Analiza historiografii i źródeł do herezji w XI–XII wieku w Europie Zachodniej

Abstract

Rozprawa dotyczy zachodnioeuropejskich herezji występujących w latach 1000–1150. Składająca się z trzech części praca skupia się na analizie poszczególnych źródeł oraz narosłej wokół nich historiografii. Część pierwsza dotyczy nazw stosowanych wobec heretyków w badanych źródłach, ze szczególnym uwzględnieniem debaty naukowej wokół określeń „arianie” i „manichejczycy”. Części druga i trzecia zawierają analizy poszczególnych przypadków herezji w kolejności chronologicznej ich występowania. Do pracy został dołączony aneks zawierający tłumaczenia na język polski wybranych źródeł do historii herezji dla badanego okresu. W rozprawie autorka pochyla się przede wszystkim nad sporem naukowym wokół genezy i natury wczesnych herezji. Kluczową hipotezą rozpatrywaną w pracy jest twierdzenie o egzogenicznym pochodzeniu badanych ruchów heterodoksyjnych, które miałyby powstać w Europie Zachodniej na skutek bogomilskich misji. Szczególnej krytyce poddano hipotezę protokataryzmu, głoszącą, że herezje dualistyczne pojawiły się na zachodzie Europy już w pierwszej połowie jedenastego wieku. Zakwestionowana została również hipoteza o wpływie rzekomych milenijnych lęków na rozwój i opisy herezji. Analizie poddano także różne czynniki endogenne, w tym szczególnie wpływ ruchu reformy Kościoła na rozwój herezji.

The dissertation examines Western European heresies from 1000 to 1150. The work consists of three parts and focuses on the analysis of antiheretical sources and historiography. The first part examines the names used to describe heretics in the sources, with a particular emphasis on the debate surrounding the terms "Arians" and "Manichaeans." The second and third parts focus on analyses of individual cases of heresy in chronological order of their appearance. Attached to the work is an appendix containing translations into Polish of selected sources. In the thesis, the author focuses primarily on the scholarly debate surrounding the origins and nature of early medieval heresies. The key hypothesis explored in the work is the supposed exogenous origin of the heterodox movements under study, which are assumed to have arisen in Western Europe as a result of Bogomil missions. The hypothesis of proto-Catharism, which claims that dualist heresies appeared in Western Europe as early as the first half of the eleventh century, is put under particular criticism. The hypothesis regarding the influence of alleged millennial fears on the development and descriptions of heresy is questioned, too. Various endogenous factors, particularly the influence of the Church reform movement on the development of heresy, are also examined.