oraz modele QSAR/QSPR budowane z użyciem Random Forest i Gradient Boosting. Protokół łączył generowanie struktur de novo, filtrację chemoinformatyczną, reprezentacje molekularne, selekcję cech, optymalizację hiperparametrów, walidację statystyczną, dokowanie molekularne oraz, w wybranych przypadkach, walidację eksperymentalną. Metody te zastosowano do projektowania ligandów RORγ, identyfikacji cytoprotekcyjnych pochodnych indolu, wielokryteriowej oceny pochodnych kolchicyny oraz predykcji reaktywności i nadmiaru enancjomerycznego w epoksydacji chalkonów i addycji thia-Michaela. Wyniki wskazują, że odpowiednio zaprojektowane modele mogą dostarczać użytecznych predykcji dla małych, wyspecjalizowanych zbiorów chemicznych. Kluczowe znaczenie miały jakość danych, dobór reprezentacji, selekcja cech i rygorystyczna walidacja. This doctoral dissertation comprises four thematically related scientific studies on the application of artificial intelligence (AI) and machine learning (ML) in computational chemistry. The aim was to develop and validate an integrated approach for designing molecules with desired biological properties and predicting reactivity and enantioselectivity in asymmetric catalysis. Recurrent neural networks (RNNs) trained on SELFIES representations and QSAR/QSPR models based on Random Forest and Gradient Boosting were applied. The protocol combined de novo structure generation, cheminformatics filtering, molecular representations, feature selection, hyperparameter optimization, statistical validation, molecular docking and, where applicable, experimental validation. The methods were applied to RORγ ligand design, identification of cytoprotective indole derivatives, multi-criteria evaluation of colchicine derivatives, and prediction of reactivity and enantiomeric excess in chalcone epoxidation and thia-Michael addition. The results indicate that appropriately designed models can provide useful predictions for small, specialized chemical datasets. Data quality, representation selection, feature selection and rigorous validation were crucial.
Access status: Restricted ,
Zastosowanie mnemotechniki jako alternatywnej strategii pamięciowej w nauczaniu leksyki języka angielskiego uczniów w spektrum autyzmu
(2026) Tyczka-Nowak, Agnieszka; Lapis, Włodzimierz. Promotor
Głównym celem niniejszej rozprawy jest określenie skuteczności metody słów kluczowych w nauczaniu słownictwa języka angielska uczniów w spektrum autyzmu na poziomie edukacji ponadpodstawowej, którzy przejawiają trudności w zakresie poprawnego zapisu, wymowy i znaczenia słowa. Celem dodatkowym jest poznanie opinii nauczycieli języka angielskiego, pracujących z uczniem w spektrum autyzmu dotyczącej zastosowania mnemotechnik w procesie nauczania języka angielskiego, ze szczególnym uwzględnieniem nauczania słownictwa. Dotychczasowe badania podejmujące analizowany problem są ograniczone i w wielu przypadkach rozpatrują zagadnienie użyteczności mnemotechnik w nauczaniu słownictwa języka obcego oraz nauczania słownictwa języka obcego ucznia w spektrum odrębnie. Zakres badań przeprowadzonych na potrzeby niniejszej pracy obejmuje dwa aspekty: badanie sondażowe nad wykorzystaniem mnemotechnik przez nauczycieli pracujących z uczniem w spektrum autyzmu oraz badanie terenowe poświęcone zastosowania wybranej mnemotechniki w nauczaniu słownictwa. Przewidywano, że nauczyciele języka angielskiego pracujący z uczniami w spektrum autyzmu znają i stosują mnemotechniki w procesie nauczania tego języka. Zakładano również, że wybrana mnemotechnika w znacznym stopniu wpływa na rozwój słownictwa języka angielskiego ucznia w spektrum, umożliwiając eliminację trudności w zakresie zapisu, wymowy i rozumienia znaczenia słów. Badanie sondażowe przeprowadzono w grupie 200 nauczycieli języka angielskiego. Uczestnikami badania terenowego było 20 uczniów w spektrum autyzmu u których zaobserwowano trudności w zakresie przyswajania słownictwa oraz używania nowego słownictwa w kontekście komunikacyjnym. Zarówno grupa badana jak i kontrolna liczyły 10 uczniów w wieku 18-24 lat. Badania trwało jeden rok szkolny i obejmowało dwa etapy: wstępny oraz eksperymentalny. W celu oceny skuteczności wybranej metody zastosowano eksperyment i obserwację. W pierwszej fazie eksperymentu wykorzystano dostosowany do uczniów w spektrum test wstępny (pre-test). W końcowym etapie badania