Czy uniwersytetowi można przypisać moralność? Ku teorii moralnej odpowiedzialności instytucjonalnej w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej

Abstract

Artykuł podejmuje problem możliwości przypisania moralności uniwersytetowi jako instytucji, a nie jedynie poszczególnym członkom wspólnoty akademickiej. Punktem wyjścia jest założenie, że moralność uniwersytetu nie stanowi prostego agregatu indywidualnych przekonań i zachowań jego pracowników oraz studentów, lecz ujawnia się w zbiorowych decyzjach, stanowiskach publicznych, praktykach organizacyjnych i sposobach realizowania deklarowanego etosu akademickiego. Celem artykułu jest opracowanie ram pojęciowych umożliwiających analizę moralnej odpowiedzialności uniwersytetu w sytuacjach poważnego naruszenia podstawowych norm humanitarnych, praw człowieka i zasad pokojowego współistnienia, ze szczególnym uwzględnieniem rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie. Proponowany model obejmuje pięć wymiarów moralności akademickiej: poznawczy, humanistyczny, publiczny, instytucjonalny oraz związany z odwagą publiczną. Szczególne znaczenie przypisuje się rozróżnieniu między neutralnością uzasadnioną, neutralnością krytyczną i milczeniem konformistycznym. Artykuł argumentuje, że autonomia akademicka nie jest tożsama z moralną obojętnością, a odpowiedzialność instytucjonalna nie wymaga przypisywania wszystkim członkom wspólnoty jednakowej winy. Moralną wiarygodność uniwersytetu należy oceniać na podstawie zgodności między deklarowanymi wartościami a udokumentowanymi decyzjami i działaniami. Zaproponowane ramy stanowią podstawę do dalszych badań porównawczych nad etosem, odpowiedzialnością i publiczną rolą uniwersytetów.