Muzyka improwizowana jako pominięty aspekt performatyki i kulturowy drogowskaz

Abstract

Rozprawa podejmuje problem marginalizacji improwizacji w refleksji performatycznej i kulturoznawczej, proponując jej reinterpretację jako jednego z kluczowych modeli działania we współczesnej kulturze. Improwizacja – szczególnie w jej muzycznym wymiarze – nie stanowi tu jedynie praktyki artystycznej, lecz zostaje potraktowana jako fenomen kulturowy, ujawniający dynamikę czasu, relacji i sprawczości. Praca analizuje improwizację w perspektywie teorii performansu (Schechner, Turner, Fischer-Lichte), filozofii różnicy i dekonstrukcji (Deleuze, Derrida) oraz współczesnej humanistyki krytycznej (Bauman, Butler, Lyotard). W kolejnych rozdziałach ukazano historyczne i kulturowe uwarunkowania improwizacji, jej atrybuty i poziomy organizacji, a także performatywne kategorie konstytutywne, takie jak kairos, iterowalność, afordancja i responsywność. Szczególną uwagę poświęcono improwizacji muzycznej jako praktyce, która przekracza opozycje planu i wydarzenia, dzieła i wykonania, reguły i wolności. Autor, łącząc perspektywę badacza i praktyka, przedstawia improwizację jako model kulturowy – wzorzec działania oparty na uważności, decyzji i współobecności, pozwalający jednostce i wspólnocie funkcjonować w warunkach niepewności, zmienności i braku centralnej kontroli.

The dissertation addresses the problem of the marginalization of improvisation within performance studies and cultural theory, proposing its reinterpretation as one of the key models of action in contemporary culture. Improvisation – particularly in its musical dimension – is understood here not merely as an artistic practice, but as a cultural phenomenon revealing the dynamics of time, relationality, and agency. The study examines improvisation through the perspectives of performance theory (Schechner, Turner, Fischer-Lichte), the philosophy of difference and deconstruction (Deleuze, Derrida), as well as contemporary critical humanities (Bauman, Butler, Lyotard). Subsequent chapters discuss the historical and cultural conditions of improvisation, its attributes and levels of organization, as well as its constitutive performative categories such as kairos, iterability, affordance, and responsiveness. Particular attention is devoted to musical improvisation as a practice that transcends the oppositions between plan and event, work and performance, rule and freedom. Combining the perspectives of researcher and practitioner, the author presents improvisation as a cultural model—a paradigm of action grounded in attentiveness, decision, and co-presence, enabling both individuals and communities to function in conditions of uncertainty, variability, and the absence of central control.