Doktoraty 2010-2026 /dostęp otwarty/

Permanent URI for this collectionhttps://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/357

Browse

Now showing 1 - 20 of 1025

Spinowo-orbitalne efekty transportowe w dwuwymiarowym gazie elektronowym z wybranymi formami oddziaływań Rashby i Dresselhausa
(2024) Krzyżewska, Anna; Dyrdał, Anna. Promotor
Postęp w miniaturyzacji urządzeń elektronicznych wymaga głębszego zrozumienia zjawisk fizycznych zachodzących na poziomie mikroskopowym. Stąd badane są układy o niskiej wymiarowości, takie jak cienkie warstwy, traktowane jako struktury dwuwymiarowe (2D). Obiecującym obszarem w tej dziedzinie jest spintronika, której kluczowym zagadnieniem jest oddziaływanie typu spin-orbita, wpływające na zjawiska transportowe, takie jak efekty Halla czy polaryzacja spinowa. W pracy doktorskiej badano właściwości transportowe układów 2D z oddziaływaniem spinowo-orbitalnym typu Rashby i Dresselhausa, ze szczególnym uwzględnieniem ich form kubicznych. W tym celu wykorzystano metody teorii pola w fizyce ciała stałego, w szczególności formalizm funkcji Greena z podejściem diagramowym. Badany układ, dwuwymiarowy gaz elektronowy, jest wykorzystywany do modelowania heterostruktur półprzewodnikowych oraz interfejsów i powierzchni tlenków perowskitowych. W ramach rozprawy rozważana jest nierównowagowa polaryzacja spinowa wywołana polem elektrycznym, anomalny i spinowy efekt Halla, a także nieliniowe zjawiska transportowe, takie jak nieliniowy efekty Halla czy biliniowy magnetoopór. Analizowane są także efekty termoelektryczne: anomalny efekt Nernsta oraz polaryzacja spinowa wywołana gradientem temperatury. Technological advances in electronic miniaturization have driven the need for a deeper insight into microscopic physical phenomena. This has led to the study of low-dimensional systems, such as thin layers that can be considered two- dimensional structures. A promising field in this area is spintronics, whose one of the most promising concept is spin- orbit interaction. This interaction impacts transport phenomena such as the anomalous Hall effect, the spin Hall effect, and spin polarization. The dissertation investigates the transport properties of two- dimensional systems with Rashba and Dresselhaus types of spin-orbit interaction (SOI), focusing primarily on their cubic forms. Advanced field theory methods in solid-state physics, particularly Green's functions formalism with a diagrammatic approach, are utilized. The investigated system, a two-dimensional electron gas, is used to model semiconductor heterostructures and interfaces or surfaces of perovskite oxides. The dissertation examines non-equilibrium spin polarization induced by an external electric field, the anomalous and spin Hall effects, as well as nonlinear transport phenomena such as the nonlinear Hall effect and bilinear magnetoresistance. Thermoelectric effects, including the anomalous Nernst effect and thermally-induced spin polarization, are also investigated.
Stan podstawowy skończonych układów spinowych opisywanych modelem Heisenberga w obecności oddziaływań konkurujących. Model kwantowy oraz granica klasyczna
(2024) Jaśniewicz-Pacer, Katarzyna; Florek, Wojciech. Promotor
Badanie modeli magnesów jednomolekułowych jest niezwykle istotne ze względu na ich możliwe w wielu obszarach: od spintroniki do nanomedycyna. Niniejsza rozprawa poświęcona jest analizie wpływu oddziaływań konkurujących na właściwości stanu podstawowego. W szczególności, weryfikowana jest możliwość wystąpienia stanu podstawowego charakterystycznego dla układu bez oddziaływań konkurujących w układach, w których takie oddziaływania są obecne. Szersza analiza obejmuje sporządzenie swoistego „diagramu fazowego” dla całego zakresu parametrów hamiltonianu. Praca dotyczy dwóch heterogenicznych układów: • centrowanych wielokątów o parzystej liczbie wierzchołków, w których występują naprzemienne sprzężenia najbliższych sąsiadów; • wielokątów (o liczbie wierzchołków podzielnej przez cztery) z alternującymi sprzężeniami drugich sąsiadów. W obu przypadkach badany jest kwantowy model Heisenberga oraz jego granica klasyczna, a jako punkt odniesienia rozpatrywany jest także odpowiedni model Isinga. Wszystkie modele są charakteryzowane przez dwie całki wymiany, α oraz β, dobrane w taki sposób, ze oddziaływania konkurujące występują, gdy α > 0 lub β > 0. Wspomniany wcześniej diagram fazowy jest zatem sporządzany w płaszczyźnie α β. Rozpatrywane układy oraz stosowane metody badania są krótko omówione w Rozd. 2. W kolejnych rozdziałach analizowane są poszczególne modele wskazane powyżej. We wszystkich przypadkach obserwujemy wystąpienie dobrze określonego zakresu parametrów, w którym występują oddziaływania konkurujące (α > 0 i/lub β > 0), a mimo to w przypadku modelu Isinga stan podstawowy jest niezdegenerowany, konfiguracja o najniższej energii w modelu klasycznym jest nadal kolinearna, a stan podstawowy modelu Heisenberga zachowuje spin całkowity oraz symetrie. Wykazano, ze podstawowe wartości krytyczne są ze sobą związane (tzn. te dla modelu Isinga są dwukrotnie wyższe niż w pozostałych modelach) i zależą od stosunku liczb spinowych w rozpatrywanym układzie. Powyżej wartości krytycznych większość układów zachowuje się w oczekiwany i niejako standardowy sposób: • W przypadku modelu Isinga obserwujemy znaczny wzrost degeneracji stanu podstawowego; • Układ kwantowy wykazuje ściśle określona sekwencje stanów podstawowych przy wzrastających wartościach parametru α > 0 i/lub β > 0; • W granicy klasycznej katy miedzy wektorami zmieniają się w sposób ciągły, dążąc do (ale nie osiągając) całkowicie antyferromagnetycznej konfiguracji. Wyjątek stanowi klasyczny układ spinów z alternującymi sprzężeniami drugich sąsiadów. W pewnym zakresie parametrów zmiana katów pomiędzy wektorami spinowymi odbywa się w sposób skokowy, a w pełni antyferromagnetyczna konfiguracja dwóch podukładów jest osiągana dla skończonych wartości parametrów α; β lezących powyżejhiperboli α β = c 2¦n, gdzie współrzędne (cn; cn) wierzchołka hiperboli rosną wraz ze zwiększaniem układu (wzrostem liczby n). We wszystkich przypadkach sporządzone zostały odpowiednio „diagramy fazowe”, których analiza pozwala na wskazanie krytycznych wartości parametrów. Pomimo tego, ze modele są bardzo uproszczone (całkowicie izotropowe, bez zewnętrznego pola magnetycznego itp.), to wyznaczenie tych wartości pozawala określić, czy parametry aktualnie badanego układu rzeczywistego magnesu jednomolekułowego) są blisko tych linii i punktów krytycznych. W takiej sytuacji niewielka zmiana parametrów układu (np. otrzymanych w procedurze dopasowania modelu do wyników eksperymentu) może powodować istotne zmiany w przewidywanych właściwościach układu. Wyniki otrzymane w trakcie realizacji rozprawy wskazują również kilka problemów, które wymagają dokładniejszej analizy wykraczającej poza zakres niniejszej rozprawy. W szczególności dotyczy to występowania niewielkich obszarów w diagramach fazowych, gdzie zachowanie się stanu podstawowego jest wyraźnie różne od przebiegu linii krytycznych dla relatywnie bliskich innych wartości parametrów. The study of single-molecule magnet models is extremely important due to their possible use in many areas: from spintronics to nanomedicine. This dissertation is devoted to the analysis of the influence of competing interactions on the properties of the ground state. In particular, the possibility of the occurrence of the ground state characteristic for a system without competing interactions in systems where such interactions are present is verified. A broader analysis includes the preparation of a specific “phase diagram” for the entire range of Hamiltonian parameters. The work concerns two heterogeneous systems: • centered polygons with an even number of vertices, in which there are alternating couplings of the nearest neighbors; • polygons (with the number of vertices divisible by four) with alternating couplings of the second neighbors. In both cases, the quantum Heisenberg model and its classical limit are studied, and the corresponding Ising model is also considered as a reference point. All models are characterized by two exchange integrals, α and β, chosen in such a way that competing interactions occur when α > 0 or β > 0. The previously mentioned phase diagram is therefore drawn in the α _ plane. The systems considered and the applied methods of investigation are briefly discussed in Chapter 2. In the following chapters, the individual models indicated above are analyzed. In all cases, we observe the occurrence of a well-defined range of parameters in which competing interactions occur (α > 0 and/or β > 0), and yet in the case of the Ising model the ground state is non-degenerate, the lowest energy configuration in the classical model is still collinear, and the ground state of the Heisenberg model preserves the total spin and symmetry. It has been shown that the fundamental critical values are related (i.e. those for the Ising model are twice as high as in the other models) and depend on the spin number ratio in the system under consideration. Above the critical values, most systems behave in an expected and in some measure standard way: • In the case of the Ising model, we observe a significant increase in the degeneracy of the ground state; • The quantum system exhibits a strictly defined sequence of ground states with increasing values of the parameter α > 0 and/or β > 0; • In the classical limit, the angles between the vectors change continuously, approaching (but not reaching) a completely antiferromagnetic configuration. The exception is the classical spin system with alternating second-neighbor couplings. In a certain range of parameters, the change of angles between spin vectors takes place in a stepwise manner, and a fully antiferromagnetic configuration of two subsystems is achieved for finite values of parameters α , β lying above the hyperbola α β = c 2¦n where the coordinates (cn; cn) of the hyperbola vertex increase with the increase in the system size (increase in the number n). In all cases, appropriate “phase diagrams” were prepared, the analysis of which allows to indicate the critical values of the parameters. Despite the fact that the models are very simplified (completely isotropic, without an external magnetic field, etc.), determining these values allows to determine whether the parameters of the currently studied system (a real single-molecule magnet) are close to these lines and critical points. In such a situation, a small change in the parameters of the system (e.g. obtained in the procedure of fitting the model to the experimental results) can cause significant changes in the predicted properties of the system. The results obtained during the dissertation also indicate several problems that require more detailed analysis beyond the scope of this dissertation. In particular, this concerns the occurrence of small areas in phase diagrams, where the behavior of the ground state is clearly different from the course of critical lines for relatively close other parameter values.
