Analiza genologiczna preambuł polskich aktów prawnych z lat 1918-2018 ze szczególnym uwzględnieniem wpływu ich budowy składniowej na prezentowane wartości

Abstract

Rozprawa doktorska poświęcona jest analizie gatunkowej preambuł polskich aktów prawnych z lat 1918–2018. Jej celem było określenie cech kanonicznego wzorca preambuły oraz wskazanie kierunków przemian tego gatunku w ciągu stulecia, z uwzględnieniem trzech bytów państwowych: II RP, PRL i III RP. Badania przeprowadzono w oparciu o koncepcję genologii lingwistycznej Marii Wojtak, obejmując aspekty pragmatyczny, semantyczny,formalny, stylistyczny i kulturowy. Szczególną uwagę poświęcono ukształtowaniu składniowemu preambuł, traktując składnię jako narzędzie precyzyjnego wyrażania i hierarchizowania wartości. W tym celu wykonano statystyczne analizy składniowe 309 preambuł, zestawiając ich wyniki z innymi typami tekstów prawnych i nienormatywnych. Rozszerzenie badań o składnię semantyczną pozwoliło ocenić wpływ budowy zdań na aksjologię tekstów oraz na relację między wyrażaniem kanonu wartości a perswazyjną funkcją władzy. Analizy, prowadzone osobno dla każdego okresu historycznego, uwzględniały kontekst polityczno-społeczny, zasady techniki prawodawczej, kondycję języka prawnego i aksjologię prawodawcy. Efektem pracy jest charakterystyka wzorca kanonicznego preambuły, identyfikacja jego alternacji i adaptacji oraz klasyfikacja i hierarchizacja wartości właściwych poszczególnym okresom historycznym.

The doctoral dissertation analyses the genological structure of preambles to Polish legal acts from 1918–2018. Its aim is to identify the features of the canonical preamble model and to determine directions of its evolution across three state formations: the Second Polish Republic, the Polish People’s Republic, and the Third Polish Republic. The study is based on Maria Wojtak’s framework of linguistic genology and covers pragmatic, semantic, formal, stylistic, and cultural aspects. Special attention is given to syntactic structure, treated as a tool for the precise expression and hierarchical organization of values. Statistical syntactic analyses of 309 preambles were conducted and compared with results obtained for other legal and non-legal texts. The inclusion of semantic syntax allows for an assessment of the influence of syntactic form on axiological content and on the balance between expressing a societal value system and exercising persuasive authority. Analyses were carried out separately for each period, with due regard to the political and socio-cultural context, principles of legislative drafting, the state of legal language, and the lawmaker’s axiological assumptions. The study results in a description of the canonical preamble model, its alternations and adaptations, and a classification of period-specific values.