Między współczynnikiem humanistycznym Floriana Znanieckiego a wyjaśnianiem działań ludzkich w poznańskiej szkole metodologicznej

Abstract

DEFINICJA POJĘCIA: Celem artykułu jest porównanie Znanieckiego koncepcji wyjaśniania działań ludzkich z analogicznymi ujęciami sformułowanymi w poznańskiej szkole metodologicznej. Układem odniesienia dla prezentacji są dyskusje toczone w humanistyce przełomu XIX i XX wieku, które można przedstawić za pomocą par opozycyjnych pojęć: naturalizm vs. antynaturalizm i nomotetyzm vs. idiografizm.

ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Punkt wyjścia stanowi prezentacja wyrosłej ze wspomnianej dyskusji klasyfikacji działań ludzkich Maxa Webera i analiza współczynnika humanistycznego Floriana Znanieckiego oraz jego poglądu na status humanistyki.

UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: W ramach poznańskiej szkoły metodologicznej opracowano trzy koncepcje ujmujące działalność jednostki ludzkiej: Jerzego Kmity model interpretacji humanistycznej, Jerzego Topolskiego model wyjaśniania integralnego i Leszka Nowaka uogólniony model jednostki racjonalnej. Idealizacyjny status wspomnianych koncepcji pozwala postawić problem ich empirycznej adekwatności w wyjaśnianiu działań ludzkich.

REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Choć zasada racjonalności jest powszechnie stosowaną przesłanką wyjaśniającą w naukach społecznych, to wydaje się, że racjonalny model jednostki nie ma zastosowania uniwersalnego. Przykładowo ograniczanie wolności w systemach totalitarnych pozbawia jednostki możliwości wyboru i zmusza do akceptacji narzuconego systemu wartości. Nowym polem badawczym byłaby analiza systemów społecznych, w których ograniczanie pola wyboru jednostek dokonuje się w mniej widoczny, lecz nie mniej skuteczny sposób, np. przez kształtowanie nawyków językowych, konsumenckich czy ograniczanie wolności gospodarczej.