Krzywe fazowe planetoid przy użyciu gęstych naziemnych krzywych zmian blasku i danych z przeglądów nieba
(2024) Wilawer, Emil; Kryszczyńska, Agnieszka. Promotor
Streszczenie pracy w jęz. polskim (max 1400 znaków) Badanie planetoid jest kluczowe dla zrozumienia procesów formowania i ewolucji Układu Słonecznego oraz innych systemów planetarnych. Analiza krzywych fazowych pomaga określić właściwości takie jak rozmiar, albedo, cechy powierzchniowe oraz skład dla tych obiektów. Tradycyjne krzywe fazowe z gęstych obserwacji naziemnych są wysokiej jakości, ale kosztowne i czasochłonne, co ogranicza liczbę badanych planetoid (Oszkiewicz et al., 2021). Rzadkie dane z przeglądów nieba, takich jak Gaia i ATLAS, oferują obszerne pomiary fotometryczne, ale brakuje im rozdzielczości czasowej, aby teo typu dane były wystarczajace do skonstruowania dobrej jakości krzywych fazowych. W tej rozprawie opracowałem metodę łączącą gęste dane naziemne z rzadkimi danymi z przeglądów nieba w celu uzyskania wysokiej jakości krzywych fazowych (Wilawer et al., 2022; Wilawer et al., 2024).Gaia, mimo że nie jest dedykowana do obserwacji planetoid, dostarcza liczne pomiary fotometryczne dobrej jakości dla tysięcy obiektów. Korzystając z katalogu Gaia DR2 połączonego z gęstymi obserwacjami naziemnymi, określiłem okresy rotacji planetoid i stworzyłem złożone krzywe zmian blasku. Gęste dane naziemne pomogły określić kształt krzywych zmian blasku, a skalibrowane rzadkie dane z Gaia DR2 zostały poddane korekcie na amplitudę, co umożliwiło umieszczenie ich na odpowiednim miejscu na krzywej fazowej. Metoda ta umożliwiła określenie parametru nachylenia (3 krzywej fazowej dla kilkudziesięciu obiektów, pokazując poprawę w stosunku do wykorzystania tylko danych rzadkich oraz dając wyniki zgodne z literaturą. W kolejnym badaniu połączyłem dane naziemne z danymi z przeglądu nieba ATLAS, prowadzonego w dwóch szerokopasmowych filtrach. Dane z przeglądu ATLAS umożliwiły porównanie krzywych fazowych uzyskanych dla różnych długości fali. Za pomocą zmodyfikowanej metody inwersji (Muinonen et al., 2022) uzyskałem parametry Gi i G2 funkcji fotometrycznej H, Gl, G2dla kilkudziesięciu planetoid, a następnie porównałem je z albedo i typami taksonomicznymi z literatury. W wielu przypadkach, szczególnie planetoid typu S, znaleziono odrębne obszary dla Gi i G2 w obu filtrach. Zjawisko to zostało wytłumaczone w kontekście zależności kształtu krzywej fazowej od albedo i typu taksonomicznego. Większość wyników była zgodna ze znanymi typami taksonomicznymi, a w kilku przypadkach zidentyfikowałem bardziej prawdopodobne rozwiązania dla biegunów. Zaproponowałem też potencjalne klasyfikacje dla planetoid o nieznanym typie taksonomicznym. Występowanie zjawiska zależności kształtu krzywych fazowych od długości fali było najbardziej wyraźne dla planetoid typu S. W kontekście wykładniczo rosnącej ilości danych i nowych, większych przeglądów nieba, połączone wykorzystanie gęstych i rzadkich danych fotometrycznych poprawia dokładność parametrów krzywych fazowych. To podejście umożliwia dokładne określenie parametrów krzywych fazowych dla większej liczby obiektów oraz przewidywanie kompleksów taksonomicznych bez potrzeby wykonywania obserwacji spektroskopowych. Dodatkowo, stanowi cenne narzędzie do weryfikacji wyników modelowania planetoid. Streszczenie pracy w jęz. angielskim (max 1400 znaków) The study of asteroids is essential for understanding the formation and evolution of the Solar System and other planetary systems. Analysing magnitude phase curves helps determine properties like size, albedo, surface characteristics, and composition of the objects. Traditional phase curves from dense ground-based observations are high-quality but costly and time- consuming, limiting the number of asteroids studied (Oszkiewicz et al., 2021). Sparse data from sky surveys like Gaia and ATLAS offer extensive photometric measurements but lack the temporal resolution for good phase curves on their own. This dissertation develops approaches to combine dense ground-based data with sparse sky survey data to obtain high-quality magnitude phase curves (Wilawer et al., 2022; Wilawer et al., 2024). Gaia, though not dedicated to asteroid observation, provides numerous good-quality photometric measurements for thousands of objects. Using Gaia Data Release 2 and the combined dense ground-based data, 1 determined asteroid rotation periods and created composite lightcurves. Dense ground-based data refined the lightcurve shapes, and calibrated sparse GDR2 data were adjusted for amplitudę to define phase curve points. This method allowed for the determination of the slope parameter p of the phase curve for several dozen objects, showing improvements over using sparse data alone and yielding results consistent with the literature. In another study, 1 combined ground-based data with data from the two-filter ATLAS sky survey. The ATLAS data, taken in two broad filters, enabled the comparison of the wavelength dependency on the phase curve. Using a modified inversion method (Muinonen et al., 2022), 1 obtained the parameters Gi and G2 of the photometric function H, Gi, G2 for several dozen asteroids, comparing them with albedo and taxonomic types from the literature. In many cases, particularly for S-type asteroids, distinct domains of Gi and G2 were found for both filters. This was then explained in the context of phase curve shape dependence on albedo for different taxonomic types. Most of the results were consistent with known taxonomic types, and more probable pole solutions were identified in afew cases. Likely classifications were proposed for asteroids with unknown taxonomic types. The wavelength dependence, which refers to how the observed brightness of an asteroid varies with the wavelength of light, was most clearly observed for S-type asteroids. In the context of exponentially increasing data and new, larger sky surveys, the combined use of dense and sparse photometric data improves the accuracy of derived phase curve parameters. This approach enables the accurate determination of phase curve parameters for more objects and the prediction of taxonomic complexes without spectroscopic observations. Additionally, it serves as a valuable tool for verifying asteroid modelling results.
Wpływ stopnia niedosłuchu i warunków akustycznych na zrozumiałość mowy: walidacja polskiego testu matrix oraz analiza nowych narzędzi wspierających diagnostykę i ocenę percepcji słuchowej
(2024) Pastusiak, Anna Katarzyna; Kociński, Jędrzej. Promotor; Warzybok-Oetjen, Anna. Promotor pomocniczy
Rozprawa doktorska skupia się na badaniu procesów percepcji mowy w zróżnicowanych warunkach akustycznych, łącząc podstawy teoretyczne z podejściem eksperymentalnym. W pierwszej części pracy przedstawiono ewolucyjne i psychofizjologiczne mechanizmy związane z wytwarzaniem i percepcją mowy, jej fizyczne właściwości oraz szereg procesów poznawczych, w tym multimodalnych. Część eksperymentalna pracy zawiera serię autorskich badań przeprowadzonych z użyciem polskiego testu zdaniowego matrix, walidujących jego zastosowanie w pomiarze zrozumiałości mowy oraz wysiłku słuchowego. Wykazano, że test, po raz pierwszy tak szeroko zastosowany i opisany w niniejszej rozprawie, może znaleźć zastosowanie nie tylko w ocenie wpływu stopnia niedosłuchu na zrozumiałość mowy, ale również weryfikacji skuteczności metod jego kompensacji. W przytoczonych badaniach znaleźć można również zapis walidacji polskiej wersji skali ACALES służącej do oceny wysiłku słuchowego. Praca obejmuje także wyniki badań prowadzonych przez autorkę w ramach szerszych projektów badawczych. Mimo że eksperymenty wykorzystywały inny materiał językowy, osią łączącą pozostaje zrozumiałość mowy i ocena czynników mogących mieć nań wpływ. Fakt opisu wyników tych badań w rozprawie stanowi argument za tym, że ocena percepcji słuchowej, wykorzystująca sygnał mowy, może być stosowana nie tylko w diagnostyce osób z niedosłuchem czy dopasowywaniu aparatów słuchowych, ale również szerzej – w weryfikacji rozwiązań technicznych przetwarzających mowę w sposób celowy lub pośrednio, a także do oceny innych schorzeń, np. neurodegeneracyjnych. The dissertation focuses on the study of speech perception in diverse acoustic conditions, combining theoretical foundations with an experimental approach. The first part of the thesis presents evolutionary and psychophysiological mechanisms involved in speech production and perception, its physical properties, and a range of cognitive processes, includig multimodal ones. The experimental section includes a series of original studies conducted using the Polish matrix sentence test, validating its application in measuring speech intelligibility and listening effort. It has been demonstrated that the test, applied and described in this dissertation for the first time on such a broad scale, can be used not only to assess the impact of hearing loss on speech intelligibility but also to verify the effectiveness of compensation methods. The studies also include a validation of the Polish version of the ACALES scale, used to evaluate listening effort. The dissertation presents the results from broader projects conducted by the author. Although these experiments used different linguistic materials, the central theme remains speech intelligibility and the evaluation of factors influencing it. The inclusion of these findings supports the argument that auditory perception assessment, utilizing speech signals, can be applied not only in diagnosing hearing impairment or fitting hearing aids but also more broadly—in verifying technical solutions for speech processing, both direct and indirect, as well as in evaluating other conditions, such as neurodegenerative diseases.
