Recent Submissions
Item type:Item, Access status: Open Access , Gesty żuchwy oraz warg jako korelaty artykulacyjne cech rytmicznych polskich wypowiedzi(2026) Kasperek, Hanna; Klessa, Katarzyna. Promotor; Lorenc, Anita. PromotorRozprawa przedstawia badanie ruchów żuchwy i warg jako artykulacyjnych korelatów rytmu wypowiedzi w języku polskim. Celem było określenie, czy i w jaki sposób dwie zmienne, obecność kontrastowego akcentu zdaniowego oraz pozycja w wypowiedzi, wpływają na zmiany w układzie artykulatorów i na wybrane charakterystyki fonetyczno-akustyczne realizacji samogłosek w kontekście zdaniowym. W części teoretycznej przedstawiono główne podejścia do badania rytmu mowy w ujęciu akustycznym i artykulacyjnym, omówiono wyniki badań dla innych języków, formułując przewidywania dla polszczyzny. Badanie objęło sześć rodzimych użytkowniczek języka polskiego. Ruchy artykulatorów rejestrowano artykulografem elektromagnetycznym (EMA) Carstens AG501, z jednoczesnym zapisem sygnału akustycznego. Analizowano dane z czujników umieszczonych na żuchwie i wargach. Zastosowano analizę statystyczną z wykorzystaniem modeli mieszanych. Kluczowe odkrycia obejmują: (1) systematyczne wzmacnianie artykulacyjne w pozycjach akcentu i fokusu, (2) akustyczne wzbogacenie fokusu kontrastywnego poprzez podwyższenie F0 i intensywności, (3) globalny wpływ obecności fokusu kontrastywnego na dynamikę wypowiedzi na poziomie artykulacyjnym i akustycznym, oraz (4) efekt wydłużający ostatnią samogłoskę w wyrazie z fokusem kontrastywnym. Uzyskane wyniki potwierdzają, że ruch żuchwy i warg stanowią artykulacyjne korelaty rytmu mowy w języku polskim. Metodologicznie rozprawa proponuje zintegrowane, częściowo zautomatyzowane podejście łączące dane artykulacyjne i akustyczne, przydatne w dalszych badaniach porównawczych. The dissertation presents the study of jaw and lip movements as articulatory correlates of speech rhythm in Polish utterances. The objective was to determine whether, and in what way, two prosodic variables—the presence of contrastive focus and position in the utterance—affect changes in the articulatory system and selected phonetic-acoustic characteristics of vowel realization in a sentence context. The theoretical part presents the main approaches to the study of speech rhythm in terms of acoustics and articulation, and discusses the results of previous research for other languages, formulating predictions for Polish. The study involved six native Polish speakers who produced controlled utterances. Articulator movements were recorded using the Carstens AG501 articulograph, with simultaneous recording of the acoustic signal. Data are from sensors placed on the jaw and upper and lower lips; for statistical analysis, mixed models were applied. Key findings include: (1) systematic articulatory strengthening in stressed and focused positions, (2) acoustic enhancement of contrastive focus through elevated F0 and intensity, (3) global influence of contrastive focus presence on utterance dynamics at both articulatory and acoustic levels, and (4) lengthening of the final vowel in words with contrastive focus. The results confirm that the jaw and lips function as articulatory correlates of speech rhythm in Polish. Methodologically, the dissertation proposes an integrated, partially automated approach that combines articulatory and acoustic data, offering a valuable framework for comparative studies.Item type:Item, Access status: Open Access , Polska tradycja honorowa w filozoficznych kontekstach(Bogucki Wydawnictwo Naukowe; Wydawnictwo Naukowe Wydziału Filozoficznego, 2025) Byczyński, MarcinKsiążka analizuje polskie tradycje honorowe i pokazuje filozoficzne konteksty umożliwiające ich pogłębione zrozumienie. Przeprowadzone analizy ujawniają napięcie pomiędzy wspólnotą a jednostką zawarte w pojęciu honoru. Honor omawiany jest więc jako pojęcie dwuaspektowe: z jednej strony zakorzenione we wspólnotowej obyczajności, z drugiej – wymagające refleksji moralnej, odwagi i gotowości do poniesienia konsekwencji własnych czynów. Centralnym pojęciem pracy są kompetencje honorowe, którymi trzeba się wykazywać działając