przeprowadzono test zbiorczy (post-test). Uzyskane dane poddano pięciu analizom: analizie statystyk opisowych, analizie wyników pre-testu i post-testu, analizie trwałości zapamiętania, analizie kontrastów sekwencyjnych dla czynnika czas oraz analizie wyników testu natychmiastowego. W tym celu wykorzystano procedurę mieszanej analizy wariancji ANOVA (ang. mixed-design ANOVA). Uzyskane dane wykazały, że grupa eksperymentalna otrzymała wyższe wyniki w każdym pomiarze. Długoterminowa analiza potwierdziła skuteczność metody słów kluczowych w kontekście rozszerzania słownictwa języka angielskiego ucznia w spektrum autyzmu. The primary aim of this dissertation is to investigate the effectiveness of the keyword method in teaching English vocabulary to students on the autism spectrum who experience difficulties in terms of the correct spelling, pronunciation and semantic meaning of words. The second aim is to reconstruct English language teacher’s perspectives on the use of mnemonics in teaching English to students on the autism spectrum. A traingulation of the reasearch method was employed to carry out the study, including a questionnaire survey, an experiment and systematic observation. First, a survey was carried out among 200 Polish English language teachers who work with students on the autism spectrum. The data collected made it possible to determine how mnemonic techniques are actually used in practice within a school setting in the teaching of English. An experimental study was then conducted with 20 students on the autism spectrum, aged 18-24, who had been observed to have difficulties in acquiring English vocabulary and using target words in a communicative context. The study lasted one school year and involved the use of the selected mnemonic technique – the keyword method – to facilitate the aquisition of 30 English words. The keyword method had been supplemented with pre-selected keywords and graphical visualisations, that replaced mental imagery. This approach enabled students on the autism spectrum to made use of both the phonetic and visual components of the method simultaneously The study used a pre-test and a post test. To analyse the data, a mixed-design ANOVA was used, complemented by observations as an supplementary method. The data revealed that the experimental group achieved higher scores in every measurement. The results obtained confirmed the effectiveness of the keyword method in teaching English vocbulary to students on the autism spectrum.
Access status: Open Access ,
Biologiczne, społeczne i kulturowe uwarunkowania ludzkiego poznania. Studium kognitywistyczne
(2026) Dixa, Marta; Łastowski, Krzysztof. Promotor
Celem pracy jest ukazanie biologicznych, społecznych, kulturowych oraz poznawczych uwarunkowań współkształtujących rozwój gatunku ludzkiego w perspektywie historycznej i współczesnej. Wychodzę z perspektywy poznawczej, rozumianej jako rama analityczna umożliwiająca badanie relacji między strukturą poznawczą człowieka a przemianami jego ewolucji i rozwoju cywilizacyjnego. Punktem wyjścia jest odwołanie się do klasycznych ujęć archeologicznych i historycznych (od epoki kamienia do średniowiecza), które prowadzą do wyodrębnienia trzech czynników: biologicznego, społecznego i kulturowego. Model trójczynnikowy [3F] okazuje się adekwatny do opisu długiego trwania ludzkich społeczności, lecz nie wyjaśnia w pełni przemian nowożytnych i współczesnych, w których coraz wyraźniej ujawnia się znaczenie procesów poznawczych. W związku z tym proponuję jego rozwinięcie do postaci modelu czteroczynnikowego [4F]. Model [4F] obejmuje czynnik biologiczny [B], społeczny [S], kulturowy [K] oraz poznawczy [P], rozumiane jako agregaty określonych elementów składowych. Wprowadzenie czynnika poznawczego jako odrębnego wymiaru systemowego pozwala uchwycić jego udział w organizowaniu relacji między pozostałymi czynnikami oraz w kształtowaniu kierunku przemian cywilizacyjnych. W celu uzasadnienia tego stanowiska analizuję powiązania czynnika poznawczego z trzema pozostałymi. Punktem wyjścia jest określenie ich statusu, co umożliwia następnie ukazanie wzajemnych relacji w ujęciu modelowym. W pracy przedstawiam dziesięć powiązań międzyczynnikowych, obejmujących sześć ujęć dualnych oraz cztery triadyczne. W zakresie relacji dwuczynnikowych omawiam: relacje [B–S] w ujęciu socjobiologicznym Edwarda O. Wilsona; relacje [S–K] w socjologii figuracyjnej Norberta Eliasa oraz koncepcji „międzyludzkiego” Witolda Gombrowicza; relacje [K–P] w teorii memetycznej Richarda Dawkinsa; relacje [P–B] w operacyjnym ujęciu myślenia Alana Turinga; relacje [B–K] w teorii altruizmu odwzajemnionego Roberta Triversa oraz relacje [S–P] w koncepcji inteligencji społecznej Nicholasa Humphrey’a. Ujęcia triadyczne analizuję na przykładzie konstrukcji i dziedziczenia niszy kulturowej Kevina Lalanda [B–S–K], teorii intencjonalności współdzielonej Michaela Tomasello [S–K–P], koncepcji gregoriańskiej Daniela Dennetta [K–P–B] oraz ewolucyjnej teorii samotności Johna Cacioppo [P–B–S]. Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że we współczesnym rozumieniu rozwoju cywilizacji szczególne znaczenie zyskuje czynnik poznawczy. Nie tylko uczestniczy on w kształtowaniu historii ludzkich społeczeństw, lecz również współdecyduje o tempie i kierunku przemian cywilizacyjnych. Jego rosnący wpływ znajduje wyraz w procesach charakterystycznych dla antropocenu, w których działalność poznawcza człowieka coraz silniej oddziałuje na biologiczne, społeczne i kulturowe warunki funkcjonowania cywilizacji. This dissertation aims to show the biological, social, cultural, and cognitive determinants that together shape the development of the human species from both historical and contemporary perspectives. It adopts a cognitive perspective understood as an analytical framework for examining the relationship between the cognitive structure of human beings and the processes of their evolutionary and civilizational development. The study begins with an examination of classical archaeological and historical approaches spanning the period from the Stone Age to the Middle Ages. This examination leads to the identification of three fundamental factors: biological, social, and cultural. The resulting three-factor model [3F] provides an adequate framework for describing the long-term development of human societies; however, it does not fully account for the transformations characteristic of the modern and contemporary world, in which cognitive processes have become increasingly significant. To address this limitation, I propose extending the model into a four-factor framework [4F]. The [4F] model comprises the biological [B], social [S], cultural [K], and cognitive [P] factors, each understood as a set of specific elements. Introducing the cognitive factor as a distinct dimension of the model makes it possible to explain how it organizes the relationships between the other factors and influences the direction of civilizational change. To substantiate this position, I analyse the relationships between the cognitive factor and the other three factors. I begin by defining the status of each factor, which provides the basis for examining their interrelationships within the proposed model. The dissertation presents ten inter-factor relationships, comprising six involving two factors and four involving three factors. Within the two-factor framework, I examine the [B–S] relationship through Edward O. Wilson's sociobiology; the [S–K] relationship through Norbert Elias's figurational sociology and Witold Gombrowicz's concept of the interhuman; the [K–P] relationship through Richard Dawkins's memetic theory; the [P–B] relationship through Alan Turing's operational approach to thinking; the [B–K] relationship through Robert Trivers's theory of reciprocal altruism; and the [S–P] relationship through Nicholas Humphrey's concept of social intelligence. The three-factor relationships are examined through Kevin Laland's theory of cultural niche construction and ecological inheritance [B–S–K], Michael Tomasello's theory of shared intentionality [S–K–P], Daniel Dennett's concept of Gregorian creatures [K–P–B], and John Cacioppo's evolutionary theory of loneliness [P–B–S]. The analyses lead to the conclusion that, in contemporary interpretations of civilizational development, the cognitive factor assumes particular importance. It not only contributes to shaping the history of human societies but also co-determines the pace and direction of civilizational transformations. Its growing influence is especially evident in the processes characteristic of the Anthropocene, in which human cognitive activity increasingly affects the biological, social, and cultural conditions of civilization.