Nieliniowe Efekty Magnetotransportowe w Izolatorach Topologicznych
(2024) Boboshko, Kateryna; Dyrdał, Anna. Promotor
Niniejsza rozprawa opisuje obecnie kluczowe dla spintroniki zjawiska transportowe, koncentrując się na biliniowym magnetooporze (MO) i planarnym efekcie Halla (PEH) w izolatorach topologicznych (IT). Na początku rozprawy wprowadzono podstawowe koncepcje dotyczące IT, w tym efekt przyszpilenia spin-pęd (ang. ‘spin-momentum locking’) oraz efekt Rashby. Następnie opisana została indukowana prądem polaryzacja spinowa oraz indukowane sprzężeniem spin-orbita efekty Halla. Rozdział 3 omawia różne typy MO i wprowadza do tematyki biliniowego MO, a więc efektu, w którym MO skaluje się liniowo z polami magnetycznym i elektrycznym. W rozdziale 4 omówiony jest PEH, który obserwujemy w obecności pola magnetycznego zorientowanego w płaszczyźnie układu, w przeciwieństwie do zwykłego efektu Halla, w którym pole magnetyczne zorientowane prostopadle do powierzchni układu. Następnie, stosując zaawansowane techniki teoretyczne, takie jak metoda funkcji Greena i diagramowy rachunek zaburzeń, wyjaśniono podstawowy fizyczny mechanizm biliniowego MO i nieliniowego PEH dla stanów powierzchnionych w trójwymiarowych IT. Rozprawa opiera się na sformułowaniu opisu teoretycznego dla obu zjawisk w przypadku, gdy w układzie znajdują się domieszki, które zawierają sprzężenie spin-orbita. Otrzymane wyniki wskazują na możliwość wyznaczenia z danych pomiarowych pewnych parametrów charakteryzujących badany układ. This thesis is focused on transport phenomena that are currently important for spintronics. It focuses on the bilinear magnetoresistance (MR) and nonlinear planar Hall effect (PHE) in topological insulators (TIs). In the beginning, the fundamental concepts of TIs are introduced, including spin-momentum locking, spin-orbit coupling, and the Rashba effect. Next, the current-induced spin polarization and spin-orbit-driven Hall effects are introduced. Chapter 3 describes the general theory of MR and reviews various types of MR. Here, the bilinear MR, i.e., the MR effect that scales linearly with both external magnetic and electric fields, is introduced. Chapter 4 discusses PHE arising due to an in-plane magnetic field, unlike the ordinary Hall effect that arises in the presence of a magnetic field perpendicular to the plane of the system. Then, by employing advanced theoretical techniques based on Green’s functions and diagrammatic perturbation theory, the bilinear MR and nonlinear PHE in surface states of 3D TIs are described. The thesis also describes a new mechanism that leads to these phenomena and is related to scattering on spin-orbital impurities. The results obtained for the bilinear MR and nonlinear PHE indicate the possibility of determining material constants, such as the Fermi wave vector and spin-orbit coupling parameter, by simple magnetotransport measurements
Metody redukcji hałasu turbin wiatrowych ze szczególnym uwzględnieniem metod „miękkich”
(2026) Buszkiewicz, Maciej; Wicher, Andrzej. Promotor; Gołębiewski, Roman. Promotor
Rozprawa porusza zagadnienie dokuczliwości hałasu turbin wiatrowych (HTW) i metod jego redukcji przy pomocy, tzw. „miękkich metod redukcji” (MMR). Celem MMR jest zmiana percepcji hałasu i zmniejszenie dokuczliwości bez koniecznego obniżenia poziomu HTW w punkcie immisji. Zdefiniowano i przetestowano trzy hipotezy badawcze: (H1) HTW może być zamaskowany przez hałas drogowy (HD) oraz hałas drogowy składową wiatru (HD+W); (H2) dokuczliwość HTW można zmniejszyć poprzez zasłonięcie widoku turbiny wiatrowej; (H3) możliwość dokładnej oceny dokuczliwości jest możliwa w warunkach kontrolowanych, po wyeliminowaniu czynników pozaakustycznych. Przeprowadzone prace badawcze podzielono na 3 etapu powiązane z każdą z hipotez. W eksperymentach wykorzystywano bodźce akustyczne przygotowane z wykorzystaniem tzw. funkcji przejścia (na podstawie metodyki Nord2000), umożliwiając parametryzację odległości i spójne modelowanie propagacji. Prezentacje audiowizualne realizowano w środowisku VR. W celu eliminacji wpływu czynników pozaakustycznych wykorzystano metody oparte na wskaźnikach neurokognitywnych: badanie EEG, test SART, macierze MaRs-IB i kwestionariusz DASS. W Etapie I wyznaczono progi dyskryminacji dokuczliwości HTW na tle HD/HD+W. Średnie wartości SNR przy których badani przestawali różnicować dokuczliwość HTW były ujemne ( - 15 do - 8 dB), co wskazuje na ograniczoną skuteczność maskowania; obecność komponentu wiatru w maskerze nie zmieniała istotnie wyników. Oceny dokuczliwości wg skali ICBEN nie zależały istotnie ani od poziomu maskera, ani od obecności wiatru. W Etapie II w VR zbadano wpływ zasłonięcia turbiny drzewami oraz odległości turbiny od słuchacza (jako ekwiwalentu poziomu) na dokuczliwość. Zmiana odległości ujawniła istotny efekt (spadek ocen dokuczliwości wraz ze zmniejszaniem się poziomu źródła), natomiast stopień zasłonięcia turbiny okazał się być czynnikiem nie istotnym i nie wchodził w interakcję z odległością. Wynik sugeruje, że w zastosowanej konfiguracji czynnik akustyczny (poziom/odległość) dominował nad czynnikiem wizualnym. W Etapie III krótkotrwała ekspozycja na HTW, HD lub ciszę nie spowodowała istotnych zmian w wynikach testów neurokognitywnych. Wyniki testów były spójne z niskimi ocenami dokuczliwości wg skali ICBEN, co wspiera hipotezę H3, że precyzyjna ocena dokuczliwości jest możliwa po wyeliminowaniu czynników pozaakustycznych. Do wkładu metodycznego należą: (1) sposób konstruowania bodźców HTW/HD oparty na funkcjach przejścia (umożliwia kontrolę widma i poziomu przez parametr odległości), (2) implementacja i raportowanie progów dyskryminacji dokuczliwości w SNR, (3) integracja pomiarów EEG i testów kognitywnych z oceną dokuczliwości w kontrolowanych warunkach. Praca kończy się rekomendacjami dla dalszych badań (dłuższa ekspozycja, zaangażowanie do badań mieszkańców sąsiedztwa farm, większa zmienność warunków meteorologicznych, wyraźniejsze manipulacje wizualne). The dissertation addresses the issue of annoyance caused by wind turbine noise (HTW) and methods for its reduction using so-called “soft reduction methods” (MMR). The objective of MMR is to change the perception of noise and improve annoyance ratings without necessarily lowering the HTW level at the receiver (immission point). Three research hypotheses were defined and tested: (H1) HTW can be masked by road traffic noise (HD) and by road traffic noise with a wind component (HD+W); (H2) the annoyance of HTW can be reduced by occluding the visual view of the wind turbine; (H3) accurate assessment of annoyance is feasible under controlled conditions after eliminating non-acoustic factors. The research was divided into three stages aligned with these hypotheses. The experiments used acoustic stimuli prepared with transfer functions (based on the Nord2000 methodology), enabling distance parameterization and consistent propagation modelling. Audiovisual presentations were delivered in a VR environment. To minimize the influence of non-acoustic factors, methods based on neurocognitive indicators were used: EEG, the SART test, MaRs-IB matrices, and the DASS questionnaire. In Stage I, annoyance discrimination thresholds for HTW against HD/HD+W were determined. Mean SNR values at which participants no longer differentiated the annoyance of HTW were negative (approx. –15 to –8 dB), indicating limited masking effectiveness; the presence of a wind component in the masker did not materially affect the results. Annoyance ratings on the ICBEN scale did not depend significantly on the masker level or the presence of wind. In Stage II (VR), the effects of occluding the turbine with trees and turbine–listener distance (as a proxy for level) on annoyance were examined. Distance showed a significant effect (annoyance ratings decreased as the source level decreased), whereas the degree of turbine occlusion was not significant and did not interact with distance. This suggests that in the applied configuration the acoustic determinant (level/distance) dominated over the visual layer. In Stage III, short-term exposure to HTW, HD, or silence did not produce significant changes in neurocognitive test outcomes. The test results were consistent with low ICBEN annoyance ratings, which supports H3 that precise annoyance assessment is possible after eliminating non-acoustic factors. The methodological contributions include: (1) a transfer-function-based procedure for constructing HTW/HD stimuli (allowing control over spectrum and level via the distance parameter), (2) implementation and reporting of annoyance discrimination thresholds in SNR units, and (3) integration of EEG measurements and cognitive tests with annoyance assessment under controlled conditions. The dissertation ends with recommendations for further research (longer exposures, involvement of residents living near wind farms, greater variability of meteorological conditions, stronger visual manipulations).
