Gesty żuchwy oraz warg jako korelaty artykulacyjne cech rytmicznych polskich wypowiedzi

Abstract

Rozprawa przedstawia badanie ruchów żuchwy i warg jako artykulacyjnych korelatów rytmu wypowiedzi w języku polskim. Celem było określenie, czy i w jaki sposób dwie zmienne, obecność kontrastowego akcentu zdaniowego oraz pozycja w wypowiedzi, wpływają na zmiany w układzie artykulatorów i na wybrane charakterystyki fonetyczno-akustyczne realizacji samogłosek w kontekście zdaniowym. W części teoretycznej przedstawiono główne podejścia do badania rytmu mowy w ujęciu akustycznym i artykulacyjnym, omówiono wyniki badań dla innych języków, formułując przewidywania dla polszczyzny. Badanie objęło sześć rodzimych użytkowniczek języka polskiego. Ruchy artykulatorów rejestrowano artykulografem elektromagnetycznym (EMA) Carstens AG501, z jednoczesnym zapisem sygnału akustycznego. Analizowano dane z czujników umieszczonych na żuchwie i wargach. Zastosowano analizę statystyczną z wykorzystaniem modeli mieszanych. Kluczowe odkrycia obejmują: (1) systematyczne wzmacnianie artykulacyjne w pozycjach akcentu i fokusu, (2) akustyczne wzbogacenie fokusu kontrastywnego poprzez podwyższenie F0 i intensywności, (3) globalny wpływ obecności fokusu kontrastywnego na dynamikę wypowiedzi na poziomie artykulacyjnym i akustycznym, oraz (4) efekt wydłużający ostatnią samogłoskę w wyrazie z fokusem kontrastywnym. Uzyskane wyniki potwierdzają, że ruch żuchwy i warg stanowią artykulacyjne korelaty rytmu mowy w języku polskim. Metodologicznie rozprawa proponuje zintegrowane, częściowo zautomatyzowane podejście łączące dane artykulacyjne i akustyczne, przydatne w dalszych badaniach porównawczych.

The dissertation presents the study of jaw and lip movements as articulatory correlates of speech rhythm in Polish utterances. The objective was to determine whether, and in what way, two prosodic variables—the presence of contrastive focus and position in the utterance—affect changes in the articulatory system and selected phonetic-acoustic characteristics of vowel realization in a sentence context. The theoretical part presents the main approaches to the study of speech rhythm in terms of acoustics and articulation, and discusses the results of previous research for other languages, formulating predictions for Polish. The study involved six native Polish speakers who produced controlled utterances. Articulator movements were recorded using the Carstens AG501 articulograph, with simultaneous recording of the acoustic signal. Data are from sensors placed on the jaw and upper and lower lips; for statistical analysis, mixed models were applied. Key findings include: (1) systematic articulatory strengthening in stressed and focused positions, (2) acoustic enhancement of contrastive focus through elevated F0 and intensity, (3) global influence of contrastive focus presence on utterance dynamics at both articulatory and acoustic levels, and (4) lengthening of the final vowel in words with contrastive focus. The results confirm that the jaw and lips function as articulatory correlates of speech rhythm in Polish. Methodologically, the dissertation proposes an integrated, partially automated approach that combines articulatory and acoustic data, offering a valuable framework for comparative studies.