Związek między rytuałem religijnym a wierzeniami religijnymi w ujęciu kognitywistyki religii

Abstract

Celem rozprawy jest analiza relacji między rytuałem religijnym a przekonaniami religijnymi oraz opracowanie modelu wyjaśniającego ich wzajemne powiązania. Kognitywistyka religii dostarczyła wielu badań nad rytuałami i przekonaniami religijnymi, jednak ich wzajemne relacje pozostają stosunkowo słabiej zbadane. Praca koncentruje się na ich współzależności i pokazuje, w jaki sposób przekonania religijne są splecione z praktykami rytualnymi. W pierwszym rozdziale dokonano reinterpretacji teorii rytuału Lawsona i McCauleya, wskazując na kluczową rolę przekonań proceduralnych w inicjowaniu rytuału. Zaproponowano także rozszerzenie modelu o system selekcji pojęć i przekonań. Drugi rozdział poświęcono społecznemu wymiarowi rytuału. W oparciu o koncepcję nastawienia rytualnego pokazano, że zachowania rytualne można rozumieć jako szczególny przypadek nastawienia intencjonalnego, w którym uczestnicy przejmują od innych motywy i sposoby działania. Trzeci rozdział przedstawia enaktywistyczną analizę relacji między cielesnością a symboliką religijną oraz rolę rytuałów w wytwarzaniu poczucia realności zjawisk religijnych. W rozdziale czwartym zaproponowano model systemu przekonań religijnych obejmujący przekonania podstawowe, uzasadniające i proceduralne. Na tej podstawie sformułowano dwie tezy: przekonania proceduralne inicjują rytuał, natomiast jego efektem jest wzmacnianie przekonań podstawowych i uzasadniających.

This dissertation examines the relationship between religious ritual and religious beliefs in the cognitive science of religion. Religious rituals and religious beliefs have been widely investigated within the cognitive science of religion, yet the relationships between these two phenomena remain comparatively understudied. The dissertation proposes a cognitive model explaining how beliefs and ritual are connected. The first chapter reinterprets Lawson and McCauley’s theory of ritual, arguing that ritual performance depends primarily on procedural beliefs specifying how a ritual should be performed. The model is extended by introducing a concept selection system and a belief selection system. The second chapter explores the social dimension of ritual. Drawing on Whitehouse’s concept of ritual stance, it argues that ritual behaviour can be understood as a form of intentional action in which participants adopt beliefs and motives shared by others. The third chapter examines ritual from an enactivist perspective and proposes a typology of interactions between bodily participation and religious symbolism. It also explains how ritual practices contribute to the experience of the “realness” of religious phenomena. The fourth chapter presents an idealizational model of religious belief systems, distinguishing core, justifying and procedural beliefs. It argues that procedural beliefs initiate ritual action, whereas ritual performance contributes to the formation and reinforcement of justifying and core beliefs.