Znaczenie wegetarianizmu dla rozwoju w okresie adolescencji i wyłaniającej się dorosłości. Perspektywa osób stosujących diety wegetariańskie
(2026) Brzezińska, Adrianna Oliwia; Jankowiak, Barbara. Promotor
Adolescencja jest ostatnią fazą rozwojową, która pojawia się przed osiągnięciem dorosłości i obejmuje ona czas między 12/13 a 18/20 rokiem życia (Erikson, 1959). Obecnie jednak, ze względu na szereg zmian, które pojawiły się w ostatnich latach, proces stawania się osobą dorosłą wygląda inaczej niż kilkadziesiąt lat temu (Brzezińska i in., 2011). W odpowiedzi na to wyodrębniono nowy okres rozwojowy, który nazwano wyłaniającą się dorosłością i który przypada na około 18-25 rok życia (Arnett, 2000). Rozwój w tym okresie życia człowieka odbywa się na wielu obszarach, a znaczenie odgrywają tu różnorodne czynniki. Ponadto, wegetarianizm i diety wegetariańskie, będące trendem niezwykle szybko rozwijającym się w ciągu ostatnich lat, nie pozostają bez znaczenia na rozwój młodych ludzi. Choć ich oddziaływanie na planetę i środowisko jest już dość dobrze znane i opisane, wciąż niewiele wiadomo o znaczeniu jakie mają dla szeroko rozumianego rozwoju osób będących w okresie adolescencji i wyłaniającej się dorosłości. Celem niniejszej rozprawy było więc poznanie znaczenia wegetarianizmu dla rozwoju adolescentów i wyłaniających się dorosłych stosujących diety wegetariańskie z ich własnej perspektywy. Badanie przeprowadzone w ramach niniejszej rozprawy jest badaniem jakościowym wykorzystującym zbiorowe studium przypadku. W celu zebrania danych zastosowano indywidualne wywiady pogłębione częściowo ustrukturyzowane. W badaniu wzięło udział 25 osób będących w wieku adolescencji i wyłaniającej się dorosłości (15–25 lat) mających minimum roczne doświadczenie stosowania wybranej przez siebie diety wegetariańskiej. Metodą analizy danych jest analiza treści. Na podstawie przeprowadzonych wywiadów wyłoniłam kategorie, które stanowią przykłady opisywanych doświadczeń, a więc indywidualnych perspektyw respondentów na temat badanego zjawiska. Wyniki pokazują, że badane osoby postrzegają wegetarianizm na wiele różnych sposobów. Wskazywano także na aspekty mające znaczenie dla ich rozwoju fizycznego, psychicznego, tożsamości oraz społeczno-kulturowego. Adolescence is the final stage of development before reaching adulthood and typically spans the period between the ages of 12/13 and 18/20 (Erikson, 1959). However, due to a number of changes that have occurred in recent years, the process of becoming an adult looks different now than it did several decades ago (Brzezińska et al., 2011). In response to these changes, a new developmental period has been identified—emerging adulthood, which generally occurs between the ages of 18 and 25 (Arnett, 2000). Development during this stage of life takes place across many areas and is influenced by a variety of factors. Additionally, vegetarianism and vegetarian diets, which have rapidly gained popularity in recent years, may also play a role in the development of young people. While their impact on the planet and the environment is relatively well known and documented, much less is known about their significance for the overall development of individuals in adolescence and emerging adulthood. The aim of this dissertation was to explore the significance of vegetarianism for the development of adolescents and emerging adults who follow vegetarian diets, from their own perspective. The study was qualitative in nature and employed a collective case study design. Data were collected through partially structured in-depth individual interviews. The study involved 25 participants aged 15 to 25, who had been following a self-chosen vegetarian diet for at least one year. The data were analyzed using content analysis. Based on the interviews, I identified categories that reflect the participants’ personal experiences and individual perspectives on the studied phenomenon. The findings indicate that the participants perceive vegetarianism in various ways. They also pointed to aspects that were significant for their physical, psychological, identity-related, and socio-cultural development.
Analiza genologiczna preambuł polskich aktów prawnych z lat 1918-2018 ze szczególnym uwzględnieniem wpływu ich budowy składniowej na prezentowane wartości
(2026) Kosmalska, Weronika; Rybka, Małgorzata; Smolak, Marek
Rozprawa doktorska poświęcona jest analizie gatunkowej preambuł polskich aktów prawnych z lat 1918–2018. Jej celem było określenie cech kanonicznego wzorca preambuły oraz wskazanie kierunków przemian tego gatunku w ciągu stulecia, z uwzględnieniem trzech bytów państwowych: II RP, PRL i III RP. Badania przeprowadzono w oparciu o koncepcję genologii lingwistycznej Marii Wojtak, obejmując aspekty pragmatyczny, semantyczny,formalny, stylistyczny i kulturowy. Szczególną uwagę poświęcono ukształtowaniu składniowemu preambuł, traktując składnię jako narzędzie precyzyjnego wyrażania i hierarchizowania wartości. W tym celu wykonano statystyczne analizy składniowe 309 preambuł, zestawiając ich wyniki z innymi typami tekstów prawnych i nienormatywnych. Rozszerzenie badań o składnię semantyczną pozwoliło ocenić wpływ budowy zdań na aksjologię tekstów oraz na relację między wyrażaniem kanonu wartości a perswazyjną funkcją władzy. Analizy, prowadzone osobno dla każdego okresu historycznego, uwzględniały kontekst polityczno-społeczny, zasady techniki prawodawczej, kondycję języka prawnego i aksjologię prawodawcy. Efektem pracy jest charakterystyka wzorca kanonicznego preambuły, identyfikacja jego alternacji i adaptacji oraz klasyfikacja i hierarchizacja wartości właściwych poszczególnym okresom historycznym. The doctoral dissertation analyses the genological structure of preambles to Polish legal acts from 1918–2018. Its aim is to identify the features of the canonical preamble model and to determine directions of its evolution across three state formations: the Second Polish Republic, the Polish People’s Republic, and the Third Polish Republic. The study is based on Maria Wojtak’s framework of linguistic genology and covers pragmatic, semantic, formal, stylistic, and cultural aspects. Special attention is given to syntactic structure, treated as a tool for the precise expression and hierarchical organization of values. Statistical syntactic analyses of 309 preambles were conducted and compared with results obtained for other legal and non-legal texts. The inclusion of semantic syntax allows for an assessment of the influence of syntactic form on axiological content and on the balance between expressing a societal value system and exercising persuasive authority. Analyses were carried out separately for each period, with due regard to the political and socio-cultural context, principles of legislative drafting, the state of legal language, and the lawmaker’s axiological assumptions. The study results in a description of the canonical preamble model, its alternations and adaptations, and a classification of period-specific values.
Władza sztuki: studium nowoczesnych relacji między sztuką, edukacją i społeczeństwem
(2026) Fiedler, Stefaniya; Banaszak, Sławomir. Promotor
W rozprawie doktorskiej “Władza sztuki: studium nowoczesnych relacji pomiędzy sztuką, edukacją a społeczeństwem” została podjęta próba ukazania szerszej perspektywy spojrzenia na system edukacji, w którym, według autorki, sztuka pełni istotną rolę. Sztuka jawi się tutaj nie jako odrębna dziedzina, lecz jako fundamentalna cecha ludzkiej egzystencji. Refleksja nad znaczeniem sztuki w życiu jednostek wynikała z potrzeby namysłu nad miejscem i rolą człowieka we współczesnym świecie oraz nad warunkami wszechstronnego rozwoju zarówno jednostek, jak i społeczeństwa w obliczu perturbacji i przyspieszenia nowoczesności. Centralnym punktem analiz uczyniono zjawisko “warsztat twórczy” – niszową praktykę artystyczno-edukacyjną, która została ukazana jako przykład i płaszczyzna łączenia praktyk społecznych, edukacyjnych oraz artystycznych. W ten sposób warsztat twórczy stał się nie tylko przedmiotem badań własnych, lecz także ilustracją możliwości, jakie niesie ze sobą włączenie twórczości do procesów edukacyjnych i społecznych, otwierając przestrzeń głębokiej refleksji, wszechstronnego rozwoju i kształtowania tożsamości. In the doctoral dissertation “The Power of Art: A Study of Contemporary Relations between Art, Education, and Society” an attempt was made to present a broader perspective on the educational system, in which, according to the author, art plays a crucial role. Art is presented here not as a separate discipline, but as a fundamental feature of human existence. Reflection on the significance of art in individuals’ lives emerged from the need to reconsider the place and role of the human being in the contemporary world, as well as the conditions for the holistic development of both individuals and society in the time of social disruptions and the accelerated pace of modern life. The central focus of the analysis was the phenomenon of the creative workshop — a niche art—based educational practice, which was shown as an example and a connecting platform for social, educational, and artistic practices. In this way, the creative workshop became not only the subject of the author’s own research, but also an illustration of the possibilities inherent in the educational model where creativity is integrated into learning practices and social processes, opening up a space for deep reflection, holistic development, and the shaping of identity.
Zastosowanie kompleksów kobaltu jako efektywnych katalizatorów procesów sprzęgania związków krzemoorganicznych
(2026) Klimek, Ewelina; Hreczycho, Grzegorz. Promotor
Rozprawa pt. „Zastosowanie kompleksów kobaltu jako efektywnych katalizatorów procesów sprzęgania związków krzemoorganicznych” obejmuje opracowanie nowych, selektywnych metod syntezy siloksanów, alkoksysilanów i silazanów na drodze dehydrogenującego sprzęgania katalizowanego kompleksami kobaltu. Celem było wykorzystanie tanich, nietoksycznych związków kobaltu jako alternatywy dla katalizatorów opartych na metalach szlachetnych. Zbadano dwie klasy kompleksów: pincerowe układy PNP oparte na triazinie oraz kompleksy z ligandami typu salen, które wykazały wysoką aktywność i selektywność w łagodnych, zgodnych z zasadami zielonej chemii warunkach. Praca obejmuje cztery publikacje (P1–P4). P1 dotyczy sprzęgania alkoholi z wodorosilanami do eterów sililowych, prowadzonego bez aktywatorów. P2 opisuje kontrolowane tworzenie wiązań Si–O–Si w reakcjach wodorosilanów z silanolami, także dla bardziej złożonych struktur. P3 przedstawia wydajną syntezę silazanów w reakcjach silanów z aminami, przy wysokiej selektywności kompleksów pincer. P4 demonstruje zastosowanie kompleksów salen jako uniwersalnych katalizatorów sprzęgania silanów z alkoholami, silanolami i aminami. Uzyskane wyniki potwierdzają dużą stabilność i efektywność badanych układów kobaltu oraz ich potencjał aplikacyjny. Otrzymane produkty dokładnie scharakteryzowano i opisano. The dissertation “Application of cobalt complexes as efficient catalysts in coupling reactions of organosilicon compounds” focuses on developing selective, efficient methods for synthesizing siloxanes, alkoxysilanes and silazanes via cobaltcatalyzed dehydrogenative coupling. The work aims to replace noble-metal catalysts with inexpensive, non-toxic and accessible cobalt complexes. Two classes of catalysts were designed and studied: triazine-based PNP pincer complexes and salen-type cobalt systems, both showing high activity and selectivity under mild, environmentally friendly conditions.The dissertation comprises four publications (P1–P4). P1 presents coupling of alcohols with hydrosilanes to form silyl ethers without external activators. P2 describes efficient, controlled formation of Si–O–Si bonds from hydrosilanes and silanols, including more complex frameworks. P3 demonstrates selective synthesis of mono- and disilazanes from silanes and amines. P4 introduces salen-type cobalt complexes as universal catalysts for forming Si–O and Si–N bonds in a single reaction platform.The results confirm the high efficiency and stability of cobalt catalysts and highlight their application potential. All products were fully characterized, and the developed methods align with green chemistry principles, providing a sustainable alternative for organosilicon synthesis.
