Postrzeganie sztucznych agentów: wielometodowe badanie kształtu i zmiennych doliny niesamowitości

Abstract

Hipoteza doliny niesamowitości (Uncanny Valley Hypothesis, UVH) zakłada, że sztuczni agenci niemal, lecz nie w pełni podobni do ludzi mogą wywoływać niepokój i dyskomfort. Mimo licznych badań przyczyny, kształt oraz moderatory tego efektu pozostają dyskutowane. Celem rozprawy było pogłębienie rozumienia doliny niesamowitości przez: (1) określenie kształtu zależności i kluczowych zmiennych efektu; (2) identyfikację poznawczych i społecznych moderatorów reakcji emocjonalnych wobec sztucznych agentów; oraz (3) zbadanie interakcji między wyglądem agenta a przypisywanym mu typem umysłu. Rozprawa obejmuje trzy badania empiryczne: analizę językową ponad 220 000 komentarzy z YouTube, eksperymenty w immersyjnej rzeczywistości wirtualnej oraz pomiary psychofizjologiczne. Wyniki wskazują, że ogólne podobieństwo do człowieka wiąże się ze spadkiem pozytywnego sentymentu, natomiast wybrane aspekty wyglądu, zwłaszcza cechy twarzy, wykazują nieliniowy związek z niepokojem. Przekonania esencjalistyczne o wyjątkowości natury ludzkiej moderują reakcje wobec postaci z doliny niesamowitości. Wygląd postaci silniej wpływa na niepokój, a spójność między wyglądem i przypisywanym umysłem kształtuje realizm zachowania oraz lubialność. Wyniki pokazują, że dolina niesamowitości wynika ze współdziałania procesów percepcyjnych, poznawczych i społecznych.

The Uncanny Valley Hypothesis (UVH) proposes that artificial agents that are almost, but not fully, humanlike may elicit eeriness and discomfort. Despite extensive research, the causes, shape, and moderators of this effect remain debated. This dissertation aimed to advance understanding of the uncanny valley by: (1) clarifying its shape and variables; (2) identifying cognitive and social moderators of reactions toward artificial agents; and (3) examining the interaction between agents’ appearance and attributed mind type. It includes three empirical studies: linguistic analysis of over 220,000 YouTube comments, immersive virtual reality experiments, and psychophysiological measurements. The results show that general humanlikeness is associated with decreasing positive sentiment, whereas specific visual features, especially facial features, show non-linear relationships with eeriness. Essentialist beliefs about human uniqueness moderated eerie responses to uncanny agents. Appearance primarily shaped eeriness, while congruence between appearance and attributed mind influenced perceived behavioral realism and likability. Overall, the findings indicate that the uncanny valley emerges from an interaction of perceptual, cognitive, and social processes. The dissertation offers a multidimensional account of human–agent interaction and refines theoretical models of the uncanny valley.