Dyskurs kulturowy w języku filmowym rumuńskiej nowej fali w perspektywie zjawiska miorytyczności

Abstract

Zjawisko nowej fali w rumuńskiej kinematografii przybliżyło światu na początku XXI wieku heterogeniczną kulturę pełnego kontrastów i sprzeczności kraju na peryferiach Europy. Istnienie symbolicznej i stylistycznej matrycy, związanej z charakterystycznym dla tego obszaru pejzażem połoniny, poprzez rytmiczne falowanie odzwierciedlającej jakoby skrajności rumuńskiego rysu duchowego, postulował filozof kultury Lucian Blaga. Jako kategorię wyjaśniającą zaproponował – nawiązując do ikonicznego tekstu rumuńskiej kultury, ballady Miorița – „przestrzeń miorytyczną”, nieświadomy horyzont przestrzenny. Praca odnosi się do dyskursu dotyczącego możliwości wpływu owej stylistycznej matrycy na artystyczne dokonania – w tym przypadku nowofalowych reżyserów rumuńskich, mających upodobanie do obserwacyjnego stylu filmowania, języka realizmu czy bliskiego codzienności formalnego i inscenizacyjnego minimalizmu. Uwzględniająca taką optykę sytuacja badawcza skłoniła do wyboru czterech twórców: Cristiego Puiu, Cristiana Mungiu, Radu Munteana i Corneliu Porumboiu. W rozprawie przeanalizowany został ich dorobek z kluczowego dla tego nurtu okresu pomiędzy rokiem 2001 a 2016. Miorytyczny klucz interpretacyjny towarzyszył pogłębionej analizie – tematycznej oraz estetycznej – wybranych dzieł pod kątem przejawów symbolicznej i stylistycznej matrycy, obecnych poprzez takie figury i motywy jak motyw śmierci, motyw inicjacji, motyw wędrówki, motyw zdrady i ofiary czy figura matki i ojca. Uwagę poświęcono też zastosowanym narzędziom języka filmowego i estetycznym rozwiązaniom, takim jak inscenizacja i struktura dzieła. Wskazanie wspólnych kodów i motywów pozwalających na uznanie miorytycznej perspektywy za jeden z poręcznych kluczy interpretacyjnych rumuńskiej nowofalowej twórczości filmowej – zanurzonej w lokalności, a zarazem w uniwersalności – stanowi główny przedmiot badań i wniosków dysertacji.

The emergence of the New Wave in Romanian cinema at the beginning of the 21st century introduced the world to the heterogeneous culture of a country on the periphery of Europe, a land full of contrasts and contradictions. The existence of a symbolic and stylistic matrix, linked to the landscape of the mountain pastures characteristic of this region, which through its rhythmic undulations seemed to reflect the extremes of the Romanian spiritual character, was postulated by the cultural philosopher Lucian Blaga. As an explanatory category, he proposed – drawing on the iconic text of Romanian culture, the ballad Miorița – the ‘Mioritic space’ (an unconscious spatial horizon). This work engages with the discourse concerning the potential influence of this stylistic matrix on artistic output – in this case, that of the Romanian New Wave directors, who favour an observational filming style, the language of realism, and a formal and staging minimalism close to everyday life. Taking this perspective into account, the research framework led to the selection of four filmmakers: Cristi Puiu, Cristian Mungiu, Radu Muntean and Corneliu Porumboiu. The thesis analyses their body of work from the period between 2001 and 2016, which is pivotal for this movement. A mythological interpretative framework accompanied an in-depth analysis – both thematic and aesthetic – of selected works in terms of manifestations of a symbolic and stylistic matrix, present through such figures and motifs as death, initiation, journey, betrayal and sacrifice, or the figures of mother and father. Attention was also paid to the tools of cinematic language and aesthetic solutions, such as staging and the structure of the work. The main subject of the research and conclusions of the dissertation is the identification of common codes and motifs that allow the mioritic perspective to be considered one of the useful interpretative keys to Romanian New Wave cinema, which is immersed in both locality and universality.