Biograficzny, literacki oraz społeczny kontekst twórczości poetyckiej Borisa Griebienszczikowa, Majka Naumienki i Wiktora Coja. Lata osiemdziesiąte XX wieku
(2025) Paulus, Jędrzej Melchior; Popiel-Machnicki, Wawrzyniec. Promotor
Rosyjski rock lat 80. XX wieku, powstały w ZSRR, stanowił fenomen kulturowy i artystyczny, będący odpowiedzią na ideologiczne oraz społeczne realia okresu zastoju. Twórcy, tacy jak Boris Grebienszczikow, Mike Naumienko i Wiktor Coj, zainicjowali nurt poezji rockowej, który przekazywał idee indywidualizmu, buntu oraz sprzeciwu wobec konformizmu. Muzyka ta, oparta na zachodnich inspiracjach, poprzez osobiste teksty zyskała wyjątkowy, uniwersalny wymiar ekspresji. Praca analizuje ewolucję rosyjskiego rocka (rozdział 1), w tym jego przejście od subkultury do kontrkultury i relacje z rosyjską tradycją literacką. W kolejnych rozdziałach omawiane są biograficzne mity tworzone wokół tych postaci (rozdział 2), ich liryczne ujęcie miłości jako motywu literackiego (rozdział 3) oraz znaczenie alkoholu jako symbolu w ich poezji (rozdział 4). Analiza opiera się na bogatym materiale źródłowym, w tym na pracach wybitnych rosyjskich i polskich badaczy, opracowaniach krytycznych oraz wywiadach z artystami. Autorzy, liderzy Leningradzkiej Szkoły Rocka, przyczynili się do formowania nowej świadomości pokolenia i pozostają ikonami rosyjskiej kultury, a ich teksty nadal rezonują ze współczesnymi odbiorcami, którzy znajdują w nich zarówno głos buntu, jak i ponadczasowe idee. Russian rock of the 1980s, which emerged in the USSR, was a cultural and artistic phenomenon that responded to the ideological and social realities of the stagnation period. Artists such as Boris Grebenshchikov, Mike Naumenko and Viktor Tsoi initiated a trend of rock poetry that conveyed ideas of individualism, rebellion and opposition to conformity. This music, based on Western inspirations, gained a unique, universal dimension of expression through personal lyrics. The work analyses the evolution of Russian rock (Chapter 1), including its transition from subculture to counterculture and its relationship with the Russian literary tradition. Subsequent chapters discuss the biographical myths created around these figures (Chapter 2), their lyrical portrayal of love as a literary motif (Chapter 3) and the significance of alcohol as a symbol in their poetry (Chapter 4). The analysis is based on rich source material, including works by prominent Russian and Polish researchers, critical reviews and interviews with the artists. The authors, leaders of the Leningrad Rock School, contributed to shaping a new consciousness of their generation and remain icons of Russian culture. Their lyrics continue to resonate with contemporary audiences, who find in them both a voice of rebellion and timeless ideas. Русский рок 80-х годов XX века, возникший в СССР, представлял собой культурный и художественный феномен, ставший ответом на идеологические и социальные реалии периода застоя. Такие творцы, как Борис Гребенщиков, Майк Науменко и Виктор Цой, положили начало направлению рок-поэзии, которое передавало идеи индивидуализма, бунта и противостояния конформизму. Эта музыка, основанная на западных вдохновениях, благодаря личным текстам приобрела уникальное, универсальное измерение экспрессии. Работа анализирует эволюцию русского рока (глава 1), включая его переход от субкультуры к контркультуре и отношения с русской литературной традицией. В последующих главах рассматриваются биографические мифы, созданные вокруг этих фигур (глава 2), их лирическое изображение любви как литературного мотива (глава 3) и значение алкоголя как символа в их поэзии (глава 4). Анализ основан на богатом источниковом материале, включая работы выдающихся российских и польских исследователей, критические обзоры и интервью с артистами. Авторы, лидеры Ленинградской рок-школы, способствовали формированию нового сознания поколения и остаются иконами русской культуры, а их тексты по-прежнему резонируют с современными слушателями, которые находят в них как голос протеста, так и вневременные идеи.
Starożytne hutnictwo żelaza w dorzeczu środkowej Warty
(2025) Telążka, Adam; Orzechowski, Szymon. Promotor; Krzyżanowska, Marta. Promotor
Rozważając nad zagadnieniem starożytnego hutnictwa żelaza przywodzi się na myśl głównie tereny Gór Świętokrzyskich, Mazowsza i Śląska, gdzie technologia ta rozwijała się najprężniej. Na pozostałych obszarach, gdzie rozwijał się tzw. ekstensywny nurt produkcyjny, trudniej przeprowadzić pełniejsze rozważania, chociażby ze względu na mniejszą liczbę dobrze rozpoznanych stanowisk. Celem pracy jest najdokładniejsze opracowanie sytuacji związanej z zagadnieniem starożytnego hutnictwa żelaza w Wielkopolsce. Po pierwsze poprzez określenie jej walorów środowiskowych, a także zarys sytuacji osadniczej – sytuację jaka panowała w okresie przedrzymskim, a później okresie wpływów rzymskich. Dobrze skomunikowana sieć osadnicza pomagała w lokalizacji stanowisk hutniczych. Kolejne czynniki, które na to wpływały to dostępność rud żelaza, lasów pod wytwarzanie węgla drzewnego oraz gliny do budowy pieca dymarskiego. W Wielkopolsce dysponujemy odpowiednim zapleczem zarówno w przypadku zasobów, jak i sieci osadniczej, czego dowodami są wyróżnione mikroregiony hutnicze. Widoczna jest w nich najczęściej jedna osada hutnicza, nastawiona głównie na produkcję żelaza oraz kilka do kilkunastu mniejszych stanowisk hutniczych. Wsparte były o ślady produkcji, z których znane są tylko pojedyncze fragmenty żużla. Większość z opracowanych materiałów pochodzi z badań AZP, jednak pełen opis możliwy był dzięki systematycznie prowadzonym badaniom, które dostarczyły istotnych informacji na ten temat. Dzięki nim możliwe było poznanie sytuacji, jaka panowała w dorzeczu środkowej Warty. When considering the issue of ancient iron smelting, one thinks mainly of the areas of the Świętokrzyskie Mountains, Mazovia and Silesia, where this technology developed most dynamically. In other areas, where the so-called extensive production trend has developed, it is more difficult to carry out more complete considerations, if only because of the smaller number of well-recognized positions. The aim of the paper is to study the situation related to the issue of ancient iron smelting in Wielkopolska in the most accurate way. Firstly, by determining its environmental values, as well as an outline of the settlement situation – the situation that prevailed in the pre-Roman period, and later in the Roman period. A well-connected settlement network helped in the location of metallurgical sites. Other factors that influenced this were the availability of iron ore, forests for the production of charcoal and clay for the construction of a smoke furnace. In Wielkopolska, we have adequate facilities both in terms of resources and settlement network, as evidenced by the distinguished metallurgical micro-regions. They usually show one metallurgical settlement, focused mainly on iron production, and several to a dozen smaller metallurgical sites. They were supported by traces of production, of which only individual fragments of speedway are known. Most of the materials developed come from AZP research, but a full description was possible thanks to systematically conducted research, which provided important information on this subject. Thanks to them, it was possible to learn about the situation in the basin of the middle Warta river.