jako osoba honorowa. Autor pokazuje, jak zmieniały się polskie kodeksy honorowe i zawarte w nich wymogi względem osób zaangażowanych w spór honorowy: od takich, które wymagały realnej wiedzy i umiejętności, moralnej refleksji oraz odwagi, po te, które wymagały jedynie nominalnego spełnienia szeregu kryteriów formalnych. Postępowanie honorowe oraz pojedynek honorowy zostają tu przedstawione nie jako zinstytucjonalizowany historyczny relikt przemocy, lecz jako alternatywna wobec prawa pozytywnego forma mediacji, sposób rozwiązywania sporów o normy i wartości. Odbycie się pojedynku honorowego kończyło konflikt, weryfikując posiadanie kompetencji honorowych i potwierdzając status osoby honorowej. Ten inkluzyjny charakter pojedynku honorowego redefiniował granice wspólnoty osób honorowych i obowiązującej obyczajowości.Item type:Item, Access status: Open Access , The gender congruency effect in sentence context depends on gender transparency and L2 proficiency: A self-paced reading study with Polish–German bilinguals(SAGE Publications, 2025-10) Długosz, Kamil; Olszewska, AnnaAims and objectives: The gender congruency effect, and so the facilitated retrieval of grammatical gender for translation equivalents of the same gender, has been documented in the recognition of isolated words in L2. Our study investigates whether this effect extends to word recognition in sentence context and whether it is modulated by gender transparency and L2 proficiency. Design/methodology/approach: Sixty late unbalanced Polish–German bilinguals completed a self-paced reading task with noun phrases manipulated for lexical gender congruency with L1 (congruent, incongruent) and noun-internal gender transparency in L2 (transparent, non-transparent). L2 proficiency was assessed through the Dialang test. Data and analysis: Reading times on the noun were analysed by means of linear mixed-effects modelling. Findings/conclusion: Results showed a gender congruency effect that was limited to transparent nouns and which was greater at lower L2 proficiency levels. Originality: The study is the first to investigate the gender congruency effect in the recognition of nouns embedded in grammatical sentences. Significance/implications: The study shows that the presence of a contextualising sentence does not eliminate the cross-language effects of grammatical gender. Furthermore, it provides first evidence that individual noun-internal gender cues modulate the gender congruency effect. The findings are discussed in terms of the relationship between gender transparency at the micro-level and the degree of activation of gender values.Item type:Item, Access status: Open Access , Widma (kanonu) literatury dla dzieci i młodzieży w II RP na listach książek zalecanych(Wydawnictwo Naukowe i Edukacyjne SBP, 2025) Bednarek, MagdalenaItem type:Item, Access status: Open Access , Optimization of ZnGa₂O₄:Cr³⁺ Nanoparticle Synthesis Exhibiting Persistent Luminescence for Nanoplastic Labelling and Imaging in Daphnia magna(John Wiley & Sons, 2025-06-03) Drozdowski, Adrian; Musiał, Joanna; Ekner-Grzyb, Anna; Soler-Carracedo, Kevin; Grzyb, TomaszNano- and microplastic pollution is one of modern science’s most pressing environmental challenges. Its presence has been reported in soil, water, air, aquatic species, and humans. Despite its widespread occurrence, tracking plastic particles within organisms remains challenging. Therefore, developing new visualization methods is crucial for understanding how nano- and microplastics are distributed and absorbed in biological systems. A promising solution lies in nanoparticles (NPs) capable of persistent luminescence, such as ZnGa2O4:Cr3+, which, as labels, enable background-free detection in the first biological window range. In this work, three different synthesis methods of the ZnGa2O4:Cr3+ NPs, i.e., precipitation, hydrothermal, and solvothermal are compared, and their optimization for the best spectroscopic properties. The optimized NPs are then applied for polystyrene microparticles labeling and successfully used to track microplastic uptake and distribution in Daphnia magna as a model aquatic organism.