Biologiczne, społeczne i kulturowe uwarunkowania ludzkiego poznania. Studium kognitywistyczne

Abstract

Celem pracy jest ukazanie biologicznych, społecznych, kulturowych oraz poznawczych uwarunkowań współkształtujących rozwój gatunku ludzkiego w perspektywie historycznej i współczesnej. Wychodzę z perspektywy poznawczej, rozumianej jako rama analityczna umożliwiająca badanie relacji między strukturą poznawczą człowieka a przemianami jego ewolucji i rozwoju cywilizacyjnego. Punktem wyjścia jest odwołanie się do klasycznych ujęć archeologicznych i historycznych (od epoki kamienia do średniowiecza), które prowadzą do wyodrębnienia trzech czynników: biologicznego, społecznego i kulturowego. Model trójczynnikowy [3F] okazuje się adekwatny do opisu długiego trwania ludzkich społeczności, lecz nie wyjaśnia w pełni przemian nowożytnych i współczesnych, w których coraz wyraźniej ujawnia się znaczenie procesów poznawczych. W związku z tym proponuję jego rozwinięcie do postaci modelu czteroczynnikowego [4F]. Model [4F] obejmuje czynnik biologiczny [B], społeczny [S], kulturowy [K] oraz poznawczy [P], rozumiane jako agregaty określonych elementów składowych. Wprowadzenie czynnika poznawczego jako odrębnego wymiaru systemowego pozwala uchwycić jego udział w organizowaniu relacji między pozostałymi czynnikami oraz w kształtowaniu kierunku przemian cywilizacyjnych. W celu uzasadnienia tego stanowiska analizuję powiązania czynnika poznawczego z trzema pozostałymi. Punktem wyjścia jest określenie ich statusu, co umożliwia następnie ukazanie wzajemnych relacji w ujęciu modelowym. W pracy przedstawiam dziesięć powiązań międzyczynnikowych, obejmujących sześć ujęć dualnych oraz cztery triadyczne. W zakresie relacji dwuczynnikowych omawiam: relacje [B–S] w ujęciu socjobiologicznym Edwarda O. Wilsona; relacje [S–K] w socjologii figuracyjnej Norberta Eliasa oraz koncepcji „międzyludzkiego” Witolda Gombrowicza; relacje [K–P] w teorii memetycznej Richarda Dawkinsa; relacje [P–B] w operacyjnym ujęciu myślenia Alana Turinga; relacje [B–K] w teorii altruizmu odwzajemnionego Roberta Triversa oraz relacje [S–P] w koncepcji inteligencji społecznej Nicholasa Humphrey’a. Ujęcia triadyczne analizuję na przykładzie konstrukcji i dziedziczenia niszy kulturowej Kevina Lalanda [B–S–K], teorii intencjonalności współdzielonej Michaela Tomasello [S–K–P], koncepcji gregoriańskiej Daniela Dennetta [K–P–B] oraz ewolucyjnej teorii samotności Johna Cacioppo [P–B–S]. Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że we współczesnym rozumieniu rozwoju cywilizacji szczególne znaczenie zyskuje czynnik poznawczy. Nie tylko uczestniczy on w kształtowaniu historii ludzkich społeczeństw, lecz również współdecyduje o tempie i kierunku przemian cywilizacyjnych. Jego rosnący wpływ znajduje wyraz w procesach charakterystycznych dla antropocenu, w których działalność poznawcza człowieka coraz silniej oddziałuje na biologiczne, społeczne i kulturowe warunki funkcjonowania cywilizacji.

This dissertation aims to show the biological, social, cultural, and cognitive determinants that together shape the development of the human species from both historical and contemporary perspectives. It adopts a cognitive perspective understood as an analytical framework for examining the relationship between the cognitive structure of human beings and the processes of their evolutionary and civilizational development. The study begins with an examination of classical archaeological and historical approaches spanning the period from the Stone Age to the Middle Ages. This examination leads to the identification of three fundamental factors: biological, social, and cultural. The resulting three-factor model [3F] provides an adequate framework for describing the long-term development of human societies; however, it does not fully account for the transformations characteristic of the modern and contemporary world, in which cognitive processes have become increasingly significant. To address this limitation, I propose extending the model into a four-factor framework [4F]. The [4F] model comprises the biological [B], social [S], cultural [K], and cognitive [P] factors, each understood as a set of specific elements. Introducing the cognitive factor as a distinct dimension of the model makes it possible to explain how it organizes the relationships between the other factors and influences the direction of civilizational change. To substantiate this position, I analyse the relationships between the cognitive factor and the other three factors. I begin by defining the status of each factor, which provides the basis for examining their interrelationships within the proposed model. The dissertation presents ten inter-factor relationships, comprising six involving two factors and four involving three factors. Within the two-factor framework, I examine the [B–S] relationship through Edward O. Wilson's sociobiology; the [S–K] relationship through Norbert Elias's figurational sociology and Witold Gombrowicz's concept of the interhuman; the [K–P] relationship through Richard Dawkins's memetic theory; the [P–B] relationship through Alan Turing's operational approach to thinking; the [B–K] relationship through Robert Trivers's theory of reciprocal altruism; and the [S–P] relationship through Nicholas Humphrey's concept of social intelligence. The three-factor relationships are examined through Kevin Laland's theory of cultural niche construction and ecological inheritance [B–S–K], Michael Tomasello's theory of shared intentionality [S–K–P], Daniel Dennett's concept of Gregorian creatures [K–P–B], and John Cacioppo's evolutionary theory of loneliness [P–B–S]. The analyses lead to the conclusion that, in contemporary interpretations of civilizational development, the cognitive factor assumes particular importance. It not only contributes to shaping the history of human societies but also co-determines the pace and direction of civilizational transformations. Its growing influence is especially evident in the processes characteristic of the Anthropocene, in which human cognitive activity increasingly affects the biological, social, and cultural conditions of civilization.