Archeologiczne badania ratownicze na wielkich inwestycjach budowlanych. Aplikacja praktyczna modelu rozwiązań organizacyjnych
(2025) Żółkiewski, Marek; Michałowski, Andrzej. Promotor; Narożna, Dominika. Promotor
Rozprawa została przygotowana w programie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pn. „Doktorat wdrożeniowy”. Ma on na celu opracowywanie rozwiązań i ich wdrażanie, w celu usprawnienia działalności firm. Projekt opierał się na trójstronnej współpracy pomiędzy autorem, jego pracodawcą i UAM, prowadzącym studia doktoranckie. Celem pracy była aplikacja rozwiązań organizacyjnych do praktyki, w obszarze archeologicznych badań ratowniczych na dużych inwestycjach budowlanych. Wprowadzenie nowych, systemowych rozwiązań miało usprawnić procesy realizacyjne i budować pozycję rynkową organizacji. Przygotowanie modelu organizacyjnego na gruncie archeologii możliwe było poprzez odniesienie do teorii nauk o zarządzaniu i jakości oraz inżynierii jakości. Główną tezą rozprawy było rozpoznanie możliwości zaadaptowania powyższych teorii do praktyki archeologicznej. W wyniku analiz opartych o aktualne piśmiennictwo, dostępną dokumentację zamówień publicznych i obowiązujące przepisy, przygotowany został model systemu zarządzania i doskonalenia organizacji świadczącej archeologiczne usługi badawcze. Zawiera on najważniejsze elementy typowych systemów zarządzania jakością projektowanych w organizacjach, z uwzględnieniem jednak specyfiki obszaru archeologii prewencyjnej. Model tworzy mapa procesów zachodzących w trakcie realizacji badań na inwestycjach oraz ich szczegółowa charakterystyka. System ten będący wytworem pracy, został wdrożony w organizacji biorącej udział w projekcie i testowany w zakresie jego adekwatności, aktualności i funkcjonalności. The dissertation was prepared as part of the „Implementation Doctorate” program, run by the Minister of Science and Higher Education. Its aim is to develop and implement solutions to improve the operations of companies. The project was based on a three-way collaboration between the author, their employer, and the Adam Mickiewicz University (UAM), which administered the doctoral studies. The goal of the work was to apply organizational solutions to practice in the field of rescue archaeological excavations on large construction investments. The introduction of new, systemic solutions was intended to streamline implementation processes and build the organization's market position. The preparation of an organizational model within the field of archaeology was made possible by referencing management and quality theories, as well as quality engineering. The main thesis of the dissertation was to identify the possibilities of adapting the aforementioned theories to archaeological practice. Based on analyses of current literature, available public procurement documentation, and applicable regulations, a model for a management and continuous improvement system for an organization providing archaeological research services was prepared. It includes the most important elements of typical quality management systems designed for organizations, while also taking into account the specifics of preventive archaeology. The model consists of a map of processes occurring during the execution of research on investment projects and their detailed characteristics. This system, which is the product of this work, was implemented in the participating organization and tested for its adequacy, relevance, and functionality.
Wpływ struktury pochodnych kwasu 1,3,5-benzenotrikarboksylowego udekorowanych aminokwasami na tworzenie agregatów supramolekularnych
(2025) Perlitius, Filip; Stefankiewicz, Artur R. Promotor
Przedstawiona rozprawa opisuje syntezę i charakterystykę serii nowych pochodnych kwasu 1,3,5-benzenotrikarboksylowego sfunkcjonalizowanych aminokwasami. Przeanalizowano jak zmiany strukturalne w obrębie różnych pozycji tych cząstek takich jak grupa estrowa, łańcuch boczny aminokwasu, chiralność czy podstawienie w pozycji α wpływa na typ i właściwości otrzymanych struktur. Rozprawa została podzielona na cztery rozdziały, opisujące podstawy teoretyczne badań oraz przeprowadzone eksperymenty. Rozdział I, zawiera przegląd najważniejszych aspektów literaturowych dotyczących realizowanej tematyki badań. Rozdział II opisuje projektowanie i syntezę czterech pochodnych bazujących na rdzeniu 1,3,5-benzenotrikarboksyamidu (BTA) udekorowanych estrami aminokwasów w celu wykazania wpływu zawady sterycznej łańcuchów bocznych aminokwasów oraz grup estrowych na agregacje pochodnych BTA w ciele stałym oraz w roztworze. Rozdział III koncentruje się na formowaniu oktameycznych kapsuł stabilizowanych wiązaniami wodorowymi bazujących na rdzeniu (BTA), sfunkcjonalizowanym aminokwasami posiadającymi odblokowane C-końce. W rozdziale IV uwaga została skierowana na wpływ czynników strukturalnych tj. chiralność, łańcuch boczny aminokwasu i atom wodoru w pozycji α na formowanie agregatów zarówno w ciele stałym, jak i w roztworze oraz właściwości fizykochemiczne otrzymanych pochodnych. The dissertation presents the synthesis and characterization of a series of new derivatives of benzene-1,3,5-tricarboxylic acid functionalized with amino acids. It analyses how structural modifications, such as the ester group, amino acid side chain, chirality, and substitution at the α-position, influence the type and properties of the resulting structures. The thesis is divided into four chapters covering theoretical background and experimental studies. Chapter I provides a review of key literature relevant to the research. Chapter II describes the design and synthesis of four derivatives based on the 1,3,5-benzenetricarboxamide (BTA) core decorated with amino acid esters, aiming to assess the effect of steric hindrance from amino acid side chains and ester groups on BTA aggregation in the solid state and in solution. Chapter III focuses on the formation of octameric capsules stabilized by hydrogen bonds, derived from BTA cores functionalized with amino acids possessing unblocked C-termini. Chapter IV addresses the influence of structural factors such as chirality, amino acid side chain, and the hydrogen atom at the α-position on the aggregation process in both solid state and solution, as well as on the physicochemical properties of the obtained derivatives.
Oszacowania rozgrywanych liczb Ramseya
(2025) Adamski, Grzegorz; Bednarska-Bzdęga, Małgorzata. Promotor
Praca skupia się na oszacowaniach rozgrywanych liczb Ramseya. Dowodzimy m.in., że jeśli graf G nie jest dwudzielny, a H jest spójny, to rozgrywana liczba Ramseya dla pary (G, H) wynosi co najmniej (fi+1)v(H)+e(H)−2fi+1, gdzie fi jest złotą liczbą. Znajdujemy też dokładne wartości dla gry czworokąt vs. ścieżka. Ponadto prezentujemy metodę (pół)potencjału, która pozwala znajdować oszacowania rozgrywanych liczb Ramseya i dowodzimy, że jest ona uniwersalna. Pokazujemy też, że wiele ze znanych dowodów dotyczących rozgrywanych liczb Ramseya da się wyrazić w języku tej metody. The work focuses on estimates of online Ramsey numbers. We prove, among other things, that if a graph G is not bipartite and H is connected, then the online Ramsey number for the pair (G, H) is at least (phi+1)v(H)+e(H)−2phi+1, where phi is the golden ratio. We also determine the exact values for the game between a quadrilateral and a path. Furthermore, we present the (semi-)potential method, which allows for estimating online Ramsey numbers, and we prove that it is universal. We also show that many of the known proofs concerning online Ramsey numbers can be expressed in the language of this method.
Medycyna obozowa w KL Stutthof
(2025) Okoniewska, Katarzyna; Jankowiak, Stanisław. Promotor
Tematem niniejszej rozprawy doktorskiej jest medycyna obozowa w obozie koncentracyjnym Stutthof – dziedzina dość odrębna, mająca jednak ogromny wpływ na życie więźniów obozów koncentracyjnych. Temat ten nie był dotychczas tak szeroko i szczegółowo opisany. Główną bazą źródłową była dokumentacja archiwalna Muzeum Stutthof, m.in. listy transportowe, akta osobowe, akty zgonów, korespondencja dotycząca zaopatrzenia szpitala w leki, sprzęt medyczny, materiały opatrunkowe i żywność, a także rozkazy komendanta, statystyki szpitalne i księga chorych. Dzięki nim wyłonił się obraz działań niemieckich lekarzy i sanitariuszy w KL Stutthof. Obóz został założony 2 września 1939 r. na zalesionym terenie w pobliżu wsi Stutthof (Sztutowo), która była częścią Wolnego Miasta Gdańska. Teren obozu był otoczony ze wszystkich stron bagnami, a prócz tego porośnięty gęstym lasem sosnowym, co skutecznie maskowało obiekt. Szpitalem kierował lekarz naczelny, który odpowiadał za warunki sanitarne i zdrowotne. Podlegał mu cały personel szpitala w placówce macierzystej i w podobozach. Lekarze SS byli odpowiedzialni za podpisywanie aktów zgonu, leczenie więźniów zdolnych do pracy i eliminowanie chorych. Ich obecność była również obowiązkowa przy wymierzaniu kar i przy egzekucjach. Opiekę medyczną nad chorymi sprawowali sanitariusze, którzy nie mieli wykształcenia medycznego - brali oni udział przede wszystkim w selekcjach i zabijaniu pacjentów. Szpital podzielony był na dwa oddziały: jeden dla załogi SS i drugi dla więźniów. W sekcji SS dbano o zdrowie członków i dokładano wszelkich starań, aby uratować życie każdego rannego. W przypadku szpitala więźniarskiego było inaczej, ponieważ jego głównym celem był udział w eksterminacji więźniów, a nie poprawa ich zdrowia lub zmniejszenie śmiertelności. Wobec pacjentów stosowano przemoc fizyczną i psychiczną, dlatego woleli oni iść do pracy, niż zgłosić się do szpitala pomimo wysokiej gorączki, bólu brzucha lub poważnej choroby skóry. Celem szpitala i lekarzy było także odizolowanie osób z chorobami zakaźnymi, aby zapobiec epidemiom, które mogłyby zagrozić zdrowiu załogi SS lub okolicznej niemieckiej ludności cywilnej. Szpital był miejscem, z którego pacjentów kierowano na śmiertelny zastrzyk fenolu lub do komory gazowej. Sytuacja poprawiła się w drugiej połowie 1943 r. dzięki działaniom polskich lekarzy, którzy byli również więźniami i od tego momentu stanowili większość personelu medycznego. Starali się oni zapewnić opiekę chorym, opracowali własne metody leczenia różnych chorób i oferowali wsparcie każdemu, kto tego potrzebował. Głównym problemem dla