Biologia i ekologia rozrodu dzierlatki (Galerida cristata) w silnie przekształconym krajobrazie rolniczym

Abstract

Antropogeniczne przekształcenia środowiska należą do głównych przyczyn spadku liczebności i zasięgu występowania wielu gatunków ptaków. W zmieniających się warunkach niektóre z nich wykazują jednak dużą zdolność adaptacyjną, zmieniając swoje preferencje siedliskowe i zasiedlając nowe, sztucznie utworzone obszary. Przykładem takiego gatunku jest dzierlatka (Galerida cristata) - ptak z rodziny skowronkowatych (Alaudidae), który pierwotnie zasiedlał otwarte tereny stepowe i półpustynne, natomiast w wyniku ekspansji skolonizował szerokie spektrum siedlisk powstałych w wyniku działalności człowieka. Jednym z typów takich siedlisk są przydrożne tereny otwarte, powstałe wraz z budową dróg szybkiego ruchu, takich jak autostrady i drogi ekspresowe. Mimo rosnącego znaczenia tych środowisk, wiedza o funkcjonowaniu populacji dzierlatki w tego rodzaju habitatach pozostaje ograniczona, co uzasadnia potrzebę szczegółowych badań. Celem rozprawy doktorskiej było scharakteryzowanie biologii i ekologii lęgowej nominatywnego podgatunku dzierlatki (Galerida cristata cristata) w siedliskach przydrożnych. Badania terenowe prowadzono w latach 2018–2022 wzdłuż obwodnicy Inowrocławia (centralna Polska), przebiegającej w rolniczym krajobrazie Kujaw. Analizowano lokalizację gniazd, szczegółowe parametry rozrodu (wymiary jaj, wielkość zniesienia i lęgu, sukces klucia i sukces lęgowy, liczba piskląt opuszczających gniazdo), a także stosunkowo słabo poznane aspekty biologii tego gatunku, takie jak przeżywalność lęgów oraz czynniki wpływające na przetrwanie gniazd. Dodatkowo badano wzorzec wzrostu piskląt oraz zmienne wpływające na tempo ich rozwoju. Wyniki wykazały, że dzierlatki w badanej populacji zakładały gniazda najczęściej w przydrożnych terenach trawiastych, w niewielkiej odległości od krawędzi jezdni. Zaobserwowano wyraźną tendencję do orientowania wejścia do gniazda w kierunku północno-wschodnim. W warunkach centralnej Polski sezon lęgowy trwał od trzeciej dekady marca do drugiej dekady sierpnia. Sukces lęgowy w badanej populacji wyniósł 43,1%. Stwierdzono również, że prawdopodobieństwo przeżycia lęgu było ponad dwukrotnie wyższe na etapie jaj niż na etapie piskląt. Głównymi czynnikami wpływającymi na przeżywalność lęgów były: termin rozpoczęcia lęgu, temperatura powietrza oraz odległość gniazda od drogi. Lęgi rozpoczęte później w sezonie oraz zlokalizowane dalej od krawędzi jezdni miały wyraźnie większe szanse na zakończenie się sukcesem. Wzorzec wzrostu piskląt wykazał, że podobnie jak u innych skowronków, młode dzierlatki charakteryzowały się szybkim tempem wzrostu. Od momentu wyklucia do dziewiątego dnia życia masa ciała piskląt zwiększała się dziesięciokrotnie, a długość skoku osiągała wartości porównywalne z dorosłymi osobnikami. Płeć nie miała istotnego wpływu na większość analizowanych parametrów wzrostu. Tempo wzrostu piskląt było jednak istotnie zależne od liczebności rodzeństwa - większe zniesienia wiązały się z większą konkurencją wewnątrz lęgową, co mogło wpływać na rozwój poszczególnych osobników. Podsumowując, tereny przydrożne powstałe w wyniku budowy dróg szybkiego ruchu mogą stanowić ważne siedliska lęgowe dla dzierlatki w silnie przekształconym krajobrazie rolniczym. Uzyskane wyniki poszerzają wiedzę na temat biologii lęgowej tego gatunku i mogą mieć praktyczne zastosowanie w monitoringu liczebności oraz produktywności populacji, badaniach porównawczych na szeroką skalę, a także w planowaniu działań ochronnych tego gatunku, szczególnie w kontekście siedlisk antropogenicznych.

Anthropogenic environmental changes are among the main causes of decline in the abundance and distribution of many bird species. However, some bird species demonstrate significant adaptability to changing conditions, altering their habitat preferences and inhabiting new, artificially created areas. An example of such a species is the Crested Lark (Galerida cristata), a bird of the Alaudidae family that originally inhabited open steppe and semi-desert areas, but has expanded to colonize a wide range of habitats created by human activity. One types of habitat are open roadside areas, created due to construction of motorways and expressways. Despite the growing importance of these environments, knowledge about the functioning of Crested Lark populations in these habitats remains limited, justifying the need for detailed research. The aim of this doctoral dissertation was to characterize the breeding biology and ecology of the nominate subspecies of the Crested Lark (Galerida cristata cristata) in roadside habitats. Fieldwork was conducted between 2018 and 2022 along the Inowrocław bypass road (central Poland), which runs through the agricultural landscape of the Kuyavia region. The study analysed nest location, detailed reproductive parameters (e.g. egg dimensions, clutch and brood size, hatching and breeding success, and number of fledglings), as well as lesser-known aspects of the species’ biology such as brood survival and factors affecting nest survival. Additionally, nestling growth patterns and variables influencing their development rate were examined. The results showed that Crested Lark in studied population most often built nests in grassy roadsides, close to the road edge. Nest entrances orientation showed a clear north-east bias. In central Poland, the breeding season lasted from the third decade of March to the second decade of August. Breeding success in the studied population was 43.1%. It was also found that the nest survival rate in the egg stage was twice as high as in the nestling stage. Time of breeding, air temperature, and the distance from the road were the main factors that affected nest survival. Clutches initiated later in the season and located farther from the road edge had a significantly greater chance of success. The growth pattern showed that, like other larks, that Crested Lark nestlings were characterized by a rapid growth rate. By day 9, their body weight had increased tenfold, and they had almost reached their final tarsus length. Sex had no significant effect on most of the analysed growth parameters. However, nestlings growth rate was significantly affected by brood size – larger clutches were associated with greater intra-brood competition, which could have influenced individual development. In summary, roadside habitats created by the construction of expressways, may constitute an important breeding habitat for Crested Larks in heavily transformed agricultural landscapes. These results expand our knowledge of the breeding biology of this species and may have practical applications in monitoring of productivity and population size, conducting large-scale comparative studies, and planning conservation measures for this species, particularly in the context of anthropogenic habitats.