Rola naruszenia żywotności w przetwarzaniu i rozumieniu nowych metafor

Abstract

Metafory nie są tylko ozdobnikami języka. Stanowią ważne narzędzia komunikacji, które pozwalają nam przekazywać i rozumieć abstrakcyjne znaczenia poprzez odwzorowania w konkretnych domenach pojęciowych (Lakoff i Johnson, 2011). Wczesne ujęcia teoretyczne (Grice, 1975) zakładały, że zrozumienie metafory wymaga aktywacji, a następnie odrzucenia znaczenia dosłownego. Jednak wraz z rozwojem badań nad przetwarzaniem i rozumieniem metafor (np. Coulson i Van Petten 2002; Arzouan i in. 2007; Lai i in. 2009; De Grauwe i in. 2010; Rutter i in. 2012; Bambini i in. 2016; Rataj i in. 2018; Jończyk i in. 2020; Jankowiak i in. 2021), podejścia do języka metaforycznego uległy zmianie, podkreślając znaczenie czynników, które mogą w istotny sposób wpływać na sposób przetwarzania i rozumienia metafor. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na przetwarzanie metafor jest konwencjonalność. Badania wykazały, że bardziej kreatywne i nowe metafory mogą wymagać większych zasobów poznawczych w zakresie przetwarzania i integracji znaczenia niż metafory konwencjonalne czy zdania dosłowne (np. Lai i in., 2009; Rataj i in., 2018; Jankowiak i in., 2021). Nowe metafory były w ostatnich latach szeroko badane z wykorzystaniem metod elektrofizjologicznych (EEG) i raportowano spójne wyniki. Jednak stosunkowo niewiele uwagi zostało poświęconej roli naruszeń żywotności (tj. połączenia rzeczownika nieożywionego z czasownikiem lub przymiotnikiem sugerującym żywotność, np. zdrowe nastawienie) w przetwarzaniu i rozumieniu nowych metafor. Żywotność uznawana jest za jedną z fundamentalnych cech poznawczych (Nairne i in., 2013), wpływającą zarówno na uwagę (Abrams i Christ, 2003), jak i pamięć (Daley i in., 2020). Choć naruszenia żywotności były badane w lingwistyce (np. Kuperberg i in., 2003b; Szewczyk i Schriefers, 2011), wciąż istnieje luka badawcza dotycząca ich roli w nowych metaforach. Wedle mojego stanu wiedzy, jedynie kilka badań analizowało wpływ naruszeń żywotności na przetwarzanie i rozumienie nowych metafor (Ji i in., 2020; Li i in., 2022, 2025). Co istotne, badania te przeprowadzono w języku mandaryńskim i odnotowano w nich pewne niespójne wyniki. Aby wypełnić tę lukę badawczą, niniejsza rozprawa doktorska miała na celu zbadanie roli naruszeń żywotności w przetwarzaniu i rozumieniu nowych metafor z wykorzystaniem metod elektrofizjologicznych (EEG). Dane zostały zebrane w badaniach normatywnych oraz w eksperymencie ERP (potencjałów wywołanych). Celem badań normatywnych było opracowanie materiałów dla czterech warunków eksperymentalnych. W badaniu ERP mierzono reakcje behawioralne i neuronalne na cztery typy bodźców: nowe metafory z naruszeniami żywotności, nowe metafory bez naruszeń żywotności, zdania dosłowne oraz zdania bezsensowne, podczas gdy uczestnicy badania podejmowali decyzję semantyczną. Uzyskane wyniki ujawniły istotny wpływ żywotności na przetwarzanie nowych metafor. Zarówno dane behawioralne, jak i potencjały wywołane wydarzeniem wskazują, że nowe metafory z naruszeniami żywotności wymagają większych zasobów poznawczych niż zdania dosłowne. Ponadto zaobserwowano, że nowe metafory z naruszeniem żywotności angażują w większym stopniu pamięć roboczą podczas integracji znaczenia. Podsumowując, uzyskane wyniki pokazują, że naruszenia żywotności wpływają na przetwarzanie semantyczne oraz zwiększają obciążenia poznawcze w rozumieniu nowych metafor.

Metaphors are not merely ornaments of language. They are important communication tools that allow us to convey and understand abstract meanings through mappings with concrete conceptual domains (Lakoff and Johnson 2011). Early theoretical accounts (Grice 1975) proposed that metaphor comprehension requires activation and rejection of the literal meaning. However, with the growing body of research on metaphor processing and comprehension (e.g., Coulson and Van Petten 2002; Arzouan et al. 2007; Lai et al. 2009; De Grauwe et al. 2010; Rutter et al. 2012; Bambini et al. 2016; Rataj et al. 2018; Jończyk et al. 2020; Jankowiak et al. 2021), approaches to metaphoric language have changed, emphasising the importance of factors that can significantly influence how metaphors are processed and understood. One of the most important factors in metaphor processing is conventionality. Studies have shown that more creative and novel metaphors require increased cognitive demands in meaning processing and integration than conventional metaphors and literal sentences (e.g., Lai et al. 2009; Rataj et al. 2018; Jankowiak et al. 2021). Novel metaphors have been investigated extensively in recent years using electrophysiological measures (EEG) and have reported consistent results. However, relatively little attention has been devoted to the role of animacy violations (i.e., combination of an inanimate noun with a verb or adjective suggesting animacy e.g., healthy attitude) in novel metaphor processing and comprehension. Animacy is considered to be one of the fundamental features in cognition (Nairne et al. 2013), influencing both attention (Abrams and Christ 2003) and memory (Daley et al. 2020). While animacy violation has been investigated in literal language research (e.g., Kuperberg et al. 2003b; Szewczyk and Schriefers 2011), there still remains a gap in research on metaphors. To the best of my knowledge, only a few studies have examined the influence of animacy violation on processing and comprehension of novel metaphors (Ji et al. 2020; Li et al. 2022, 2025). Noteworthily, these studies were conducted in Mandarin Chinese and reported some inconsistent results. To address this gap, this PhD dissertation aimed to investigate the role of animacy violations in novel metaphor processing and comprehension using electrophysiological measures (EEG). Data was collected in normative studies and an ERP (event-related potential) experiment. The aim of the normative studies was to develop materials for the four experimental conditions. The ERP study measured behavioural and neural responses to novel metaphors with animacy violations, novel metaphors without animacy violations, literal sentences, and anomalous sentences in a binary semantic decision task. The obtained results revealed a significant effect of animacy on novel metaphor processing. Both behavioural and ERP data point to greater cognitive demands required to derive meaning for novel metaphors with animacy violations in comparison to literal sentences. Furthermore, novel metaphors with animacy violations have been observed to require greater working memory engagement in meaning integration. Taken together, the obtained results showed that animacy violation impacts semantic processing and cognitive demands in novel metaphor processing and comprehension.