wszystkich więźniów był głód. Racje żywnościowe dla ciężko pracujących ludzi były niewystarczające do podtrzymania podstawowych funkcji organizmu i były tak obliczone, że przetrwanie w obozie było możliwe tylko przez ok. trzy miesiące. Dla większości więźniów maksymalna wartość odżywcza wynosiła 1300 kalorii. Wyjątkiem byli więźniowie żydowscy, dla których ilość ta została zmniejszona do mniej niż 1000 kalorii. Głód i choroba głodowa skłaniały osadzonych do kradzieży jedzenia, a to jedynie przynosiło im dodatkowe kłopoty, ponieważ każda próba zdobycia pożywienia była karana przez załogę obozu. Kary obejmowały redukcję racji żywnościowych lub całkowite pozbawienie pokarmu, co często skutkowało śmiercią. Niedożywienie poważnie osłabiało organizm i prowadziło wielu więźniów do powolnej i bolesnej śmierci. Choroby dodatkowo przyczyniały się do osłabienia więźniów. Epidemie tyfusu wybuchały w obozie kilkakrotnie – po raz pierwszy na początku 1940 r., a następnie regularnie powracały - pod postacią tyfusu plamistego, brzusznego lub paratyfusu. Podstawowym środkiem zaradczym było odwszawianie, ale z czasem stało się ono niewystarczające. Od 1942 r. w walce z chorobą zaczęto stosować szczepienia, które wcześniej były testowane na osadzonych celem sprawdzenia jakości preparatu. W kwietniu 1943 r. epidemia tyfusu rozprzestrzeniła się nawet w sąsiedniej wsi Stegnie – zarządzono wówczas kwarantannę i wydano rozkaz zobowiązujący wszystkich do przestrzegania higieny osobistej, zachowania czystości w latrynach i niezezwalający na picie nieprzegotowanej wody. Epidemia ta pozostawiła po sobie trwały ślad w pamięci więźniów, głównie ze względu na liczbę insektów, która opanowała obóz. Ostatnia epidemia wybuchła jesienią 1944 r. i trwała do końca działalności obozu – odbierała życie podczas ewakuacji, a także tym, którzy czekali na wyzwolenie w obozie. Trudną sytuację osadzonych pogarszał fakt, że w placówce najprawdopodobniej przeprowadzano eksperymenty pseudomedyczne, m.in. sterylizację, doświadczenia z flegmoną i różne zabiegi chirurgiczne. Służyły one potrzebom niemieckiej armii i lekarzy SS, którzy dzięki nim zdobyli wiedzę i praktykę medyczną. Wielu więźniów zmarło wskutek zabiegów, a ci, którzy przeżyli, byli okaleczeni do końca życia. Obóz koncentracyjny Stutthof został wyzwolony 9 maja 1945 r. Liczbę ofiar szacuje się na ok. 65 000, z czego ok. 28 000 to Żydzi. The subject of this doctoral dissertation is camp medicine in the Stutthof concentration camp – a rather separate field that had a huge impact on the lives of the camp’s inmates. This subject has not been so widely and so extensively studied before. The main source base for my doctoral dissertation was the archive documentation of the Stutthof Museum. This included: transport lists, personal files, death certificates, correspondence concerning the hospital's supply of medicines, medical equipment, dressing materials and food, orders of the commandant, hospital statistics and the book of diseases. Thanks to these sources, a picture of the activities of the German doctors and orderlies in the Stutthof concentration camp emerged, as well as the extreme situations the prisoners found themselves in. Stutthof concentration camp was established by Nazi Germany on 2 September 1939 in a wooded area near the village of Stutthof (Sztutowo), which was a part of Free City of Gdańsk. The camp area was surrounded on all sides by swamps and covered with a dense pine forest, which effectively camouflaged the facility. The hospital was headed by a chief physician, who was responsible for sanitary and health conditions. The entire hospital staff was subordinate to him, including those in the sub-camps of the main facility. SS doctors were responsible for signing death certificates, treating inmates who were able to work and eliminating inmates who were terminally ill. Their presence was also compulsory for punishments and executions. Medical care was provided by orderlies who had no medical education, they took part in selections and killing of patients. The hospital was divided into two wards: one for the SS and the other for prisoner patients. In the SS section members’ health was carefully maintained and every effort was made to save life of each injured person. In the case of the prisoners’ hospital everything was different, because its main purpose was to participate in the extermination of inmates rather than to improve their health or reduce mortality among the sick. Physical and psychological violence was used against patients, so they often preferred to stay in the camp rather than go to the hospital - they went to work despite high fever, stomach ache or serious skin disease. The goal of both – the hospital and the doctors – was to isolate those suffering from infectious disease to prevent epidemics that could endanger the SS crew or the surrounding German civilian population. The hospital was a place from which patients were sent for a lethal injection of phenol or to the gas chamber. The situation improved in the second half of 1943 due to the activities of Polish doctors who were also prisoners and who from that point made up the majority of the medical staff. They tried to provide care for the sick, developed their own methods for treating various illnesses and offered support to anyone in need. The main problem for all prisoners was hunger. Food rations for hard working people were insufficient to sustain basic bodily functions and they were calculated in such way that survival in the camp was possible for only three months. For most prisoners the maximum nutritional value was 1300 calories. The exception was Jewish prisoners, for whom this amount was reduced to less than 1000 calories. Hunger and starvation disease led prisoners to steal food, which only brought further trouble, as any attempt to obtain extra food was punishable by the camp crew. These punishments included ration reductions or complete deprivation of food, which often resulted in death. Malnutrition severly weakened the body and led many prisoners to a slow and painful death. Diseases further contributed to the weakening of prisoners. Typhus epidemics broke out in the camp several times – for the first time in early 1940 and then regularly returned for various reasons in the form of epidemic typhus, typhoid fever or paratyphoid fever. The primary countermeasure was delosuing, but over time it became insufficient. Since 1942 SS staff had started to use injections against typhus on themselves, which were previously tested on inmates to check the quality of the preparations. In April 1943, the typhoid epidemic spread to the neighbouring village of Stegna - a quarantine was then introduced and an order issued requiring everyone to keep personal hygiene, latrines clean and not to drink unboiled water. This epidemic has left an indelible mark on the memory of the prisoners, mainly due to the number of insects that took over the camp. The last epidemic broke out in the fall of 1944 and had lasted until the end of the camp's activities - took lives during the evacuation and subsequently among those who waited for liberation in the camp. The prisoners’ difficult situation had been made worse by the fact that medical experiments such as: sterilization, experiences in phlegmon and various surgical procedures were probable carried out at the facility. They served the needs of the German army and SS doctors, who gained medical knowledge and practice thanks to them. Many prisoners died as a result of the procedures, those who survived were mutilated for the rest of their lives. Stutthof concentration camp was the last camp liberated by the Allies, on 9 May 1945. It is estimated that 110 000 people had been deported to the camp in the course of its existence. About 65 000 prisoners died there as a result of starvation, epidemics, extreme labour conditions, brutal evacuations, and a lack of medical attention. 28 000 of those who died were Jews.
Nowe metody kontroli fal spinowych z wykorzystaniem strukturyzacji i złożonej geometrii nanostruktur ferromagnetycznych
(2025) Gołębiewski, Mateusz; Krawczyk, Maciej. Promotor; Gruszecki, Paweł. Promotor pomocniczy
Rozprawa poświęcona jest badaniu możliwości kontrolowania fal spinowych w ferromagnetykach poprzez inżynierię struktur geometrycznych i ich wymiarowości. W oparciu o zaawansowane symulacje mikromagnetyczne (MuMax3, COMSOL Multiphysics, tetmag) omówiono wpływ różnych struktur – od jednowymiarowych macierzy nanodziur po trójwymiarowe sieci gyroidalne – na propagację, dyspersję i lokalizację fal spinowych. Po raz pierwszy teoretycznie zbadano efekt Talbota dla fal spinowych oraz wskazano jego potencjał w zastosowaniach magnonicznych. Wykazano, że precyzyjne kształtowanie geometrii umożliwia inżynierię pasmową, wzmacnianie efektów brzegowych i indukowanie powierzchniowych modów rezonansu ferromagnetycznego, przełączalnych zewnętrznym polem magnetycznym. Praca łączy teorię, modelowanie i współpracę eksperymentalną, prezentując nowe koncepcje projektowania nanostruktur o wysokiej funkcjonalności, mogących stanowić podstawę przyszłych urządzeń magnonicznych i spintronicznych o obniżonym zapotrzebowaniu energetycznym. This dissertation explores the control of spin waves in ferromagnetic materials through the engineering of geometric structures and their dimensionality. Utilizing advanced micromagnetic simulations (MuMax3, COMSOL Multiphysics, tetmag), it examines the influence of various architectures – from one-dimensional arrays of antidots to fully three-dimensional gyroid networks – on the propagation, dispersion, and localization of spin waves. The Talbot effect for spin waves is theoretically demonstrated for the first time, highlighting its potential in magnonic computing applications. The findings show that precise geometric design facilitates band structure engineering, enhances edge-related phenomena, and enables the induction of surface-localized ferromagnetic resonance modes that can be switched by an external magnetic field. Integrating theoretical analysis, numerical modeling, and experimental collaboration, the work presents innovative strategies for designing highly functional nanostructures that could underpin next-generation magnonic and spintronic devices with significantly reduced energy demands.
Struktury deformacyjne powstałe w efekcie upłynnienia osadu – podejście doświadczalne
(2025) Świątek, Szymon; Pisarska-Jamroży, Małgorzata. Promotor; Lewińska, Karolina. Promotor
osadu to proces, w którym wskutek nagłego wzrostu ciśnienia porowego w nawodnionych osadach nieskonsolidowanych dochodzi do chwilowej utraty kontaktów międzyziarnowych. W efekcie tego, osad zaczyna zachowywać się jak ciecz, co prowadzi do jego mobilizacji i powstania charakterystycznych struktur deformacyjnych. Zjawisko to odgrywa istotną rolę zarówno we współczesnych procesach sedymentacyjnych, jak i w interpretacji dawnych zdarzeń naturalnych, takich jak trzęsienia ziemi. Celem rozprawy było zbadanie warunków sprzyjających upłynnieniu osadu oraz określenie, czy i w jakim stopniu może ono wystąpić nawet przy słabszych wstrząsach sejsmicznych, niż dotychczas uznawane za krytyczne (powyżej magnitudy 4,2). Przeprowadzone badania objęły zarówno dokumentację terenową struktur deformacyjnych, jak i kontrolowane doświadczenia laboratoryjne. Próbki osadów poddano analizie teksturalnej i statystycznej, a ich podatność na upłynnienie była testowana w warunkach symulowanych wstrząsów sejsmicznych. Doświadczenia przeprowadzono w zróżnicowanych warunkach chemicznych, m.in. z zastosowaniem wody o różnym stopniu mineralizacji oraz z dodatkiem związków żelaza. Wyniki pokazały, że szczególnie istotną rolę w procesie upłynnienia odgrywa frakcja pylasta – jej wysoka zawartość sprzyja mobilizacji osadu, nawet przy niskiej zawartości iłu i niewielkim udziale piasku. Co więcej, wykazano, że upłynnienie może być inicjowane już przy magnitudzie M~3,5, czyli niższej niż dotychczas zakładano. Nowym i istotnym elementem badań była również analiza mikroskopowa, która ujawniła obecność mikropęknięć i śladów korozji na ziarnach kwarcu, a także, co szczególnie interesujące, osadzania się złota w szczelinach powstałych w wyniku wstrząsu. Sugeruje to, że drgania sejsmiczne mogą inicjować mikroobieg cieczy porowej, sprzyjając mobilizacji metali i ich wtórnej krystalizacji. Tego typu zapis może stanowić trwały ślad w strukturze mineralnej osadu, otwierając nowe perspektywy dla badań paleosejsmologicznych. Rozprawa doktorska ukazuje, że proces upłynnienia osadu jest znacznie bardziej złożony i wieloczynnikowy, niż dotąd sugerowano. Proces ten obejmuje nie tylko mechaniczne właściwości osadu i siłę drgań, lecz także jego teksturę, stan nawodnienia oraz warunki chemiczne. Wyniki badań wnoszą nową jakość do rozpoznawania sejsmogenicznych struktur deformacyjnych i mogą znaleźć zastosowanie zarówno w rekonstrukcjach zdarzeń sejsmicznych, jak i w geologii inżynierskiej. Odkrycia te mogą mieć istotne znaczenie dla aktualizacji map zagrożeń sejsmicznych. Sediment liquefaction is a process in which, as a result of a sudden increase in pore pressure within water-saturated, unconsolidated sediments, intergranular contacts are temporarily lost. As a consequence, the sediment begins to behave like a fluid, leading to its mobilization and the formation of characteristic deformation structures. This phenomenon plays a significant role both in modern sedimentary processes and in the interpretation of past natural events, such as earthquakes. The aim of this dissertation was to investigate the conditions that promote sediment liquefaction and to determine whether it can occur under weaker seismic shocks than previously considered critical (i.e., those exceeding magnitude 4.2). The research included both field documentation of deformation structures and controlled laboratory experiments. Sediment samples were subjected to textural and statistical analyses, and their susceptibility to liquefaction was tested under simulated seismic shock conditions. The experiments were conducted in varied chemical environments, including the use of water with different degrees of mineralization and the addition of iron compounds. The results showed that the silt fraction plays a particularly important role in the liquefaction process, its high content promotes sediment mobilization, even when clay content is low and sand is present only in small amounts. Furthermore, it was demonstrated that liquefaction can be triggered at magnitudes as low as M~3.5, which is below the threshold previously assumed in the literature. A novel and important aspect of the research was also the microscopic analysis, which revealed the presence of microcracks and signs of chemical corrosion in quartz grains, as well as, most notably, the occurrence of gold precipitated in fractures formed during the shock. This suggests that seismic vibrations may initiate a micro-circulation of pore fluids enriched in chemical elements, promoting the mobilization of metals and their secondary crystallization. Such a record may constitute a durable geochemical signal preserved in the mineral structure of the sediment, opening new perspectives in paleoseismological studies. This doctoral dissertation demonstrates that the liquefaction process is far more complex and multi-factorial than previously suggested. It involves not only the mechanical properties of sediments and the intensity of seismic vibrations but also textural parameters, water saturation, and chemical conditions. The results of the study contribute new insights into the recognition of seismogenic deformation structures and may find application in the reconstruction of seismic events as well as in engineering geology and geohazard assessment.
Przedstawienie dialektów we współczesnej prozie niemieckiej i japońskiej w świetle koncepcji ideologii językowych
(2025) Jaśkiewicz, Hanna Alina; Wicherkiewic, Tomasz. Promotor; Jarosz, Aleksandra. Promotor pomocniczy
Rozprawa poświęcona jest analizie ideologii językowych odzwierciedlonych w literackich przedstawieniach dialektów bawarskiego, górnosaksońskiego, Kansai i Tōhoku w prozie niemieckiej i japońskiej z lat 1980-2024. Choć procesy standaryzacji językowej w Niemczech i Japonii rozpoczęły się już w XIX wieku, dialekty wciąż odgrywają istotną rolę społeczną i kulturową, a ich postrzeganie pozostaje niedostatecznie zbadane. Część teoretyczna pracy omawia dotychczasowe podejścia badawcze (narratologiczne, stylistyczne, socjolingwistyczne) oraz kluczowe pojęcia, takie jak dialekt, ideologia i polityka językowa. Następnie przedstawiono sytuację językową w obu krajach, historię standaryzacji oraz charakterystykę analizowanych dialektów. W części analitycznej ukazano sposób literackiego przedstawiania poszczególnych odmian, ich funkcje, konteksty użycia i motywacje autorów. Analiza porównawcza pozwoliła stwierdzić, że dialekty są konsekwentnie przedstawiane jako odmiany nacechowane wobec neutralnego języka standardowego, co potwierdza dominację ideologii języka standardowego w Niemczech i Japonii. W literaturze japońskiej widoczne jest jednak większe zainteresowanie przełamywaniem stereotypów, co może świadczyć o rosnącym wpływie ideologii antystandaryzacji. Widoczny jest też wpływ prestiżu danej odmiany: dialekty o niższym prestiżu częściej obciążane są negatywnymi konotacjami społecznymi. The dissertation examines language ideologies reflected in literary representations of the Bavarian, Upper Saxon, Kansai, and Tōhoku dialects in German and Japanese prose from 1980 to 2024. Although linguistic standardization in Germany and Japan began in the 19th century, dialects still play a significant social and cultural role, and their perception remains insufficiently studied. The theoretical part discusses previous approaches (narratological, stylistic, sociolinguistic) and key concepts such as dialect, ideology, and language policy. It also outlines the linguistic situation in both countries, the history of standardization, and the characteristics of the analyzed dialects. The analytical part explores how these varieties are represented in literature, their functions, contexts of use, and authors’ motivations. Comparative analysis shows that dialects are consistently portrayed as marked varieties in relation to the neutral standard language, confirming the dominance of standard language ideology in both Germany and Japan. Japanese literature, however, shows greater interest in challenging stereotypical perceptions of dialects, indicating a growing influence of anti-standardization ideologies. The prestige of each variety also affects its portrayal: lower-prestige dialects are often burdened with negative social connotations.
Związek genów układu odpornościowego nornicy rudej (Clethrionomys glareolus) z genami białek powierzchniowych krętków Borrelia afzelii
(2025) Różańska-Wróbel, Joanna; Radwan, Jacek. Promotor
Interakcje między żywicielami i pasożytami prowadzą do ich współzależnej ewolucji, kształtując zmienność genetyczną, strukturę populacji oraz rozprzestrzenianie się chorób. Niniejsza praca analizuje oddziaływania pomiędzy genami gospodarza i pasożyta oraz odpowiedź transkryptomu gospodarza na infekcję. Badania przeprowadzono w naturalnym systemie nornicy rudej (Clethrionomys glareolus) i infekującej ją bakterii Borrelia afzelii. W pierwszym rozdziale badano związek między wariantami genów MHC klasy II nornic, a wariantami genów kodujących białko powierzchniowe OspC krętków Borrelia. Stwierdzono, że allele MHC mogą kształtować specyficzną dla wariantu odpowiedź immunologiczną na białko OspC, co jest zgodne z założeniami koewolucji gospodarz pasożyt. W drugim rozdziale analizowano geny kodujące czynnik H (CFH) u nornic i gen ospE bakterii. Wykryto, że gen ospE ewoluuje pod wpływem działania doboru pozytywnego, nie stwierdzono jednak zależności między wariantami genów CFH i ospE. Trzeci rozdział, oparty na analizie transkryptomu nornic, wykazał u zainfekowanych gryzoni aktywację nabytej odpowiedzi odpornościowej (w szczególności związanej z funkcjonowaniem limfocytów B i produkcją przeciwciał), obniżenie odpowiedzi prozapalnej w porównaniu z tą opisywaną u ludzi lub myszy laboratoryjnych oraz zmiany w ekspresji genów związanych z macierzą pozakomórkową i procesami neurodegeneracyjnymi. Uzyskane wyniki sugerują strategię tolerancji na infekcję oraz odsłaniają genetyczne podstawy koewolucji w naturalnym układzie żywiciel-patogen. Interactions between hosts and parasites drive their coevolution, shaping genetic variation, population structure, and disease dynamics. This dissertation investigates host-pathogen gene associations and host transcriptomic response to infection. The study focuses on the natural system of the bank vole (Clethrionomys glareolus) and the bacterium Borrelia afzelii. The first chapter examines associations between bank vole MHC class II gene variants and variants of the ospC gene of B. afzelii. The findings suggest that MHC alleles may shape variant-specific immune responses to Borrelia OspC, consistent with host-pathogen coevolution. The second chapter analyses vole genes encoding complement factor H (CFH) and the bacterial ospE gene. While ospE showed signs of positive selection, no association between CFH and ospE variants was found. The third chapter, based on transcriptomic analysis, shows that infected voles activate adaptive immune responses (particularly those related to B cells and antibody production), exhibit reduced pro-inflammatory responses compared to humans or lab mice, and display changes in expression of genes related to the extracellular matrix and neurodegenerative pathways. These results suggest a tolerance strategy of reservoir hosts to infection and highlight the genetic basis of coevolution in a natural host-pathogen system.

Browse

Recent Submissions